پیمان دفاعی ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی، واقعیت جدید در خاورمیانه
یوری ماواشف (Yuri MAVASHEV)، خاورشناس و مدرس گروه سیاست جهانی و اقتصاد جهانی در دانشکدۀ مدیریت آکادمی اقتصاد ملی و مدیریت عمومی جنب ریاست جمهوری روسیه
ا. م. شیری- «هر لحظه به رنگی درآید آن بُت عیّار»! هر چه بحران نظام سرمایهداری گستردهتر میشود و بیشتر عمق مییابد، دنیای غرب به سردمداری امپریالیسم آمریکا هارتر میشود. و این طبیعی است. زیرا، سگ با تشدید هاری خود، در دمدمای مُردار شدن، دُم خودش را گاز میگیرد. آمریکا که با حملۀ تروریستی به ایران در بنبست به دام افتاده، سعی میکند با فعال کردن اجامرش- تشکیل «ناتوی اسلامی» مرکب از ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی، از دام بجهد. بدین معنی که اگر مجدداً به ایران حمله کند و ایران در پاسخ به پایگاهها یا منافع آمریکا در عربستان ضربه بزند، ابتدا ناتوی «اسلامی» و سپس، ناتوی تروریستی بر اساس مادۀ ۵ اساسنامۀ خود برای دفاع از ترکیه وارد عمل خواهد شد. و پس از این، «موشهای هر دو ناتو» بندهای تله را خواهند جوید و آمریکا از دام خواهد جَست.
برجستهنمایی نکات حیرتانگیز در متن از من است.
*-*-*
اسرائیل بهانۀ دیگری برای نگرانی پیدا کرد.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، روز ۷ ژوئیه در مکه توافقنامۀ سهجانبۀ دفاع مشترک امضا کردند. این توافقنامه با عنوان «توافقنامۀ مکه دربارۀ دفاع مشترک» شناخته شد.
گفته میشود این سند با هدف تقویت بازدارندگی جمعی، گسترش همکاریهای نظامی- سیاسی و تعمیق همکاریهای امنیتی میان سه کشور تنظیم شده است. بر اساس این توافق، حملۀ مسلحانه به یکی از کشورهای عضو، حمله به تمامی اعضای این پیمان تلقی خواهد شد و در پی آن، هماهنگی برای اقدامات مشترک متقابل پیشبینی شده است.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجۀ ترکیه و رئیس پیشین سازمان اطلاعات این کشور، اعلام کرد که پیمان دفاعی ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی از نظر فنی مشابه مادۀ ۵ ناتو، یعنی بر اصل امنیت جمعی مبتنی است. به گفتۀ او، در چارچوب این پیمان همچنین کمیتۀ وزیران، مشابه ساختار ناتو، و نیز دبیرخانۀ آن تأسیس خواهد شد که آشکارا میتواند به هماهنگی نظامی- سیاسی میان آنکارا، ریاض و اسلامآباد کیفیت جدید ببخشد.
علاوه بر این، این توافقنامه، توسعۀ همکاریها در حوزههای نظامی، نظامی- فنی، اطلاعاتی و صنایع دفاعی را نیز دربرمیگیرد. رهبران سه کشور همچنین دربارۀ تقویت بیشتر مشارکت راهبردی و نیز مسائل جاری امنیت منطقهای، ثبات و هماهنگی تلاشهای مشترک برای مقابله با چالشهای معاصر گفتوگو کردند.
در همین حال، در آنکارا بهطور ویژه تأکید میکنند که توافقنامۀ مکه جایگزین عضویت ترکیه در ناتو نیست، بلکه مکمل آن است. در توضیحات ارائهشده نیز بهطور جداگانه تصریح شده است که اعزام خودکار سربازان ترکیه به هر بحران منطقهای در کار نخواهد بود و تمامی تصمیمها صرفاً از طریق سازوکارهای قانون اساسی ملی اتخاذ خواهند شد.
قابل توجه آنکه ایدۀ این اتحاد راهبردی از مدتها پیش مطرح و بررسی میشد. اما، بحران امنیتی پیرامون ایران، یمن، عراق و خلیج فارس بهطور کلی روند شکلگیری آن را به میزان قابل توجهی سرعت بخشید و پویایی کیفیتاً جدیدی را به فرآیندهای منطقهای تزریق کرده، بهگونهای که رقبای پیشین، یعنی ترکیه و عربستان سعودی، بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک شدند. بسیاری از ناظران به پیوند امیدوارکننده بین صنایع نظامی ترکیه، زرادخانۀ هستهای پاکستان و منابع انرژی عربستان سعودی توجه نشان دادهاند.
پس از آن، مرکز مقابله با اطلاعات نادرست ترکیه در ارتباط با شایعات منتشرشده در اینترنت دربارۀ توافق امضاشده در مکه توضیحاتی ارائه کرد. از جمله، برخی ناظران مدعی شده بودند که امضای این توافق ظاهراً با ماده ۵ ناتو در تضاد مستقیم است. زیرا، به معنای ایجاد یک بلوک نظامی موازی خواهد بود. آنکارا اینگونه ادعاها را «کاملاً ساختگی» و «تلاش آشکار برای ایجاد برداشتی خاص» دانسته است.
بر اساس دیدگاه طرف ترکیهای، این توافق نه تعهدات ترکیه در قبال ناتو را لغو میکند و نه جایگزین آن میشود. آنکارا تأکید دارد که صحبت از یک سازوکار دفاعی صرفاً منطقهای است که هدف آن تقویت همکاری در صنایع دفاعی، آموزش، تبادل فناوری و افزایش بازدارندگی است و هیچیک از بازیگران را بهعنوان هدف مشخص در نظر نمیگیرد.
در همین حال، متحدان پاکستانی ترکیه نیز بر جنبههای خاصی تأکید کردند. خواجه محمد آصف، وزیر دفاع جمهوری اسلامی پاکستان (؟!)، اظهار داشت که کشورهای اسلامی باید برای تدوین یک راهبرد واحد در قبال اسرائیل تلاشهای خود را متحد کنند. به گفتۀ این سیاستمدار برجستۀ پاکستانی، اقدامات اسرائیل نهتنها برای کشورهای جداگانه، بلکه برای کل جهان اسلام تهدید محسوب میشود و نیازمند پاسخ هماهنگ است.
به گفتۀ آصف، قالب جدید همکاری میتواند مبنایی برای وحدت گستردهتر کشورهای اسلامی در مسائل امنیت منطقهای و واکنش جمعی به چالشهای مشترک باشد. احتمالاً همین اظهارات بیش از هر چیز دیگری موجب نگرانی اسرائیلیها شده است.
همانگونه که در بالا اشاره شد، «توافق مکه» را یک نمونۀ بالقوه از «ناتوی مسلمانان» مینامند. مفاد کلیدی این سند بر اصل دفاع جمعی استوار است. بر اساس این اصل، حمله به یکی از سه کشور، حمله به تمامی طرفهای توافق تلقی خواهد شد و مستلزم پاسخ مشترک خواهد بود. از این رو، ارجاع به ناتو اجتنابناپذیر است. با این حال، طرف ترکیهای تلاش میکند افکار عمومی جهان و بهویژه افکار عمومی غرب را که نسبت به اسرائیل احساسات دوستانه دارد، متقاعد کند که موضوع چنین نیست.
سه کشور بانفوذ جهان اسلام توافق دفاعی مشترکی را نه برای ایجاد بلوکی علیه یک قدرت بزرگ خاص، بلکه با هدف افزایش گزینههای راهبردی، کاهش آسیبپذیری و گسترش فضای مانور برای ابتکارات سیاست خارجی خود امضا کردهاند.
مراد یشیلتاش، از بنیاد تحقیقات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی طرفدار دولت، نوشت: آنکارا، ریاض و اسلامآباد روابط شراکت خود را در سطوح مختلف، از جمله با آمریکا، حفظ میکنند، اما در عین حال کاملاً بهدرستی بر این باورند که امنیت منطقه نمیتواند بهطور کامل از خارج تأمین شود. بنابراین، این توافق به معنای قطع روابط با ائتلافهای موجود نیست، بلکه تلاشی است برای متنوعسازی کانالهای امنیتی، کاهش وابستگی به یک تأمینکنندۀ واحد امنیتی و ایجاد فضای بیشتر برای اقدام در شرایط بحرانی.
به گفتۀ این کارشناس ترک، توافق مکه را نمیتوان صرفاً به ایجاد بلوکی علیه ایران، اسرائیل یا هر کشور دیگری تقلیل داد. این توافق از یک مشکل گستردهتر ناشی میشود: تضعیف سازوکارهای قادر به مهار تشدید نظامی در منطقه و ناکافی بودن تضمینهای امنیتی موجود در برابر تهدیدهای جدید.
یشیلتاش خاطرنشان کرد: «درگیری میان اسرائیل و ایران مستقیماً بر امنیت کشورهای منطقه تأثیر میگذارد. حضور گروههای مسلح غیردولتی احتمال فرارویی سریع هر بحرانی را به زنجیرۀ درگیریهای مسلحانۀ منطقهای افزایش میدهد. از این رو، منطق این توافق فراتر از تشکیل جبهه علیه یک کشور مشخص است.
در هر صورت، صرفنظر از اینکه آنکارا تلاش میکند افکار عمومی جهان را به چه چیزی متقاعد کند، در آکسارای [کاخ ریاست جمهوری ترکیه] ممکن نیست درک نکنند که این اقدام دقیقاً چگونه در اسرائیل، هند، امارات متحدۀ عربی و یونان تلقی خواهد شد. برای دولت اردوغان، با برنامههای بلندپروازانۀ منطقهای خود، این اقدام چیزی فراتر از یک چالش آشکار است.
یادآوری میکنیم که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در ماه فوریه از برنامههایی برای تشکیل یک ائتلاف چندجانبه در خاورمیانه و پیرامون آن با هدف مقابله با نیروهای افراطی شیعه و سنی در منطقه خبر داده بود.
او گفت: «در چشمانداز آینده، همانگونه که من آن را میبینم، ما یک نظام کامل، نوعی ششضلعی از ائتلافها در اطراف خاورمیانه یا در داخل آن شامل هند، کشورهای عربی، کشورهای آفریقایی، کشورهای مدیترانهای- یونان و قبرس و همچنین کشورهای آسیایی را شامل ایجاد خواهیم کرد که فعلاً دربارۀ آنها توضیح بیشتری نمیدهم. بعداً این طرح را به شکل منظم و سازمانیافته ارائه خواهم نمود».
بنابراین، نمیتوان منتفی دانست که اعضای ائتلاف شکلگرفته در مکه تا حدی بهصورت واکنشی عمل میکنند. زیرا، روند شکلگیری بلوکها و ائتلافهای منطقهای رقیب با درجات متفاوتی از انسجام، بیتردید واقعیتهای مربوط به امروز و آینده خواهد بود.
پینوشت: هاکان فیدان، وزیر امور خارجۀ ترکیه، تأئید کرد که مصر قصد دارد در مرحلۀ بعد، پس از حل تمامی مسائل فنی، به توافق دفاعی مشترک بپیوندد.
٢٠ مرداد-اسد ١۴٠۵
