د ارواښاد ډاکټر عبدالله ګل اخلاص يار پېژندنه !

ډاکټر عبدالله ګل اخلاص يار :  الحاج ډاکټر عبدالله ګل اخلاص…

د کابل امنيه قوماندان وردک صاحبه

خبر شوم چي د اندرابي روشندل په ځاي کوم…

حاصل موعظهّ خواجه عبدالله «انصاری »

مولانا داکتر محمد سعید « سعید افغاني » در امر…

علیه اعدام زندانیان سیاسی و احکام قرون وسطایی حبس و…

فراخوان گزارشگران آزادگان! و نهادهای بین المللی مدافع حقوق…

فریادی از ژرفا

پیرامون نهضت روشنگری ی درخشان شفیع عیار سلیمان کبیر نوری بخش سوم…

آذرخشی که در پنجاهمین سالمرگ مادرم؛ درخشید! 

محمدعالم افتخار                          «امر قدسی» عینی و اینجهانی است؟  مادرم؛ من را؛ در…

فراخوان براى آتش بس فورى و سراسرى

دفاع از حق حيات بمثابه مبرمترين نياز مردم ! موجوديت افغانستان…

حلقۀ پیمان

رسول پویان نغـمه هایی مست مستم می کند چشم شوخی می پرستم…

موقف جهانی واوضاع نوین امریکا در پسا کرونا

نویسنده : -  محمد عوض نبی زاده امریکا  پس از جنگهای…

معرفت

 نوشته نذیر ظفر  کار مـــن تحریر اســـت تعذیر نیست شــــعر من گلواژه…

بیانیه وفراخوان

سازمان اتحادفدائیان کمونیست در مقابله با تشدید سرکوب واعدام…

بادزد مال ودزد جان ودزد ناموس وطن چه میتوان کرد…

میگوینددر قبرستان هم همسایه بد در کنار قبرت دفن نشود…

دولت ما ولی همکار طالبان

زما نفرین بر آنانی که شاهی داده شیطانرامقام سروری بخشیده…

افغانستان به بحران شدید اقتصادی روبرو است 

میرعنایت الله سادات               …

د سربازي دوه کلنه د مکلفيت دوره او ضرورت يي…

د ظاهر شاه له دوري نه بيا د داود خان…

نارسیزم و سوء قصد به ادبیات ملی!

بقلم : نجیب پایدار یک نظم پرداز تنبل، یک آدم یاغی…

دا ځل لومړي معاون امرالله صالح ته پيغام ؟؟

صالح صاحب څو پشتو متلونه درته ليکم چي د هغو…

هگل و ادامه آرمامگرایی

              آرام بختیاری  سه پایان-؛تاریخ،فلسفه،اتوپی. راسل در کتاب تاریخ فلسفه خود مینویسد، فلسفه…

پیرمردی با بال‌های بزرگ

نویسنده «گابریل گارسیا مارکز» مترجم «مژگان حقیقی» در روز…

مداخلۀ ایران درافغانستان سنگین تر از پاکستان است

نویسنده: مهرالدین مشید جنایت ها و مداخلۀ سنگین ایران و پاکستان…

«
»

نگاهی به ملیت شریف پشه یی

 بگو اهی تاریخ و اتفاق نظر مورخین شهیر کشور ، قوم شریف پشه یی از جمله ی اصیل ترین اقوام آریایی بوده و در تاریخ آریایی ها و آریانای بزرگ در رابطه به اصالت اجتماعی وشمایل ذاتی پشه یی ها  آمده است که این مردم شریف بمثابه اخلاف آریایی ها همانند پدران ونیاکان خود بلند قامت ، خوش چهره ،  خوش برخورد ومهمان نواز ، شجاع  ، دلاور وپر غروری هستند که با نیاکان خود دارای خصایل مشترک میباشند .

 خصلت آزاده گی وسربلندی این قوم شریف ازهدایای طبیعت سرشار قله های بلند کوها وارتفاعات زیبای کشور میباشد . باید گفت که مردم شریف پشه یی تاریخ طولانی ، بزرگ ودرخشانی دارد که بحث حاضر شمه یی از آن است .

آریایی ها از قدیم الایام سطوح مرتفع وبلندیهای سلسله کوه ها ودامنه های سر سبز وشاداب را برای زنده گی شان برگزیده اند . ازینرو در تاریخ آنها را بنام آقا و نجیب یاد کرده اند .زنده گی در بلندی کوها وارتفاعات در واقع بیانگر  طبع بلند ، غرور آفرینی و زیر نظر داشتن بقیه سرزمینهای اطراف سکنه آنها میباشد . آریایی ها از پنجهزار سال قبل در بلخ مدنیت بزرگ را ایجاد کرده و بدنه ی اصلی آریایی ها را پشه یی ها تشکیل میدهند که گذشته ی مهاجرت آنها به سمت جنوب وجابجا شدن در ارتفاعات کاپیسا ودیگر ولایات کشور از دو لی سه هزار سال قبل را در بر میگیرد .

زبان پشه یی از همان ادوار قدیم ریشه آریایی داشته و لهجه مشترک اجدادی خود را قسماً حقظ کرده اند ویا لا اقل با آن وجوهات مشترک دارد . که از دوره های آغازین بنام های بهاشه ،بهشه ،بیشایی ، باشایی ، بشه یی وپشه یی مروج بوده است . بقول زبان شناسان وجه تسمیه ی پشه یی با نظریات مختلف تعریف شده است .چنانچه پشه یی از کلمه بهاشه و همچنان بشانه قدرت مند ،بشی مستحکم ، برخی ها پشه یی را از بشه یی ،باشاهی ویا با شاه  که پادشاه از آن گرفته شده است . در حال حاضر این قوم بزرگ هم بزبان پشه یی تکلم میکنند وهم بزبان فارسی دری تسلط کامل دارند .

طوریکه از اسناد تاریخی بر می آید بقول علامه میر غلام محمد غبار مورخ شهیر کشور پشه یی ها دو الی سه هزار سال قبل سلسله کوه های هندوکش را پشت سر گذاشته مناطق خوشگوار ارتفاعات جنوب هندو کش را برای بود وباش برگزیدند .  ازسند تاریخی بر می آید که پشه یی ها با عبور از سلسله کوه های هندوکش در مناطق کوهبند ،بولاغین ،  کوهستان ، دره پچه غان نجراب ، اله سای واسکین واشپی مناطق تگاب جابجا گردیده وبخش بزرگی آز آنها بسمت جنوب وشرق کشور یعنی لغمان ،کنرها ، ننگرهار ، نورستان ،غزنی ،هلمند وکندهارا زیست وزنده گی  دارند  .

در قدیم ها پشه یی ها را بنام الینا یعنی شاداب ،لغمان ،یعنی دهنشین ، شار یعنی برویم ، علی شنگ ،علی نگار ، ودر جای دیگری الینا بنام  اله سای والینگار جای بود وباش اشین ،ایشین نام قوم یاد میشده . گرچه  علامه کهزاد مورخ شهیرکشور در کتاب تاریخ افغانستان جلد دوم کلمه ی الینا را نام قدیمی نورستان یاد کرده است واما این کلمه در جای دیگری بمعنی شاداب واله سای نیز یاد گردیده است .اما هدف اصلی این کلمه معنی شادابی میدهد .

واما در ولایت کاپیسا پشه یی ها ساکنین مناطق مختلف وارتفاعات کوه شمیانه بوده تعداد شان نزدیک به ده هزار خانه وار میرسد . با وجودیکه احصایه های گذشته چندان دقیق نبوده مگر نفوس این ملیت شریف را در ولایت کاپیسا به بیش از پنجاه هزار نفر تخمین  نموده اند . از آنجمله ولسوالی کوهبند کوهستان ولایت کاپیسا که بنام بولاغین نیز یاد میشود ، قرای مشهور ولسوالی کوهبند عبارت از قلعه عطاخان ،دشت بولاغین ، توغک ، شاوانی ، حاجی خیل  ،  شهسوار خان  ، قلعه نسیم خان ، شایی خان ، کرم خیل ، شهسوار خان  ،قلعه محمد نسیم خان ، شا وانی ، باقی خیل ،چشمه وزیر ، عرب خیل ، شیراغم ،  ملیکر ، سنجن ، درنامه ،گیاوه وترنگساره میباشد. 

از روی تاریخ شفاهی ، یاد داشتهای قلمی ومجله ی آریانا برون مرزی و کتاب مهاجرت دروازی ها گفته میشود ، پس از شهادت امیر دلاور خان شاه درواز، پسران ودختران آن  نزدیک به چهار صد سال قبل از طریق اندراب و دره شاداب پنجشیر به کاپیسا مهاجرت کرده کوهستان را به سکونت برگزیدند وبرای نخستین بار قریه یی را در شمال دشت  کوهبچه کوهستان در دامنه ی کوه ایجاد کردند که بنام کهنه ده یاد میشود . 

گفته میشود که امیر دلاورشاه هفت پسر و دو دختر داشت که اولی بنام گلبانو که گلبهار بنامش مسمی گردید ودومی دربانو که منطقه درنامه از نام دربانو گرفته شده است وپسران شاه به رهبری ورهنمایی مادرایشان شرفبانو مدنیت بزرگی را در مناطق مختلف کوهستان ایجاد کردند که قرای بزرگ تا بحال بنامهای شان بیاد گار مانده است که از کهنه ده اداره میشد چنانچه از نام  پسر اولی شیرخان ، شیر خانخیل ، از نام عزت خان ،عزت خیل که بقول محققین علوم وفرهنگ ، نخستین مکتب در ولایت کاپیسا در زمان غازی امان اله خان بنام مکتب عزت یاد میشد که بعد ها اشتر گرام وپس از آن بنام میر مسجدی خان کوهستانی مسمی گردید واز نام عبدی خان ،عبدی خیل ، از نام پات خان پات خیل از نام جمال خان پسر محمد آغه ، جمال آغه از نام ناصر خان قریه ی ناصر خانخیل  واز نام صفت اله نواده شاه در واز،  قریه ی صفت اله  خیل در کنار نهر خروشان ریگروان باقی مانده است که نسبت آبایی بنده نگارنده نیز با آن میرسد چنانچه عبدالوکیل کوچی ، فرزند محمد ابراهیم ، فرزند نادر شاه ، فرزند محمد شاه ، فرزند صفت اله ، فرزند عزت شاه ، فرزند امیر دلاور شاه  در یک خانواده دهقانی کم زمین بدنیا آمده است .  

باید گفت که بنده بدون هیچ گونه تعلق پسندی نسب ی وچسپیدن به آن ، صرفاً با  مروری در رابطه به تشکیل بعضی از قرای ولسوالی کوهستان طور ضمنی یاد آوری گردید ه است . ولی بنده در یک خانواده غریب دهقانی در قریه ی صفت اله خیل اشتر گرام بدنیا آمده ام که فقر اقتصادی پیوند اصلی واساسی مرا با توده های میلیونی زحمتکش وطنم گره محکم زده وتعمیراصلی تعلقیتم ام را در جغرافیای انسانیت که عالی ترین تعلقیت است اعمار نموده که نسبت به قلمر هزاران شاه وسلاطین ، بسیار وبی اندازه وسعت وبزرگی دارد . 

واما در مورد اشتر گرام  : میگویند که در آنزمان این مناطق تحت قلمرو شاهان مغل هندی قرار داشت ودرایام تابستان  گله های اشتر از جلال الدین اکبر مغل اعظم  به چراگاه های این مناطق  آورده میشد که با قطع کردن پاهای اشتران توسط دو فرزند امیر دلاور شاه وبرگرداندن متباقی اشتر ها بسوی هند در واقع اخطاری بود به شاهنشاه مغل بدفاع ازین منطقه ،  پس از آ ن شاه مغل که مرد عاقلی بود دوفرزند دلاورشاه را به حضور دعوت نموده وهر کدام را با نوازش شاهانه در مناطق شاداب قلمرو خود زمین وباغستان بخشید تا از منطقه کوهستان  دور  بمانند . 

به این منظور  برای محمد آغه در منطقه لوگر وبرای صوات خان در مناطق صواد دیره اسمعیل خان پشتونستان زمین وباغستان بداد . ازین رو این منطقه ی که پای شترها ی شاه بریده شده است ومتباقی اشتر ها پس به طرف هندوستان گشتانده یا گردانده شده بود بنام اشتر گردان ،اشتر گران وپسانها به اشترگرام یاد شده است .

 واما اصل مطلب مورد بحث در رابطه به اقوام شریف پشه یی است : 

چنانچه گفته آمدیم که نخستین دسته یی از مهاجران پشه یی در مناطق خوش آب وهوای مرتفع ودامنه کوه های پوشیده از چنار وبلوط و دارای چشمه ساران زلال دره های سر سبز و شاداب با غستانهای میوه ، درختان توت وانجیر ، انار ، بادام وسیب  مسکن گزیدند وبا سرور وشاد مانی بکار وزنده گی پرداختند  . 

شکار در کوه ها و گردشگری در ارتفاعات از طبیعت سر شاراین  مردم بوده ، دام پروری ، زراعت و صنعت بافنده گی پیشه اصلی مردم زحمتکش بولاغین را تشکیل میدهد .

فرهنگ بزرگ مردم پشه یی  همچون گنجینه های ارزشمند تاریخی سابقه طولانی دارد واما تا زمان جمهوری محمد داود خان مکتب رسمی در ین منطقه وجود نداشت بلکه مردم در مدرسه های دینی  ویک مکتب دهاتی تعلیم و آموزش میگرفتند . پس از پیروزی تحولات ثور ۱۳۵۷ خورشیدی در برج جوزای همان سال که بنده مسولیت معارف آن ولایت را بعهده داشتم بنا به پالیسی فرهنگی وبرنامه انکشافی و ترقیخواهانه ی حاکمیت دموکراتیک تحت رهبری ح د خ ا به استقبال از روز معلم سنگ تهداب مکتب متوسطه بولاغین را به اشتراک مرحوم عبدالجلیل مسکینیار علاقه دار وقت گذاشتم که اکنون به لیسه ارتقا یافته است . 

دولت آنوقت یعنی جمهوری دموکراتیک افغانستان تحت زعامت زنده یاد ببرک کارمل فقید بمنطور تحقق اهداف ترقی خواهانه در امر انکشاف معارف وبلند بردن سطح دانش وفر هنگ ، رشد تعلیم تربیه در کشور بمنظور رشد متوازن فرهنگی واجتماعی وتامین  استقلالیت وحدت زبانها ی مروج هرمنطقه  ، آموزش در مکاتب ومدارس را بزبان مادری ومحلی رایج ساخته واز جمله در مناطق کوهبند کتب آموزش بلسان پشه یی در پهلوی لسانهای دیگر طبع ونشرآن رویدست گرفته شد که متاسفانه در شعله های آتش جنگ همه سوخت .در حالیکه زبان شیرین پشه یی بمثابه خوش تکلم ترین زبانها در پهلوی دری فارسی بخش بزرگی از جمعیت کشور به آن تکلم میکنند .

داکتر احمد زیار زبانشناس افغانستان از بیست گویش جدا گانه بزبان پشه یی سخن میگوید . وزبان شیرین پشه یی زبانیست که در بیشتر ولسوالی های افغانستان بیشترین گوینده را داشته واز ارزشهای تاریخی بر خوردار است . برخی رسم الخط زبان پشه یی ما نند زبانهای دری پشتو رسم الخط مروج عربی میباشد کتابهای مشهورقدیمی وتاریخی آنها ( بدهت کهنا ) ( ملندانیه ) بزبان پشه یی نوشته شده است .

فرهنگ مردم شریف پشه یی برغم داشتن وجوهات مشترک با دیگر مناطق  قسماً متفاوت است وبسیاری از ارزشهای فرهنگی وکلتوری ،عنعنات پسندیده ی قدیمی را حقظ کرده اند . در میان مردم برای حل مشکلات چیزی بنام  ( مارات ) یعنی نشست بزرگان که شباهت به جرگه قومی دارد مروج است .  زنان ومردان  پشه یی ها بیشتر به لباس سیاه وسفید علاقه دارند. رسوم خویشاوندی ومراسم ازدواج در بین برحی از اقوام پشه یی بسیار پیچیده و تشریفاتی وپر مصرف میباشد که برای زوجین بسیار طاقت فرسا وزمانگیر است . بآنهم مردم شریف پشه یی بسیار خوشبرخورد ومهربان اند .

مردم شریف پشه یی هرکسی را که بشناسند ویا نشناسند ( موتگی )  یعنی خوش آمدید میگویند زنان با کار مشترک در مزارع ودامپروری وصنعت اصیل  با فنده گی وفرا گیری آموزش تعلیم وتربیت مردان را همراهی میکنند . تجلیل روزهای عید نوروز وسایر روزهای تاریخی در مناطق کوهبند وساکنین اقوام پشه یی با گرمجوشی استقبال میشود . مردم شریف پشه یی موسیقی اصیل آر یایی را تا به عصر حاضر ادامه وانکشاف داده اند .آنها سروده های شیرین پشه یی را با نوای دایره زنگی ،غجک ، دمبوره ودوتاردر سایه  ی درختان توت ودر کنار چشمه ساران زلال وبعضاً بروی بلندیها و تخته سنگهای بزرگ آراسته با صنایع دستی بسرایش میگیرند .

 یکی از آواز خوانان محلی بنام عزیز محمد بولاغینی بود  که صد سال قبل اشعار فولکلور محلی را خود میسروده است با گروهی از همکاران وهنر مندان ، با اجرای آهنگهای محلی سرایشگر ونوازشگر محافل عروسی وجشن روزهای تاریخی وسرور مردم بود که هم به فارسی وهم به پشه یی آهنگهای مست وشاد بطور انفرادی ودسته جمعی اجرامیکرد ند  که در قرن گذشته میزیست . نمونه خوانش آن  بفارسی دری : عزیز محمد بجهان + نام نیکی ته ببان  ــ که این دوران تو گل تا بکی میمانه + تو شم مه وپروانه ..شم مراد از شمع ، مه مراد از من ، میمانه یعنی میماند  . 

پشه یی ها همواره در اخیر ابیات شان کلمه جی یار وجی یارو  را بکار میبرند که بنظر بنده مفهوم التماس وتوصیف عاشقانه را بنمایش میگیرد که این خود بیانگراحساس مردم نسبت به معشوق وشرایط مشخص همان دوره بوده است .

در منطقه کوهبند ولایت کاپیسا درگذشته ها و تمام دوره های پادشاهی ظاهر شاه کدام کلنیک صحی ، دستگاه برق ویا بازار قابل ملاحظه یی وجود نداشت ولی درین اواخر از برکت جوانان تحصیلکرده ، مردم از کلنیک صحی وعصری برخوردار هستند . بازار پرجمع وجوش شهرک  بولاغین وبرخی از منازل رهایشی مردم به ابتکارجوانان منطقه بوسیله ی برق خود ساز وخود جوش مردم با استفاده از طبیعت سرشار و شرشره ی ارتفاعات بلند دره ها روشن گردیده است .

مردم شریف پشه یی کوهبند دارای شوراهای قومی بزرگان ومویسفیدان هستند که در امورات خیر وشر مردم صلاحیت دارند . از جمله ی

هزاران نفر شخصیتهای بزرگ ومویسفیدان آن ولسوالی چندتای آنها که بیاد بنده مانده هست اسمای شان تذکرداده میشود  محمد خان بولاغینی ، مولوی عبدالقیوم ، محمد نسیم خان ، عطا محمد خان ، جنرال عبدالهادی ، استاد عبدالواسع روشنگر ، داکتر عبدالرقیب  داکتر مردمی ، داکتر عبدالاحد ، داکتر عبدالحی ، ملک عبداله جان ، نادر خان ، کرمخان ، داکتر حیات اله ، ملک غلام جیلانی ، استاد غلام فاروق ، ملک سورگل ، ملک رستم خان ، ملا محمد حنیف ، ملا خدا داد، صوفی امیر جان ،منشی عبدالجلیل سنجنی سناتور کاپیسا ویکی از روشنفکران وطندوست وانسان فرهیخته صیف الرحمن کوهی وجمع کثیری خبره گان از گلهای سر سبد مردم وماندگاران منطقه میباشند .  

مردم کوهبند مطابق عنعنه قدیمی اسلحه بشانه وکمری ، قجری در بازو وکمر با گشت زنی در ارتفاعات ودامنه کوها عادت دارند . شکار وگردشگری هواخوری وتفریح شان میباشد . 

مردم زحمتکش پشه یی خوراک وپوشاک اشیا ولوازم خانگی را بدستان توانای خود تولید میکنند وهمه ضرورتها وما یحتیاج مردم در خود محل تولید میشود . بسیار اندکی از لوازم عصریه وتحنیکی از شهرها به آنجا انتقال و بفروش میرسد . 

منابع زیر زمینی وسرزمینی مناطق کوهبند بولاغین عبارت از سنگ شیشه وابرک ودیگر اقلام معدنی میباشد. در گذشته قرار بود که فابریکه شیشه سازی درآن منطقه ایجاد گردد ولی بد بختانه جنگ مانع آن شد امید است که با آمدن صلح وصفا در کشور عزیز ما وگسترش تکنالوژی وصنعت در عرصه های مختلف برای رشد بیشتر سیاسی اقتصادی اجتماعی وفرهنگی بمنظور ایجاد اشتغال برای مردم وانکشاف جامعه رونق یابد .

عبدالوکیل کوچی 

موخذ ومنابع 

تاریخ علامه کهزاد 

علامه غبار 

شناسنامه آریانا 

ویاد داشتها وبرداشتهای بنده