تونلهای زیرزمینی، دکترین دفاعی یا گسترش زیرساختهای پنهان؟
نویسنده: مهرالدین مشید
طالبان و گسترش شبکههای زیرزمینی؛ پیامدهای منطقهای و امنیتی
گزارش تحقیقی افغانستان اینترنشنال در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ دربارهٔ گسترش تونلها، انبارهای زیرزمینی سلاح و مهمات و تأسیسات دفاعی طالبان در قندهار و شماری از ولایتهای دیگر، پرسشهای تازهای را دربارهٔ ماهیت سیاستهای امنیتی و نظامی این گروه مطرح کرده است. بر اساس این گزارش، فعالیتهای حفاری در مناطقی چون عینو مینه، اطراف محل اقامت پیشین ملا محمد عمر، میدان هوایی قندهار، میوند، ژیری و سپینبولدک جریان دارد. مصاحبه با کارگران، باشندگان محل و منابع نزدیک به طالبان، در کنار بررسی تصاویر ماهوارهای، از ایجاد تأسیساتی حکایت میکند که ممکن برای نگهداری سلاح و مهمات، پنهانسازی تجهیزات نظامی و تأمین محل امن برای رهبران طالبان مورد استفاده قرار خواهند گرفت. تمام کارکردهای این تأسیسات، هرچند بهصورت مستقل تأیید نشده؛ اما خبر گزارشی ها به آن پرداخته اند.
این تحولات را نمیتوان صرف بخشی از پروژههای ساختمانی یا اقدامات عادی حفاظتی دانست؛ زیرا موقعیت جغرافیایی تاسیسات، میزان محرمانه بودن فعالیتها، محدودیت رفتوآمد، استفاده از نیروی کار تحت نظارت امنیتی و همزمانی گسترش آنها با افزایش تنشهای طالبان و پاکستان، همگی دلالت به آن دارد که این موضوع باید دقیق تر بررسی و برجسته سازی شوند.
در این میان، پرسش اساسی این است که طالبان در برابر کدام تهدید احتمالی خود را آماده میکنند؟ آیا این تأسیسات بیشتر برای مقابله با حملات هوایی پاکستان ساخته میشوند، یا هدف گستردهتری مانند ایجاد شبکهای از مراکز نظامی، پناهگاههای فرماندهی و زیرساختهای محرمانه را دنبال میکنند؟ و مهمتر از آن، اینکه آیا میتوان احتمال استفاده از چنین امکاناتی را برای پشتیبانی از شبکههای مسلح و گروههای تروریستی نیز مطرح کرد؟ برای پاسخ به این پرسشها، باید میان واقعیتهای گزارششده، تحلیل نظامی و فرضیه های استخباراتی تفاوت قائل شد. نخست از همه باید روی این موضوع تمرکز کرد که آیا هدف از ایجاد این تونل ها، استفاده نظامی، آنهم در برابر حملات هوایی پاکستان یا کشور دیگری است.
ماهیت نظامی تونلها؛ دفاع در برابر حملات هوایی
یکی از مهمترین دلایل ایجاد تأسیسات زیرزمینی نظامی، حفاظت از نیروها، مهمات و تجهیزات در برابر حملات هوایی است. در جنگهای معاصر، برتری هوایی یک طرف میتواند بخش بزرگی از توان نظامی طرف مقابل را در معرض نابودی قرار دهد. به همین دلیل، پناهگاههای زیرزمینی در بسیاری از کشورها بهعنوان بخشی از ساختار دفاعی مورد استفاده قرار میگیرند.
طالبان از نظر تجهیزات هوایی و سامانههای پیشرفته دفاع ضد هوایی، در مقایسه با ارتشهای مجهز منطقه، محدودیتهای جدی دارند. بنابراین، ایجاد تأسیسات زیرزمینی میتواند تلاشی برای کاهش آسیب پذیری نظامی آنان باشد. این موضوع بهویژه پس از افزایش تنشها با پاکستان اهمیت پیدا میکند. گزارش افغانستان اینترنشنال میگوید که برخی منابع نزدیک به طالبان، افزایش سرعت ساخت تونلها را با حملات هوایی پاکستان مرتبط دانسته اند؛ هرچند فعالیتهای حفاری پیش از این حملات نیز آغاز شده بود. از این دیدگاه، تونلها را میتوان بخشی از یک رویکرد دفاعی و حفاظتی دانست؛ اما این توضیح تمام ابعاد موضوع را روشن نمیسازد؛ زیرا حضور بیش از ۲۲ گروه تروریستی در افغانستان؛ هیچگاه نمی تواند، بیرابطه با این حفاری ها باشد؛ اما آنچه مسلم است، اینکه این تونل سازی ها حکایت از انعطاف ناپذیری طالبان در برابر پاکستان و سایر مخالفان آنان دارد.
حملات احتمالی از سوی کدام کشور؟
این پرسش یکی از مهمترین محورهای تحلیل است. وقتی یک گروه حاکم به توسعهٔ پناهگاههای زیرزمینی، انبارهای مخفی و تاسیسات نظامی محافظت شده اقدام میکند، باید پرسید که تهدید مورد انتظار آن از کجا ناشی میشود. با توجه به تنش میان طالبان و پاکستان گفته می توان که اسلام آباد تهدید فوری در معادلات امنیتی طالبان است. چنانچه این نگرانی ها در موجی از ناباوری به حمایت های ایران، طالبان را به سوی روسیه بیشتر متمایل گردانیده است.
با توجه به تحولات اخیر، پاکستان یکی از محتمل ترین منابع تهدید نظامی است که طالبان ممکن است در محاسبات دفاعی خود در نظر گرفته باشند. روابط طالبان و پاکستان، که در گذشته بر پایهٔ مناسبات سیاسی، امنیتی و پیوندهای تاریخی استوار بود، در سالهای اخیر با اختلافات جدی روبهرو شده است. مسئلهٔ تحریک طالبان پاکستان (TTP)، اتهام استفاده از خاک افغانستان برای فعالیتهای مسلحانه، اختلافات مرزی و حملات هوایی پاکستان، از عوامل اصلی این تنشها به شمار میروند. چنانکه گزارش افغانستان اینترنشنال به حملات هوایی پاکستان در اطراف قندهار و ادعاهای اسلامآباد دربارهٔ هدف قرار دادن تاسیسات نظامی و انبارهای مهمات نیز اشاره میکند؛ اما جزئیات اهداف و میزان خسارات این حملات، در مواردی به گونه مستقل تأیید نشده است.
در چنین شرایطی، طبیعی است که طالبان احتمال حملات بعدی را در محاسبات نظامی خود نیز در نظر گرفته باشند و برای حفاظت از مراکز فرماندهی و تجهیزات خود تدابیر بیشتری اتخاذ کنند. بدون تردید طالبان، نگران اند که مبادا فشار های سیاسی امریکا به تهدید های نظامی، برضد این گروه بدل شود. بنابراین، ایالات متحده نیز در محاسبات امنیتی طالبان جایگاه خاصی دارد. موضوع تجهیزات نظامی باقیمانده از دورهٔ جمهوری، درخواست دونالد ترامپ برای بازگرداندن این تجهیزات و مواضع او دربارهٔ پایگاه هوایی بگرام، از جمله مسائلی است که میتواند نگرانی طالبان را نسبت به توان و فشار نظامی واشنگتن افزایش دهد. با این حال، میان هشدارهای سیاسی و وجود برنامهٔ عملیاتی برای حملهٔ نظامی تفاوت اساسی وجود دارد؛ زیرا گزارش موجود شواهدی ارائه نمیکند که نشان دهد ایالات متحده در حال تدارک حملهای قریبالوقوع به تأسیسات زیرزمینی طالبان است. این به معنای آن نیست که سایر بازیگران منطقه را نمی توان در این رابطه دست کم گرفت.
سایر بازیگران منطقه
در مورد ایران، هند یا سایر قدرت های منطقهای نیز نمیتوان صرف بر اساس ساخت تونلها، احتمال حملهٔ نظامی را به آنان نسبت داد. هرچند رقابتهای منطقهای، اختلافات امنیتی و نگرانی از گسترش گروههای مسلح میتواند بر محاسبات کشورهای همسایه تأثیر بگذارد؛ اما برای نسبت دادن تهدید مشخص به هر کشور، نیاز به شواهد مستقل و معتبر است. هرچند پاکستان در وضعیت کنونی از نظر سابقهٔ حملات و تنش مستقیم، برجسته ترین عامل تهدید نظامی در این تحلیل است؛ اما این امر به معنای اثبات یک برنامهٔ مشخص برای حملهٔ آینده نیست. بنابراین، تونل سازی طالبان به گونه ای، به رابطه میان تأسیسات زیرزمینی، ساختارهای نظامی و فعالیتهای اطلاعاتی اشاره دارد.
از تونل نظامی تا شبکهٔ استخباراتی؛ مرز میان دفاع و پنهانکاری
ساخت تونلها، انبارهای زیرزمینی سلاح و تاسیسات نظامی، بهخودیخود اقدامی دفاعی محسوب میشود؛ اما زمانی که این تأسیسات خارج از نظارت قانونی، شفافیت عمومی و پاسخگویی قرار گیرند، پرسشهایی جدی درباره اهداف واقعی آنها مطرح میشود. در افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان، با توجه به حضور گروههای مسلح و تروریستی، انحصار قدرت و نبود سازوکارهای مؤثر نظارت عمومی، این نگرانی وجود دارد که برخی زیرساختهای نظامی، افزون بر اهداف دفاعی، در خدمت پنهانکاری، فعالیتهای استخباراتی و تحکیم ساختار قدرت قرار گیرند. پرسش اساسی این است که مرز میان دفاع مشروع از کشور و ایجاد ساختارهای پنهان نظامی و استخباراتی کجا است؟ پاسخ این پرسش را نه صرف در وجود تونلها و تأسیسات زیرزمینی، بلکه در ماهیت ماموریت، نوع استفاده، زنجیره فرماندهی و میزان پاسخگویی صاحبان قدرت باید جست وجو کرد.
یکی از ابعاد قابل تأمل این پروژهها، شیوهٔ محرمانه بودن فعالیتهای ساختمانی است. در گزارش افغانستان اینترنشنال، از محدودیت شدید رفت و آمد در محل حفاری، جلوگیری از تصویر برداری استفاده از کارگران تحت تدابیر امنیتی و حتی بسته شدن چشم برخی کارگران هنگام انتقال به محل کار سخن گفته شده است. همچنین در بعضی تأسیسات، ساختمانهای داخلی و امکاناتی برای اقامت و تأمین نیازهای روزمره میز گزارش شده است.
این شواهد، دستکم نشاندهندهٔ سطح بالای محرمانهبودن و کنترل امنیتی پروژهها است؛ اما باید توجه داشت که محرمانه بودن یک تأسیسات نظامی بهتنهایی اثبات نمیکند که آن محل برای عملیات استخباراتی یا پشتیبانی از گروههای مسلح غیردولتی ساخته شده است. با این حال، از دیدگاه مطالعات امنیتی، تأسیسات زیرزمینی میتوانند کارکردهای متعددی، از حفاظت تجهیزات و مراکز فرماندهی گرفته تا ایجاد محلهای امن برای ارتباطات، اقامت نیروها و مدیریت فعالیتهای نظامی داشته باشند.
از اینجا پرسش مهم تری مطرح میشود که آیا این تأسیسات صرف برای حفاظت از ساختار نظامی طالبان ایجاد میشوند یا بخشی از یک شبکهٔ گسترده تر امنیتی و استخباراتی به هدف پناگاه گروههای تروریستی هستند؟ پاسخ به این پرسش مستلزم دسترسی به اسناد، شواهد مالی، اطلاعات معتبر دربارهٔ مدیریت تأسیسات و بررسی مستقل کارکرد واقعی آنها است.
آیا این تأسیسات میتوانند به پناهگاه گروههای تروریستی تبدیل شوند؟
این موضوع از حساسترین ابعاد بحث است و نباید با شتاب دربارهٔ آن حکم صادر کرد. افغانستان طی چند دههٔ گذشته تجربهٔ تلخ استفاده از مناطق کوهستانی، غارها و تونلها برای پنهانسازی سلاح، جابهجایی جنگجویان و ایجاد مراکز عملیاتی گروههای مسلح را داشته است. تأسیسات ژاور در خوست و تورابورا در ننگرهار نمونههایی از این تجربهٔ تاریخی اند.
گزارش افغانستان اینترنشنال نیز به تلاش برای بازسازی تأسیسات ژاوره نیز اشاره میکند؛ پروژهای که با مخالفت شماری از باشندگان محل روبهرو شده است. نگرانی آنان این است که بازسازی این مجموعه ممکن است منطقه را دوباره به محل فعالیت نظامی و پناهگاه جنگجویان خارجی تبدیل کند.
این سابقه، ضرورت توجه به کارکردهای احتمالی تأسیسات جدید را افزایش میدهد. از نظر تحلیلی، باید میان سه وضعیت تفاوت گذاشت: استفاده از تأسیسات برای نگهداری تجهیزات و دفاع نظامی طالبان؛ استفاده از آنها برای پشتیبانی لجستیکی و امنیتی از نیروهای وابسته به ساختار طالبان؛ و واگذاری یا فراهمکردن امکان استفاده از آنها برای گروههای مسلح غیردولتی و شبکههای تروریستی. این سه وضعیت از نظر حقوقی، امنیتی و سیاسی یکسان نیستند و اثبات هر کدام به شواهد جداگانه نیاز دارد. بهویژه زمانیکه این پرسش مطرح شود، که آیا سازوکار نظارتی شفافی وجود دارد تا مشخص سازد چه کسانی به این تأسیسات دسترسی دارند، چه نهادهایی آنها را مدیریت میکنند و آیا فعالیت شان صرف به ساختار رسمی طالبان محدود میماند؟ نبود شفافیت در این زمینه، بهجای آنکه بهخودیخود اثباتکنندهٔ همکاری با گروههای تروریستی باشد، زمینهٔ نگرانی و بیاعتمادی امنیتی را نیز فراهم میسازد. نگرانی هایی که هدف تونل سازی ها را از ایجاد مسیر پنهان تا زیرساخت های دفاعی و یا امکانات دوگانه پیش بینی می کند.
جادهسازی، تونلسازی و ایجاد مسیرهای پنهان؛ زیرساخت دفاعی یا امکانات دوگانه؟
یکی دیگر از موضوعات مهم در این گزارش، ارتباط میان تونلسازی، ایجاد راههای دسترسی و حفاری در مناطق مرزی است. بر اساس گزارشهای منتشر شده، طالبان در شماری از مناطق مرزی خوست، پکتیا، پکتیکا، زابل و هلمند نیز به حفر سنگرها و ایجاد مسیرهای ارتباطی و تأمیناتی اقدام کردهاند. در برخی گزارشها، هدف این فعالیتها تسهیل انتقال نیرو و تجهیزات به پاسگاههای مرزی عنوان شده است.
از دیدگاه مهندسی نظامی، جاده و تونل تنها زیرساختهای عمرانی نیستند؛ بلکه میتوانند در شرایط جنگی کارکردهای لجستیکی و امنیتی نیز داشته باشند. یک مسیر جدید ممکن است برای انتقال تجهیزات، تأمین نیازهای نیروهای مستقر و حفظ ارتباط میان مراکز نظامی استفاده شود. با این حال، همین زیرساختها ممکن است در صورت نبود نظارت و شفافیت، زمینهٔ استفاده های غیرنظامی و نظامی متفاوت را نیز فراهم کنند. بنابراین، پرسش اصلی این نیست که آیا هر جاده یا تونل به معنای ایجاد مخفیگاه تروریستی است؛ بلکه باید روشن شود این پروژهها تحت مدیریت چه نهادی قرار دارند، منابع مالی آنها از کجا تأمین میشود و چه کسانی از امکانات ایجاد شده بهرهمند میشوند.
اگر جادهسازی و تونلسازی در خدمت تأمین امنیت عمومی، توسعهٔ اقتصادی و اتصال مناطق محروم باشد، میتواند بخشی از توسعهٔ زیرساختی کشور تلقی شود؛ اما اگر این امکانات صرف در خدمت اهداف نظامی محرمانه و شبکههای مسلح قرار گیرند، پیامدهای آن فراتر از یک پروژهٔ ساختمانی خواهد بود. از سویی هم این تونل سازی ها، تجربه ایران را بر می تابد که حکایت از الگوبرداری نظامی یا انتقال دانش دفاعی دارد.
تجربهٔ ایران؛ الگوبرداری نظامی یا انتقال دانش دفاعی؟
در گزارش افغانستان اینترنشنال احتمال تأثیرپذیری طالبان از تجربهٔ ایران در ساخت تأسیسات زیرزمینی نیز مطرح شده است. ایران طی چند دهه، بخشهایی از زیرساختهای نظامی خود را در تأسیسات زیرزمینی و کوهستانی توسعه داده است. این تأسیسات در چارچوب راهبرد حفاظت از تجهیزات موشکی، پهپادی و دیگر امکانات نظامی در برابر حملات احتمالی طراحی شدهاند. الگوبرداری از چنین تجربهای برای طالبان از نظر نظری ناممکن نیست؛ اما شباهت در شیوهٔ ساخت یا استفاده از تونلها، بهتنهایی انتقال دانش نظامی یا همکاری سازمان یافته میان دو طرف را ثابت نمیکند. البته به دلیل آنکه میان ظرفیت اقتصادی، فنی و نظامی ایران و امکانات حکومت طالبان تفاوت وجود دارد. ساخت تأسیسات زیرزمینی پایدار و مجهز، علاوه بر سرمایهگذاری سنگین، به دانش مهندسی، تجهیزات تخصصی، سیستمهای حفاظتی و نیروی انسانی ماهر نیاز دارد. از این رو باید میان ایجاد چند پناهگاه و انبار زیرزمینی و شکلگیری یک شبکهٔ دفاعی مدرن و یکپارچه تفاوت قایل شد. در این میان انچه مسلم است، اینکه، ساخت و ساز های تونلی و نظامی طالبان، نگرانی کشور های منطقه را برانگیخته که حکایت از پیامد های ناگوار دارد.
پیامدهای منطقهای و نگرانی کشورهای همسایه
گسترش تأسیسات نظامی پنهان در افغانستان تنها یک موضوع داخلی نیست؛ زیرا موقعیت جغرافیایی کشور، مرزهای طولانی و سابقهٔ حضور گروههای مسلح فراملی، هرگونه تحول امنیتی را به مسئلهای منطقهای تبدیل میکند. پاکستان از فعالیت تحریک طالبان پاکستان در افغانستان ابراز نگرانی کرده است. کشورهای آسیای مرکزی نیز نسبت به گسترش گروههای افراطی و تهدیدهای فرامرزی حساسیت دارند. ایران نیز با توجه به مرز مشترک و تحولات امنیتی شرق خود، نمیتواند نسبت به تحولات افغانستان بیتفاوت باشد.
در چنین شرایطی، اگر تأسیسات نظامی جدید صرف برای حفاظت از ساختار حاکمیت طالبان ایجاد شده باشند، موضوع در چارچوب دفاع و امنیت داخلی قابل بررسی است؛ اما اگر شواهدی از استفادهٔ این امکانات برای پشتیبانی از شبکههای مسلح فرامرزی به دست آید، مسئله ابعاد متفاوتی پیدا میکند و میتواند به افزایش بیاعتمادی، تشدید رقابتهای منطقهای و حتی اقدامات نظامی یکجانبه منجر شود. در این میان، خطر دیگری نیز وجود دارد که حکایت از تبدیلشدن افغانستان به میدان رقابت استخباراتی و نظامی قدرتهای منطقهای دارد) وضعیتی که در گذشته بارها هزینههای سنگینی بر مردم افغانستان تحمیل کرده است. بنابراین موضوع شفافیت این تونل کشی ها این پرسش را برجسته می سازد که هدف این تونل سازی ها تامین امنیت حکومت یا امنیت مردم است.
مسئلهٔ شفافیت؛ امنیت حکومت یا امنیت مردم؟
در نهایت، باید پرسید که این پروژهها در خدمت کدام مفهوم از امنیت قرار دارند؟ امنیت ملی تنها به معنای حفاظت از رهبران، انبارهای مهمات و مراکز نظامی نیست. امنیت واقعی زمانی معنا پیدا میکند که شهروندان نیز از امنیت جانی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی برخوردار باشند. در کشوری که با فقر، بیکاری، بحران اقتصادی، محدودیتهای آموزشی و محرومیت بخش بزرگی از جامعه روبهرو است، توسعهٔ تأسیسات نظامی محرمانه بدون ارائهٔ اطلاعات روشن دربارهٔ منابع مالی و اولویتهای هزینهکرد عمومی، پرسشهای جدی زیر را ایجاد میکند. آیا هزینهٔ این پروژهها از منابع عمومی تأمین میشود؟ آیا در بودجهٔ رسمی کشور ثبت شدهاند؟ چه نهادی مسئول نظارت بر آنها است؟ و آیا مردم افغانستان حق دارند بدانند منابع مالی کشور در چه مسیری مصرف میشوند؟ این پرسشها صرف انتقاد از اقدامات نظامی نیستند؛ بلکه به مسئلهٔ پاسخگویی، شفافیت و مسئولیت پذیری حکومت نیز ارتباط دارند. در این میان آنچه قایل تانی است، اینکه آیا سرمایهگذاری در پناهگاههای زیرزمینی میتواند امنیت پایدار افغانستان را تضمین کند، یا امنیت کشور بیش از هر چیز به ایجاد دولت پاسخگو، مشارکت سیاسی، ثبات اجتماعی، مبارزه با تروریسم و روابط سازنده با کشورهای منطقه نیاز دارد؟
نتیجهگیری:
گسترش تونلها و تأسیسات زیرزمینی طالبان را باید در پیوند با مجموعهای از عوامل نظامی، سیاسی، استخباراتی و منطقهای بررسی کرد. حملات هوایی پاکستان، افزایش تنش میان کابل و اسلامآباد، نگرانی از آسیبپذیری مراکز فرماندهی و ضرورت حفاظت از تجهیزات نظامی، از جمله عواملی هستند که میتوانند در توضیح این اقدامات نقش داشته باشند.
با توجه به شواهد موجود، محتمل ترین توضیح فوری برای بخشی از این فعالیتها، افزایش تدابیر حفاظتی طالبان در برابر حملات هوایی و احتمال درگیری با پاکستان است. با این حال، نمیتوان تمام پروژهها را به این عامل محدود کرد یا دربارهٔ اهداف پنهان آنها بدون شواهد مستقل داوری قطعی داشت. همچنین، احتمال استفادهٔ دوگانه از برخی تأسیسات برای اهداف نظامی، استخباراتی و پشتیبانی از شبکههای مسلح، موضوعی است که باید بهصورت مستقل و مستند بررسی شود؛ نه آنکه صرفاً بر پایهٔ سابقهٔ طالبان یا محرمانهبودن پروژهها، بهعنوان یک واقعیت پذیرفته شود؛ اما این پرسش بنیادین که آیا افغانستان در مسیر ایجاد یک نظام دفاعی ملی و پاسخگو قرار دارد یا شاهد گسترش ساختارهای نظامی و امنیتی هستیم که بیش از امنیت شهروندان، حفاظت از یک گروه حاکم و بقای ساختار قدرت آن را در اولویت قرار میدهند؟ پا برجا است.
تجربهٔ چند دههٔ گذشته نشان داده است که تبدیل جغرافیای افغانستان به شبکهای از پایگاهها، سنگرها، مخفیگاهها و مراکز رقابتهای استخباراتی، امنیت و ثبات به همراه نمیآورد. برعکس، هرگاه تأسیسات نظامی و امکانات راهبردی بدون نظارت عمومی و در چارچوب منافع محدود سیاسی و گروهی گسترش یافتهاند، خطر تبدیل شدن مناطق مسکونی و جغرافیای کشور به میدان درگیری افزایش یافته است.
این در حالی است که افغانستان بیش از آنکه به کوههای توخالی، انبارهای پنهان و پناهگاههای نظامی نیاز داشته باشد، به ساختارهای شفاف حکومتی، سیاست خارجی متوازن، امنیت شهروندان و روابط مسئولانه با کشورهای منطقه نیازمند است؛ زیرا امنیت پایدار را نمیتوان تنها در دل کوهها و پشت دیوارهای زیرزمینی جستوجو کرد؛ بلکه امنیت واقعی زمانی شکل میگیرد که مردم، حکومت و کشورهای همسایه، افغانستان را نه تهدیدی برای یکدیگر، بلکه بستری برای همکاری، ثبات و توسعه بدانند. ۲۶-۱۴-۱۱