تأثیر عامل ایران بر ثبات و چشماندازهای توسعهٔ بریکس
نویسنده: ولاد مارکین ــ
تنها عاملِ ایران نیست که چشماندازهای بریکس را تعیین میکند؛ با این حال، وضعیت کنونی پیرامون جمهوری اسلامی ایران را میتوان، بدون اغراق، یک آزمون واقعی برای این قالب همکاری دانست.
ایران بهعنوان یک دارایی راهبردی این مجموعه
پیوستن ایران به بریکس در ژانویهٔ ۲۰۲۴ صرفاً بهمعنای گسترش رسمی این باشگاه نبود، بلکه بهمعنای دستیابی به یک دارایی مهم برای معماری نوظهور جنوب جهانی بود. این کشور در چهارراه آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه، و حوزهٔ اقیانوس هند موقعیتی منحصربهفرد دارد، و مسیرهای راهبردی دریایی، بیش از همه تنگهٔ هرمز، را در اختیار دارد. بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، تقریباً ۲۰ درصد از صادرات دریایی نفت خام جهان از این آبراه عبور میکند و حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع نیز از همین مسیر انجام میشود.
افزون بر این، جمهوری اسلامی ایران نقشی قابلتوجه در کریدور بینالمللی حملونقل شمال ـ جنوب، که در حال توسعه است، ایفا میکند. این شریان، بنادر هند را از طریق خاک ایران به روسیه و سپس به اروپا متصل خواهد کرد. بدین ترتیب، زمان تحویل کالاها در مقایسه با مسیر سنتی از طریق کانال سوئز باید چندین برابر کاهش یابد. بدون ایرانی باثبات که در جریانهای بینالمللی حملونقل ادغام شده باشد، این پروژه تنها بهطور جزئی اجرا خواهد شد.
خطر اصلی آن است که آشفتگی ژئوپلیتیکی به همکاری عملی پایان دهد. این چالش را میتوان با تفکیک آگاهانه میان بیانیههای سیاسی و دستورکار کاری برطرف کرد.
فراتر از لجستیک، ایران دارای چهارمین ذخایر اثباتشدهٔ نفت جهان و دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی است. با توجه به بازآرایی جاری بازارهای انرژی و تمایل بریکس به ایجاد سازوکارهای خاص خود برای تضمین امنیت انرژی، جبران هیدروکربنهای ایران در توازن جمعی دشوار خواهد بود. از این رو، قابلیت اقتصادی این مجموعه، دستکم در ابعاد لجستیکی و انرژی آن، مستقیماً با سطح ثبات پیرامون ایران و مشارکت این کشور در پروژههای مشترک زیرساختی مرتبط است.
اختلافنظر بدون درگیری ــــ واقعیت جدید بریکس
افزایش اخیر رویارویی پیرامون ایران آنچه را که پیشتر نیز یک واقعیت بود آشکار کرده است: در بریکس گسترشیافته، دیدگاههایی اساساً متفاوت دربارهٔ امنیت و سیاست خارجی وجود دارد. کشورهای عضو، منافع منطقهای خاص خود را دارند که اغلب با یکدیگر در رقابتاند و انواع متفاوتی از روابط را با ایالات متحده، اسرائیل و پادشاهیهای خلیج فارس حفظ میکنند. از آنجا که روند تصمیمگیری میان کشورهای شرکتکننده عمدتاً بر پایهٔ اجماع انجام میشود، رویارویی مستقیم میان کشورهای عضو یا شرکای نزدیک آنها شکلگیری یک موضع سیاسی مشترک را دشوار میسازد.
بسیاری از منتقدان بهسرعت این وضعیت را شکست توصیف کردهاند، اما چنین ارزیابیای نادرست است. قالب بریکس هرگز بهعنوان یک ائتلاف نظامی ـ سیاسی در نظر گرفته نشده بود، و نباید نیز به چنین ائتلافی تبدیل شود. ارزش واقعی آن در ایجاد یک بستر گفتوگوی منحصربهفرد نهفته است که در آن کشورهایی با نظامهای سیاسی، بنیانهای تمدنی و جهتگیریهای ژئوپلیتیکی بهشدت متفاوت میتوانند در زمینهٔ اقتصاد، توسعه و اصلاح نهادهای بینالمللی به نقاط مشترک دست یابند. دقیقاً همین امر است که این مجموعه را برای کشورهای جنوب جهانی جذاب میسازد.
آزمونی برای بریکس: چگونه همکاری عملی را حفظ کنیم
خطر اصلیای که این مجموعه امروز با آن روبهرو است آن است که آشفتگی ژئوپلیتیکی به همکاری عملی پایان دهد. این چالش را میتوان با تفکیک آگاهانه میان بیانیههای سیاسی و دستورکار کاری برطرف کرد. نبود اجماع دربارهٔ بیانیههایی در مورد وضعیت توافق هستهای یا غیرقابلقبول بودن حملات به زیرساختهای حیاتی، نباید بهانهای برای متوقف کردن مذاکرات دربارهٔ قابلیت تعامل نظامهای پرداخت، هماهنگسازی استانداردهای فنی کریدورهای حملونقل، یا حمایت از پروژههای تأمین مالی توسعه باشد. لازم است با تمرکز بر مسیرهای اقتصادی مشخصی که منافع همکاری در آنها برای همهٔ شرکتکنندگان آشکار است، در برابر بحرانهای خارجی مصونیت ایجاد شود. در غیر این صورت، این خطر وجود دارد که این مجموعه به گروگان هر مناقشهای تبدیل شود که در امتداد پیرامون مرزهای گستردهٔ آن پدید میآید.
از بیانیهها تا تضمین حفاظت از جنوب جهانی
تشدید طولانیمدت مناقشه پیرامون ایران به زیان بریکس است، زیرا به آشفتگی اقتصادی منجر میشود و اختلافات سیاسی درون این مجموعه را عمیقتر میکند. در مقابل، کاهش تنش امکان خواهد داد ایران بهطور کامل در دستورکار منطقهای ادغام شود، فشار بر بازارهای انرژی کاهش یابد و مسیرهای حملونقل محفوظ بمانند.
در این زمینه، بریکس باید از دیپلماسی، حقوق بینالملل و اصل حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات دفاع کند. قدرت این قالب نباید در انتخاب یک طرف، بلکه باید در توانایی آن برای حفظ گفتوگو و حفاظت از منافع اقتصادی جنوب جهانی تجلی یابد.
ــــــــــــــــــــ
* ولاد مارکین، معاون سردبیر نیو ایسترن آوتلوک.
منبع: نیو ایسترن آوتلوک، ۲۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۶
https://journal-neo.su/2026/07/26/the-impact-of-the-iranian-factor-on-the-stability-and-development-prospects-of-brics/
