منتسکیو ، سلطنت و نامه های ایرانی
نصرت شاد
منتسکیو(1755- 1689 ) میان انواع حاکمیت ، فرق قائل بود و میگفت جمهوری فقط بشکل دمکراسی یا اریستوکراتی ، و سلطنت فقط بشکل حکومت فردی و مطلقه ، قابل اجرا هستند ، ودر هریک عمل و رفتار خاصی حاکم است ؛ در جمهوری ، تقوا – در سلطنت ، افتخار – و در حکومت مطلقه ، وحشت و ترور حاکم است .
منتسکیو ، نویسنده ، فیلسوف تاریخ ، و تئوریسین دولت ،در عصر روشنگری فرانسه ، صاحب دو کتاب مشهور روح القوانین و نامه های ایرانی است . او در دانشگاه در رشته حقوق درس خوانده و بعدها یکی از تئوریسین های حقوقی جنبش روشنگری شد .
در دانشنامه های چپ پیرامون منتسکیو آمده که او یکی از ایدئولوگهای لیبرال بورژوازی کلان و نماینده تفکیک قوا و مبلغ حکومت سلطنتی از نوع انگلیسی آنست . او دلیل فرم های مختلف حکومتی را بسبب تنوع جغرافیا و آب و هوا و روابط درونی جامعه میدانست .
منتسکیو کتاب روح القوانین را در سن 59 سالگی و کتاب نامه های ایرانی را در سن 53 سالگی نوشت . از جمله آثار دیگر او – معبد جنید ، تاریخ حقیقی ، و درباره زندگی خردمندانه سعادت آمیز ،هستند .کتاب نامه های ایرانی او در باره دو ایرانی است که بطور خیالی به فرانسه آنزمان سفر کرده و بطور اصیل و روشنگرانه به تحلیل جامعه رو به زوال فرانسه در آغاز قرن 18 میپردازند . متسکیو در نامه های 14-11 به طرح تئوری جامعه انسانی میپردازد .
او ایمان خاصی به صفت عقلگرایی انسان داشت و میگفت که انسان میتواند با عقل و عمل خود مسیر تاریخ و زندگی خود را تعیین کند چون خدا نقشی در روند مسیر تاریخ ندارد . او در کتابی پیرامون تاریخ و روند سقوط و زوال امپراتوری روم ، برای نخستین بار به طرح روابط داخلی یک جامعه پرداخت .
تئوری تفکیک و جدایی سه قوه – اجرایی ، قانون گذاری ، و نظارت گر ، از طرف او تعثیر مهمی روی مرحله اول انقلاب فرانسه و روی لیبرالیسم بورژوازی در قرن 19 گذاشت . منتسکیو در سال 1716 رئیس پارلمان فرانسه و در سال 1728 رئیس آکادمی آن کشور شد . او در سال 1726 یک سفر فرهنگی – آموزشی به کشورهای آلمان ، ایتالیا ، انگلیس ، هلند و سوئیس نمود .
منتسکیو در کتاب ” نکاتی پیرامون عظمت و سقوط دولت روم ” علت زوال آن امپراتوری را زمینی و این جهانی میداند و نه الهی و متافیزیکی . او میگوید تقوای رومی مانند شجاعت ، وطن پرستی ، و یک قانونگذاری خردمندانه موجب فراز و صعود ، و کنار گذاشت تقوا ، خشونت ، ترور و سوء استفاده از قانون ، باعث فرود و سقوط امپراتوری روم شدند .
در کتاب شاهکار او ” روح القوانین ” ، منتسکیو مدعی است که قانونمندی نه تنها در طبیعت بلکه در جامعه و سیاست هم حاکم است . در نظر او پدیدههای اجتماعی را هم میتوان بشکل تجربه و عملی و عینی مورد شناسایی قرار داد .
منتسکیو قوانین را بطور منفرد تحلیل نمی کرد بلکه به بررسی روابط قانون با فاکتورهای مختلف طبیعی و اجتماعی می پرداخت و میگفت فقط از این طریق میتوان روح قوانین را شناخت . او میگفت چگونه فاکتورهای اقتصادی ، سیاسی ، جغرافیایی ، دینی ، آب و هوایی در روح قوانین یک کشور تعثیر میگذارند.در نظر او فاکتورهای آب و هوایی از اهمیت مرکزی و مهمی برخوردارند ، آب و هوای یک کشور بطور یقین سیستم قانونگذاری و حقوقی آن کشور را تعیین میکنند . او میگفت که در تاسیس هر فرم حکومتی، فاکتورهای جغرافیایی و آب و هوایی نقش مهمی دارند .
به نظر او نظام جمهوری فقط در یک جغرافیای محدود مانند شهر ، و سلطنت در یک جغرافیای متوسط مانند کشور ، و حکومت مطلقه در یک امپراتوری عظیم عملی است . منتسکیو حکومت سلطنتی را بهترین میدانست . مثال او البته حکومت انگلیسی است که طبقه اشراف باید کنترل آنرا در دست داشته باشد تا آن به حکومت مطلقه تبدیل نشود .
در نظر او تجزیه و تفکیک قوای سه گانه موجب تضمین آزادی شهروندان میشود چون سه قوه فوق همدیگر را کنترل کرده و زیر نظر دارند .منتسکیو خواهان برابری انسانها در مقابل قانون نیز بود . او روی متفکران دیگر عصر روشنگری فرانسه مانند دیدرو ، ولتیر ،و آلامبرت تعثیر گذاشت .
بعدها اثر افکار او روی متفکران آلمانی مانند هگل ، هردر ، و گوته نیز ملموس است . آموزشهای منتسکیو در باره تفکیک قوا تعثیر مهمی روی تحولات فکری و سیاسی و تدوین قانون اساسی آمریکا از خود بجای گذاشت .
