تعریف پیشاهنگ و معنای چپ واقعی
و نظری به نوشتهٔ جواد قاسمآبادی دربارهٔ «مشی چریکی در گذشته و آینده ایران»
شباهنگ راد
ردیهنویسیِ سیاسی – تئوریک در صورت رعایتِ پیششرطهای لازم نهتنها نادرست نیست، بلکه ضرورتی بهمنظور شناخت صحیح و شفافسازی نظر به شمار میآید. این بحث را باید در چارچوب سیاستِ فردی و جمعی، با آرامش و بهدوراز تعصبات کور بهپیش برد. مسمومسازی فضای بحثها، اتهام زنی و پرخاشگری مقولههایی هستند که نهتنها به روشن شدن ابعاد گوناگونِ نظرِ سیاسی – تئوریک یاری نمیرساند، بلکه از اعتبار و کارآمدی نقد میکاهند. ازاینرو، ارزشِ برخورد با ردیهنویسان، نه در شدت حملات بیجا به نظرات آنان که در روشنگری، یادگیری، نزاکت سیاسی و عقلانی نهفته است؛ زیرا در گفتمانهای سیاسی – تئوریک، تکبر و خودمحوری فاقد جایگاه و مهمتر اینکه در جهت شفافسازی نظر نیست.
پیش از هر چیز و برای رفع ابهام، مراد از «پیشاهنگ» و «چپِ حقیقی» نه مدعیان پیشرو و چپ در فضای مجازی، بلکه نیروها و عناصریاند که در بطن جنبشهای اعتراضی حضور دارند و پیشاپیش آنها یا همگام با آنها حرکت میکنند. افسوس، خلأ ناشی از نبودِ حضور و نقشآفرینی در درون جامعهٔ ایران در برابر رژیم سراپا مسلح و خشن، بسیار طولانی شده است و همین موضوع ازیکطرف، ماندگاری نظام را بیشتر کرده است و از طرف دیگر، به یکی از دغدغهها، کشاکش و ارزیابیهای سیاسیِ متفاوت در فضای مجازی تبدیل شده است. واقعیت این است که وقتی نیرویی به هر دلیل، برای مدتِ زیادی از جامعه رانده میشود یا آگاهانه از آن فاصله میگیرد، ناگزیر با این سؤال جدی مواجه میشود که چگونه میتوان مدعی سازمان یا حزب پرولتری بود، درحالیکه از جامعه جدا افتاده است؟
درهرصورت پاسخ به این مسئله بر عهدهٔ تجمعات و گروههایی است که همچنان بر باورهای کهنهٔ خود بهعنوان «پیشاهنگ»، «حزب» یا «سازمان» پرولتری اصرار میورزند، بیآنکه تعریفی جامع و منسجم از مفاهیم پیشاهنگ و وظایفِ عملی چپ ارائه دهند. اگرچه میتوان از ادعای پیشاهنگی و انتساب هویتی به چپ فاصله گرفت و در همان حال، از جنبشهای اعتراضی پشتیبانی کرد و نمودها و گرایشهای چپ را در عرصههای گوناگون بازشناخت. این همان تناقضِ عمیقی است که «پیشاهنگان» و مدعیان چپ در فضای مجازی گرفتار آناند. از یکسو، بر هویت تشکیلاتی و جایگاه خود همچون پیشاهنگ اصرار میورزند و از سوی دیگر، در تعریف و تبیین مبانی نظری و سیاسی این جایگاه ناتواناند. همانگونه آمده است، گویی بازشناسی چپ و همدلی از جنبشهای اعتراضی زمانی اعتبار مییابد که از مجرای هویتهای تثبیتشدهٔ «حزبی» و «سازمانی» عبور کند؛ حال آنکه امکان کسب شناخت و موضعگیری لزوماً به پذیرش چنین هویتهایی وابسته نیستند.
اما بحث فعلی، توجه به تعبیر و تفسیر «احزاب» و «سازمانهای» پرولتری پیرامون جایگاه پیشاهنگ و چپ در فضای مجازی نیست، بلکه اشارهای کوتاه به نوشتهای توسط جواد قاسمآبادی دربارهٔ «مشی چریکی در گذشته و آینده آن در ایران» است.
در حاشیه، اینکه تشویقِ جوانان به انجام مبارزات عملی [مسلحانه] علیه رژیمی تا بُن دندان مسلح، بدون وجود سازمانی منسجم و راهبردی روشن، نهتنها غیرمسئولانه و خطای آشکارِ سیاسی، بلکه به خطر انداختن جان و آیندهٔ نسلی است که میتواند نیروی پیش برنده در تحولات اجتماعی و سیاسیِ آتیِ ایران باشد؛ زیرا جامعه و بهویژه جوانان برای ایفای چنین نقشی، بیش از هر چیز به سازمانِ کمونیستی، پیشاهنگان انقلابی، آگاه و سازمانیافته نیاز دارند؛ سازمانِ کمونیستی و پیشاهنگان انقلابی که بتوانند مطالبات جمعی، نارضایتیهای پراکنده و فردی را به جنبش اعتراضی جمعی، سیاسی، هدفمند و پایدار تبدیل کنند. با این اوصاف، در غیاب چنین سازمان یا هدایتگرانی، فراخواندن جوانان به رویارویی مستقیم، بدون ارزیابی واقعبینانهٔ پیامدها و پذیرش مسئولیت [در قبال جان آنان]، اقدامی غیرعقلانی و غیرمسئولانه است. ناگفته نماند مسئله، نفی مبارزه یا ضرورت ایستادگی نیست، بلکه پیوند ناگزیر مبارزه با سازماندهی، آگاهی، راهبردی روشن و مسئولیتپذیری سیاسی است. قطعاً، مبارزهای که از این مقولهها تهی باشند، هزینههای سنگینی بر دوش کسانی میگذارد که بیش از فراخوان دهندگان آن، در معرض خطرند.
بااینحال، مقصود نویسنده بررسی عمیق [یا حتی اشارهای گذار] پیرامونِ ناکارآمدی مبارزهٔ عملی سازمانیافته علیه نظامهای سرکوبگر [مانند جمهوری اسلامی] نیست، بلکه او همچون ردیهپردازان پیشین، از منظری تئوریک بهنقد دیدگاهی میپردازد که زیر نقابِ «دلسوزی برای جانهای ازدسترفته»، مبارزهای آرام، کمخطر و عاری از هرگونه رویارویی را ترویج میکند. در حقیقت، هیچ وظیفهای [مستقل از جنبشهای اعتراضی] برای سازمانِ کمونیستی و نیروهای چپ بهعنوان سازمان یا حزب بسیج کنندهٔ جنبشهای پراکندهٔ اعتراضی و مهمتر اینکه در برابر حاکمیت مبتنی بر سرکوب قائل نیست. این همان سیاست ورزی کهنهای است که نقدش کمتر به بنیانها و سازوکارهای ساختار حاکم بر جامعه متکی است و بهتبع میکوشد راهِ مبارزهٔ مسالمتآمیز و امن را در برابر خشونتِ عریانِ سازمانهای حافظ بقای امپریالیستی قرار دهد.
هیچ ایرادی در نقدِ بخشها یا حتی ردّ کامل یک نظریه وجود ندارد؛ اما الزامات و مسئولیتهای سیاسی ایجاب میکند که این نقد، فراتر از صدور احکامِ چندخطی و داوریهای کلیشهای، با ارائهٔ نقلقولهای مستقیم و مستند از آثار و گفتارِ آن «جوانان کمحوصله» و «عاصی» همراه شود تا نسل امروز فرصت یابد با خطاها، تناقضها و پیامدهای فکری و سیاسی نسلهای پیش از خود آشنا شود. اعلان عقیده و صدور احکام سیاسی در یک نوشته، زمانی از اعتبار و اثرگذاری برخوردار خواهد بود که دلیل سیاسیِ آن در بُعدی وسیع ارائه گردد؛ زیرا انتخاب تاکتیک سازمانی آن جوانان، استوار از تحلیلِ سیاسی و بررسی ساختار جامعه، موقعیت طبقهٔ کارگر، دهقانان و دیگر اقشار تحت ستم، چرایی فقدان تشکلهای مستقل کارگری، ماهیت و سمتوسوی اصلاحات ارضی، نقش ساواک و دیگر دستگاههای سرکوب در استقرار و بردوامی نظام شاهنشاهی، بیعملی چپ آن دوران، تسلیمپذیری روشنفکران و دهها مسئله دیگر بوده است. اسناد و مدارک مربوط به این مباحث نیز موجود است؛ بنابراین، نمیتوان بدون ورود به هیچیک از مسائلِ سیاسی – تئوریکِ طرحشده، بدون بررسی شواهد و بدون مواجهه با استدلالهای مطرحشده، به ردّ یک نظریه رسید. نقد هنگامی عینی و معتبر است که برآمده از بررسی واقعیتها، اسناد و استدلالهای مستند باشد، نه آنکه صرفاً بازتابدهندهٔ پیشداوریها و ذهنیتهای منتقد. ازاینرو، نمیتوان با جواد قاسمآبادی وارد بحثی سیاسی – نظری جدی و معنادار شد؛ برای اینکه چنین بحثی نیازمند تحلیلهای مشخص، استدلالهای نظری منسجم و نقد مبانی فکری است؛ مؤلفههایی که در نوشتهٔ او بهروشنی غایباند.
اما انتخابِ روش مسلحانهٔ آن جوانان «عاصی»، نه انتخابی خودسرانه و برآمده از «تمایلات» سیاسیِ شخصی و گروهی، بلکه پیامد تحمیل نظامی بود که هرگونه امکان گفتمانی آزاد، سالم و بیهراس را از میان برده بود؛ نظامی که ادعای قدرت مطلق در جامعه داشت و سیاستِ «دیوار موش دارد و موش هم گوش دارد» را به درِ خانهها برد؛ نظامی که جز منطق و گفتمان خویش، هیچ منطق و صدای دیگری را برنمیتافت و تنها و تنها، راه و روشش سرکوب، تخطئهٔ و قلع قمع اعتراضات کارگری، تودهای، دانشجویی و زنان بود.
افزون بر این، آیا میتوان انتخابِ تاکتیکهای سازمانی و حزبی را اساساً جدا از مناسبات و ساختار اقتصادی – سیاسی حاکم بر جامعه تحلیل کرد؟ بیگمان، این انتخابها نه زادهٔ هوسها و تمایلات سیاسیِ این نسل یا آن نسل، این گروه یا آن گروه، بلکه برخاسته از ضرورتهای عینیِ جامعهای هستند که در آن، ثروتهای عمومی در کنترل و به جیب اقلیتی ناچیز سرازیر میشود و در پی آن، امکان ابراز علنیِ اعتراض مخالفان و شنیده شدن صدایی متفاوت نیز از آنان سلب میگردد. این همان سیاستها و روشهایی است که نظام جمهوری اسلامی طی نزدیک به پنج دهه به کار بسته است؛ البته در مقیاسی گستردهتر.
جدا از تمامی این بحثها که از دیدگاه آن «جوانان بیحوصله» ریشه در ساختار اقتصادی و سیاسی حاکم بر جامعه داشت، این سؤال پیش میآید که در برابر نظامی که هر نوع مخالفت را با دستگیری، شکنجه و اعدام سرکوب میکند، چگونه میتوان با ابزارهایی ناسازگار با ساختار جامعه، تودهها را بسیج کرد؟ مسئولیتها و وظایفِ تاکتیکی و عملی سازمان یا حزبی که خود را رهبر جنبش در رویارویی با سرکوب خشن و سازمانیافتهٔ حاکمیت میداند، چیست؟ افزون بر این، آیا جز این است که نظام حاکم کنونی همان راهی را میپیماید که نظام پیشین در برابر خود قرار داده بود؟
بیگمان کارنامهٔ جمهوری اسلامی در قبال مطالبات کارگری، تودهای، زنان و دختران، جوانان و دانشجویان و بهطورکلی قربانیان ستم امپریالیستی، نشان میدهد که نظام حاکم کنونی را باید در امتداد همان ساختار تاریخیِ سلطه و استثماری تحلیل کرد که طی دههها، با مداخله و پشتیبانی امپریالیستی، بر جامعه ایران تحمیل شده است. منظور این است که جابهجایی حاکمان، لزوماً بهخودیخود، به معنای تغییر ماهیت قدرت نیست. آنچه اهمیت بنیادی دارد، استمرار سازوکارهای سرکوب، نابرابری و استثمار است. از این دیدگاه، باوجود تفاوتهای ظاهری، میان دو نظام در حفظ و بازتولید مناسبات مسلط و تأمین منافع طبقات حاکم، پیوندی عمیق وجود دارد.
نمونهای آشکار از این تداوم را میتوان در مسیر مداوم تعرض نظام جمهوری اسلامی به ابتداییترین حقوق و خواستههای کارگران، زحمتکشان و سایر اقشار محروم جامعه دید؛ مسیری که تنها خواستههای اقتصادی، اجتماعی و صنفی آنان را نشانه نگرفته، بلکه به خصوصیترین حوزههای زندگی فردی و جمعی نیز کشیده شده است؛ ازجمله حق زنان و دختران برای انتخاب آزادانهٔ پوشش. در چنین ساختاری، حق تشکل یابی، اعتصاب، اعتراض، برخورداری از زندگی شایسته و حتی امکان انتخاب آزادانهٔ شیوهٔ زندگی، همگی به خواستههایی بیپاسخ و مسئلههایی حلنشده در میان نیروهای اجتماعی وابسته به بخشهای گوناگون جامعه و نیز سازمانها یا احزابی تبدیلشدهاند که خود را مدعی ارائه راهبرد برای جنبشهای اعتراضی میدانند.
بااینحال، باید میان وظایف و مسئولیتهای بخشهای مختلف جامعه، ازجمله کارگران و زحمتکشان، زنان و دختران، دانشجویان از یکسو و وظایف و مسئولیتهای نمایندگان سیاسی آنان، بهویژه احزاب و سازمانهای کمونیستی از سوی دیگر، تمایزی بنیادی قائل شد. غرض این است که جامعهٔ اعتراضیِ کارگران، تودهها، دانشجویان و زنان ایران، طی نزدیک به پنج دهه و باوجود نبود نیروهای منسجم و انقلابی، باوجود بسته بودن فضای سیاسی و سرکوبهای مداوم، هرگز از پیگیری مطالبات خود دست نکشیده و پیوسته نظام جمهوری اسلامی را با چالشها و بحرانهای جدی روبرو کردهاند. در حقیقت، فضای سیاسی جامعهٔ ایران در هیچکدام از دهههای گذشته برای زمامداران این نظام آرام نبوده است؛ نیز کتمانی نیست که جنبشهای اعتراضی، در ابعادی بسیار گستردهتر از نیروهای مدعی پیشتازی و جریانهای چپ، سیاستها و عملکرد جمهوری اسلامی را به چالش کشیده و در این مسیر، هزینهای سنگین و گاه جبرانناپذیر پرداختهاند. قطعاً، نظام جمهوری اسلامی در مواجهه با مطالبات مردم، همان زبان و منطقی را به کار گرفت که نظام پیشین برای دفاع از قدرت و توجیه سیاستهای خود به آن متوسل میشد. اعدام جوانان درملأعام، دستگیری معترضان و مخالفانِ و سپس صدور احکام حبسهای طولانی، به رویهای تکراری و معمول در میان حاکمان ایران تبدیل شده است. چگونه میتوان در برابر جامعهای که با هر صدای آزادیخواهانه و مطالبات صنفی و اقتصادی سر ستیز دارد، سیاستی نرم را در پیش گرفت؟
مسئله اساسی این است که نمیتوان از جامعه انتظار خویشتنداری و سازش داشت، اما در برابر ساختاری که راههای بیان مسالمتآمیز مطالبات را محدود میکند، خاموش ماند و مروج سیاستِ مدارا بود. ارزیابی سازمان کمونیستی مدافع مردم به چنین رویکردی، بیش از آنکه راهگشا [نظری] باشد، به تعلیق مسئله و استمرار وضع موجود میانجامد.
ازاینرو، درهم آمیختن و مخدوش کردن این دو عرصهٔ متفاوت از وظایف، یعنی جایگاه و نقش اعتراضی مردم از یکسو و مسئولیتها و وظایف کمونیستی از سوی دیگر، تنها حاصل سردرگمی نظری و نادیده گرفتن تمایزهای سیاسی و طبقاتی نیست، بلکه بیتوجهی و ناآگاهی نسبت به ضرورتهای مبارزهٔ طبقاتی و ماهیت مسئولیتهای کمونیستی است. این همان مشکل دیرپایی است که در طول دههها، همچون پاشنه آشیل، بر عملکرد مدعیان رهبری جنبشهای اعتراضی ایران سایه افکنده و مانع شکلگیری برداشتی روشن از رابطهٔ میان مبارزات اعتراضی تودهها و وظایف مستقل نیروهای کمونیست شده است. بعلاوه، فاصله گرفتن نیروهایی که خود را پیشتاز دگرگونیهای سیاسی و مدعی رهبری جنبش میپندارند از بطن واقعی مبارزات و اعتراضات داخل کشور و بسنده کردن به حمایت سیاسی و اعلام همبستگی در خارج از کشور، حتی در موقعیتی که جنبش با یورش نیروهای سازمانیافتهٔ سرکوبگر نظام روبهروست، نشاندهندهٔ نوعی رویکردِ دنباله روانه نسبت به جنبشهای اجتماعی و اعتراضی است؛ چنین نگرشی، بهجای آنکه در معادلات سیاسی و توازن نیروهای مبارزاتی نقشی مستقل، منسجم، آگاهانه و مسئولانه بر عهده گیرد، عملاً به پیروی از پویایی و دامنهٔ حرکتهای موجود بسنده میکند و نقش فعال و مسئولیت سیاسیِ مدعیان رهبری را به همراهی و حمایت از روندهایی تقلیل میدهد که در شکلگیری، سازماندهی و جهتدهی به آنها، خود نقشی تعیینکننده ندارند.
بهطور خلاصه، میان آن پیشاهنگ و «جوان عاصی» از یکسو و کسانی که در فضای مجازی خود را پیشاهنگ یا نیروی چپ معرفی میکنند از سوی دیگر، تفاوتی بنیادین وجود دارد. نمیتوان نتایج این دو رویکرد را همسنگ دانست یا مانند جواد قاسمآبادی، آن جوانان را مسئولِ «به تعویق انداختن سازماندهی تشکلهای مستقل اجتماعی در ایران» معرفی کرد و در ادامه مبارزهٔ عملی کسانی را که در دورهٔ حاکمیت نظامیِ کاملاً مسلح، مسئولیت اقدام و هزینههای آن را پذیرفتند، با انفعال کسانی قیاس کرد که امروز از رهبری جنبشهای اعتراضی سخن میگویند، بیآنکه ادعای پیشتازی خود را به مسئولیتی عملی گره بزنند.
در پایان، پیشاهنگی تنها نامی پرطمطراق یا ادعایی سیاسی نیست؛ معنای واقعی آن هنگامی آشکار میشود که اندیشه در عمل متجلی شود و با مسئولیتپذیری و قبول تبعات کنش سیاسی همراه باشد؛ همان ویژگیهایی که پیشاهنگان و نیروهای چپ اواخر دههٔ چهل از خود نشان میدادند.
20 نوامبر 2026
29 آبان 1405