همراه جمیله، وداع با گلزری!
Aitmatow, Tschingis) 20081928- )
آرام بختیاری
سوسیالیسم، دیالکتیک وحدت خلقها شد.
چنگیز آیتماتف، نویسنده نوول مدرن، یا داستان بلند “جمیله” در سال 1958 میلادی، میان سالهای 2008-1928 در قرقیزستان شوروی سابق زیست. آراگون نویسنده آوانگارد فرانسوی در مقدمه نشر این نوول نوشت که آن “زیباترین داستان عشقی جهان است” در این داستان نوجوان 15 ساله نقاشی بنام سعید فرار عشقی خواهرزنش جمیله را که یکی از دختران جوان روستا بود با سرباز معلولی بنام دانیار تعریف میکند؛ گرچه او دارای شوهری بنام صادق است که حین جنگ جهانی دوم، در سال 1943 در ارتش شوروی مشغول دفاع از میهن است؛ ولی گویا بین آندو شعله عشق رو به کاهش گرائیده. چنگیز آیتماتف در این داستان اختلاف فرهنگی میان سنت مردم آسیای میانه و کمونیسم اروپایی شوروی سابق را به نمایش میگذارد؛توصیف طبیعت و زندگی روستایی، مقایسه اشکال زندگی سنتی شرقی و سوسیالیسم روسی از دیگر خصوصیات این رمان کوتاه عاشقانه است.
چنگیز آیتماتف این اثر را بعنوان پایاننامه دانشگاهی اش در دانشکده ماکسیم گورکی مسکو نوشت؛ که داستانی است طنزآمیز با ارزشهای ادبی و عناصربرجسته شاعرانه. نویسنده میکوشد جمیله را دختری شجاع و آگاه معرفی کند که در یک فرهنگ سنتی اسلامی شرقی خلاف ارزشها و آداب و رسوم مرسوم مردسالارانه عمل میکند و عاشق مرد جوانی شده که شرمگین و خجالتی و رویایی است. سعید نقل کننده داستان با بینش کودکانه و بی تجربکی خود پیرامون روابط عاشقانه، میکوشد دلیل علاقه و وابستگی این زوج جوان بهم را از طریق نقل داستان بفهمد. او حتا پیش از فرار آندو، یک تابلو نقاشی از آنها ترسیم میکند تا بیادگار داشته باشد؛ ولی چون رسالت خود را در شغل نقاش شدن می بیند، همراه این تابلو برای تحصیل رشته هنر به یک مدرسه نقاشی میرود از اینکه جمیله خلاف تصورات سنتی و اخلاق محیط اطرافش عمل نمود مورد تشویق نویسنده داستان نیز قرار میگیرد. توانایی نویسنده از طریق نمایش اختلاف فرهنگی میان سنت قرقیزی و قوانین و مقررات کشور مادر یعنی کشور شوروی است. منقدین چپ مدعی هستند که این رمان نشان میدهد چگونه مارکسیسم و یا سوسیالیسم آنزمان موجب یک دیالکتیک اتحاد و وحدت میان خلقهای یک کشور میشد. گرچه منتقدین لیبرال با اشاره با آثار پایانی آیتماتف بعد از روی کارآمدن گورباچف اشاره نمودند که نویسنده با بکار بردن اسطورههای کهن آسیای میانه، برتری دین بر سیاست و ایدئولوژی، و تقدم نیروهای مذهبی بر انسانهای ماده گرا را نشان داد؛ و حتا خواهان یک جامعه شبه مسیحی قابل تحمل کمونیستی در پایان عمر شد.
گرچه پدر چنگیز آیتماتف در سال 1937 به اتهام حمایت از رویزیونیسم و ناسیونالیسم توسط استالین اعدام شد، خود وی ولی بعد از مرگ استالین یا بعد از سال 1958 یکی از مشهورترین و پرخواننده ترین نویسندگان شوروی سابق شد. بعضی رسانه های امریکایی بعد از مرگ آیتماتف در سال 2008 نوشتند او گرچه نویسنده ای کمونیست بود ولی صدای میهن اش قرقیزستان گردید. آیتماتف در آثارش غیر از استفاده از درام و تراژدی و فولکلور خلقهای ترک تبار آسیای میانه، از فرهنگ و تمدن نسبتا مدرن روسیه و اروپایی نیز در آثارش استفاده می نمود. نوول جملیه سالها مورد شور و شوق و هیجان و تشویق منتقدین ادبی جهانی قرار گرفت و به چندین زبان زنده جهان ترجمه شد و حتی بصورت فیلم درآمد. این رمان کوتاه حتی در جامعه پسا شوروی هنوز خوانندگان بیشماری دارد و تاکنون برنده چند جایزه مانند جایزه لنین و جایزه دولت شوروی و جایزه دولت اتریش شده است.وی در سال 1984 عضو آکادمی هنر و علوم فرانسه شد و در زمان گورباچف عضو شورای مرکزی شوروی سابق گردید.
آیتماتف در غالب آثارش به زندگی، افکار، احساسات، آداب و رسوم و فولکلور وطن اش قرقیزستان میپردازد. آثار او دارای حساسیت زبانی، آنالیز روانشناسانه، طرح مشکلات اجتماعی و تحولات و برنامه های سوسیالیستی در جمهوری های آنزمان آسیای میانه هستند. از جمله آثار مشهور و پرحواننده او: چشم در چشم، وداع با گلزری، جمیله، روسری قرمز، کشتی سفید بخاری، میدان قضاوت، و کاروان وجدان هستند. (1) رمان چشم در چشم نوشته شد در سال 1958 نخستین اثر وی یکسال پیش از نوول جمیله است که بشکل مدرنی فقر و نیاز مردم بدلیل جنگ میهنی را در ولایت و اقصا نقاط وطن نشان میدهد. (2) داستان بلند جمیله از سال 1959 داستان عشقی یک زوج جوان در شمال شرقی جمهوری قرقیزستان در سال 1943 حین جنگ جهانی دوم علیه آلمان نازی است؛ که ارزش اش در سطح ادبیات جهانی میباشد.(3) رمان گل زری از سال 1967 داستان چوپانی بنام تنابای و اسب زیبایش گلزری است که در طول زندگی تمام حوادث و اتفاقات و احساسات در کار و جشن، در شکست و پیروزی، در شوق دیدار و غم دوری، را با هم تقسیم کرده اند. (4) در داستان دستمال و روسری قرمز از سال 1970، الیاس راننده یک ماشین باری در غلبه بر برفهای کوههای پامیر دچار شکست میشود و حتا معشوقه اش را از دست میدهد چون در ارتباط گیری با مردم ناتوان است. (5) در کتاب کشتی بخاری سفید از سال 1970 میلادی، جوانی شاهد دو قصه تخیلی است و در خواب برای اینکه به پدرش برسد به یک ماهی تبدیل میشود، و در اسطوره گوزن شنوا؛ جد و تبار قرقیزها، نیز دچار خواب زدگی میگردد و آنرا برای پدربزرگش نقل می نماید. (6) در میدان اعدام یا میدان قانون در سال 1986 یک طلبه مسیحی اخراجی در خیابان و چهار راهها به تحقیق و جستجو پیرامون خلافکاری میان مردم نیازمند می پردازد. در رمان کاروان و جوان از سال 1988 آیتماتف به تجربیات زندگی و نویسندگی خود اشاره میکند. در نمایشنامه معروف ” برفراز قله فوجی یاما” از سال 1973، وی وارد عرصه هنر نمایشنامه نویسی میشود.
از جمله دیگر آثار چنگیز آیتماتف: روزی به درازی یک زندگی، چشم شتر، گذرگاه سخت، چوبه دار، زمین مادری، نخستین پرواز درناها، رویاهای مادربزرگ، آنا تارلا، پیشگوی نفرین شده، اسب نریان، جوان و دریا، ابرسفید و چنگیزخان، و کتاب کودکی در قرقیزستان، هستند. چنگیز آیتماتف میان سالهای 1988-1990 دبیر اول کانون نویسندگان قرقیزستان، و در سال 1990 سفیر شوروی رو به انحلال در لوکزمبورگ، و در سال 1995 سفیر قرقیزستان در بروکسل بود. او از سال 1951 شغل ژورنالیستی را آغاز کرد، و میان سالهای 1956-1950 دانشجوی ادبیات در انستیتوی ماکسیم کورکی، و در سال 1957 میلادی عضو کانون نویسندگان شوروی بود. آیتماتف در سال 2008 در شهر نورنبورگ آلمان بر اثر بیماری ریوی و کلیه فوت کرد. او در قرقیزستان به خاک سپرده شده است.
