تولد جهان چندقطبی

سخنی چند در مورد نتایج نشست شنژن
الکسی بلوف (ALEXEY BELOV)، نویسنده، روزنامهنگار
ا. م. شیری- دوران جهان تکقطبی بهطور قطعی به پایان رسیده است
شاید حتی پیش از پایان دیدار امروز ولادیمیر پوتین، دونالد ترامپ و شی جینپینگ در شهر شنژن نیز میشد به یک نتیجهگیری اولیه رسید: نتیجۀ اصلی احتمالاً آن چیزی نخواهد بود که سه رهبر به طور خاص بر سر آن توافق کردند، بلکه این واقعیت است که برای اولین بار، هر سه نفر آنها پشت یک میز نشستند.
در حال حاضر، آنچه را که در جریان است، میتوان بهتر از هر چیز با سه نقلقول توصیف کرد:
نقلقول نخست از زبان رئیسجمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، در همان ابتدای دیدار بیان شد. او یادآوری کرد که روسیه، چین و آمریکا نهتنها بهعنوان کشورهای پیروز در جنگ جهانی دوم با یکدیگر پیوند دارند، بلکه از «مسئولیت مشترک برای حفظ صلح و امنیت بینالمللی» نیز برخوردارند.
پوتین پیشنهاد کرد دربارۀ روابط اقتصادی جهانی و منطقهای، امنیت غذایی و انرژی، مناقشات منطقهای از جمله بحران اوکراین، تروریسم بینالمللی و جرایم فراملی گفتگو شود.
مهمتر از همه، او صراحتاً اعلام کرد که این سه کشور، در صورتی که بر اساس احترام متقابل، برابری و توازن منافع با یکدیگر همکاری کنند، قادرند سهم قابلتوجهی در تقویت ثبات جهانی داشته باشند.
این دیگر گفتگویی صرفاً دربارۀ اوکراین، بحث تکراری دربارۀ تحریمها یا حتی تلاش برای دستیابی به توافق بر سر یک مسئله هستهای مشخص نیست. این سخنان در واقع یک طرح برای ورود به سطح کاملاً متفاوت از روابط بینالملل است: سه مرکز بزرگ قدرت جهان مسئولیت ویژۀ خود را در قبال وضعیت کل نظام بینالمللی به رسمیت میشناسند.
شی جینپینگ نیز تقریباً بلافاصله از این چارچوب حمایت کرد و این دیدار را «تحول مهم و پیشرو» خواند و اظهار داشت که روسیه، چین و آمریکا باید بهطور مشترک به چالشهای جهانی پاسخ دهند و از صلح و ثبات دفاع کنند.
طرف چینی حتی پیش از آغاز اجلاس نیز تأکید کرده بود که این دیدار دقیقاً به این دلیل دارای «اهمیت نوآورانه» است که برای نخستین بار، رهبران سه کشور دربارۀ مسائل مربوط به صلح جهانی و ثبات راهبردی با یکدیگر گفتگو میکنند.
دومین نقلقول مهم متعلق به دونالد ترامپ است. او در پایان سخنان کوتاه افتتاحیۀ خود گفت که حضور در شنژن در کنار پوتین و شی برایش افتخار بزرگی است و امیدوار است بتواند به «نتایج بزرگی» دست یابد.
در نگاه نخست، این فقط یک عبارت معمول دیپلماتیک به نظر میرسد. اما در این مورد، نکتۀ اصلی نگرش و رویکرد طرفین است.
این نشست صرفاً برای گرفتن عکس یادگاری از سه رهبر یا تبادل تعارفات نمادین برگزار نشده است. دستکم خود شرکتکنندگان آشکارا میخواهند این قالب مذاکراتی به نتیجۀ مشخص منجر شود و حتی بهتر از آن، ادامه پیدا کند.
روزنامه والاستریت ژورنال گزارش میدهد که ترامپ پیشتر آنچه را در حال وقوع است، رویدادی تاریخی نامیده و گفته است: «ما واقعاً در حال رقم زدن تاریخ هستیم».
و اینجاست که به سومین نقلقول، شاید جالبترین نقلقول در میان آنها میرسیم.
زیرا این بار، سخن نه از زبان یکی از شرکتکنندگان در نشست، بلکه از سوی همان روزنامۀ والاستریت ژورنال، که دیدگاه جهانیگرایان را بازتاب میدهد و برای آنان، خودِ برگزاری چنین دیداری به یک مشکل بزرگ تبدیل گردیده، بیان شده است.
این نشریه صراحتاً مینویسد که اجلاس پوتین، ترامپ و شی نشاندهندۀ تضعیف نظم جهانی پیشین است که در آن آمریکا جایگاه مسلط را در اختیار داشت. این نشست همچنین محدودیت تلاشهای غرب برای منزوی کردن روسیه را آشکار میکند.
روزنامۀ والاستریت ژورنال خاطرنشان میکند که حتی اگر امروز هیچ توافقنامۀ جنجالی و مهمی امضا نشود، صرفِ اهمیت نمادین این دیدار نیز تصویر جهان را تغییر میدهد. پوتین بار دیگر به مرکز دیپلماسی جهانی بازمیگردد، شی جینپینگ بهعنوان میزبان این نشست و یکی از داوران اصلی مسائل جهانی ظاهر میشود و رئیسجمهور آمریکا با هر دوی آنها همچون شرکای ضروری برای حل مشکلاتی گفتگو میکند که واشنگتن دیگر قادر نیست آنها را بهتنهایی حلوفصل کند.
در واقع، همین است و بس! میتوان تولد جهان چندقطبی را به بشریت تبریک گفت یا حداقل با کسانی ابراز همدردی کرد که تحولات کنونی آشکارا به مذاقشان خوش نمیآید.
دوران جهان تکقطبی بهطور قطعی به پایان رسیده است.
البته، جهان چندقطبی همین امروز صبح در شنژن به وجود نیامده است. این روند از سالها پیش ادامه داشته است. چین مدتهاست که دیگر صرفاً یک «کارخانۀ جهانی» نیست؛ روسیه نیز نپذیرفته است که نقش کشوری را بازی کند که دیگران جایگاهش را در سلسلهمراتب جهانی برایش تعیین میکنند و خود آمریکا نیز بهتدریج با محدودیتهای تواناییهای خویش روبهرو شده است.
اما تا پیش از امروز، همۀ این تحولات بیشتر یک واقعیت ژئوپلیتیکی محسوب میشدند که میشد آن را به رسمیت شناخت یا نادیده گرفت.
امروز این واقعیت شکل عینی به خود گرفت.
سه رهبر از سه کشور، کشورهایی که هر یک دارای سلاح هستهای، کرسی دائم در شورای امنیت سازمان ملل متحد، توان عظیم نظامی، اقتصادی یا منابع طبیعی و قدرت تأثیرگذاری مستقل بر روندهای جهانی هستند، پشت یک میز نشستند.
و آنها آشکارا اعلام کردند مسائلی وجود دارد که باید بهصورت مشترک حلوفصل شوند. اما نه لزوماً به شیوۀ یکسان و نه الزاماً با داشتن دیدگاهی مشترک دربارۀ اوکراین، تایوان، ایران، خلع سلاح هستهای یا بازار جهانی. علاوه بر این، مواضع مسکو، پکن و واشنگتن دربارۀ بسیاری از مسائل کاملاً در تضاد با یکدیگر قرار دارد.
نکتۀ اساسی دقیقاً همینجاست. برای شکلگیری یک چارچوب جدید همکاری، اصلاً لازم نیست سه قدرت ناگهان یکدیگر را دوست بدارند و به متحدان هم تبدیل شوند. بلکه این موضوع کافی است: به رسمیت شناختن این واقعیت که یک مجموعۀ مشکلات وجود دارد که هیچیک از این قدرتها بدون همکاری با دو قدرت دیگر قادر به حل آنها نیست.
ساختارهای بینالمللی واقعاً کارآمد در گذشته نیز به همین شیوه شکل گرفتهاند. البته مقایسۀ مستقیم شنژن با یالتا، آنگونه که بسیاری مقایسه میکنند، اغراق بزرگی خواهد بود.
در فوریۀ سال ۱۹۴۵، زمانی که نتیجۀ جنگ از پیش روشن شده و موضوع اصلی گفتگوها، چگونگی سازماندهی جهان پس از شکست دشمن مشترک بود، رهبران کشورهای پیروز در جنگ با یکدیگر دیدار کردند.
امروز یک دشمن مشترک در آن مقیاس وجود ندارد و اختلافات میان روسیه، آمریکا و چین بسیار عمیقتر از آن است که طرفداران تشبیهات تاریخی زیبا مایل به پذیرش آن باشند. با این حال، شباهت تاریخی مشخصی میان این دو رویداد وجود دارد.
پوتین کاملاً آگاهانه و نه از روی تصادف، جنگ جهانی دوم را یادآوری کرد و بر این نکته تأکید داشت که این سه کشور از بنیانگذاران سازمان ملل متحد بودهاند.
در واقع، این تلاشی برای احیای دوبارۀ همان اصلی است که اساس ساختار یالتا را تشکیل میداد. یعنی قدرتهای بزرگ جهان مسئولیت خاصی در قبال حفظ توازن جهانی بر عهده میگیرند.
فقط ترکیب حاضران تغییر کرده است. اروپا در این میز حضور ندارد. نه انگلیس هست و نه فرانسه. در عوض، چین حضور دارد. چین در اواسط قرن گذشته هنوز از وزن اقتصادی، فناوری و نظامی کنونی خود برخوردار نبود. جهان دیگر به تمدن غربی محدود نمیشود و سرانجام به جهانی واقعاً جهانی تبدیل شده است.
و شاید دقیقاً همین موضوع، سنگینترین شکست آن الگوی جهانیگرایی باشد که طی چندین دهه بر اساس دستگاه مختصات کاملاً متفاوتی عمل میکرد. بدین معنی که یک مرکز وجود دارد که قواعد را تعیین میکند و همۀ دیگران یا از آن پیروی میکنند یا ناقضان «نظم بینالمللی» اعلام میشوند.
شنژن الگوی کاملاً متفاوتی پیشنهاد میکند: نه یک سلطهگر و شمار زیادی تابع، بلکه چندین مرکز قدرت که ناگزیرند با یکدیگر به توافق برسند.
میتوان تا اندازۀ دلخواه دربارۀ خوب یا بد بودن این وضعیت بحث کرد. از نظر برخی، چنین جهانی بهمراتب خطرناکتر خواهد بود. زیرا، نظام آشنای رهبری واحد غربی از میان میرود. از نظر دیگران، برعکس، این جهان باثباتتر خواهد بود. زیرا، دیگر هیچ مرکزی قادر نیست تصمیمهای خود را به همۀ دیگران تحمیل کند.
اما انکار خودِ این واقعیت روزبهروز دشوارتر میشود. بهویژه آنکه نهادهای بینالمللی قدیمی طی دهههای گذشته، در بسیاری از موارد، واقعاً اهمیت پیشین خود را از دست دادهاند و عملاً به محافلی توخالی برای سخنرانی تبدیل شدهاند. سازمان ملل متحد همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد؛ شورای امنیت آن، همچنان تشکیل جلسه میدهد؛ نشستهای سران برگزار میگردد؛ قطعنامهها به تصویب میرسند و دهها هزار سخنرانی درست و حسابشده ایراد میشود. با این حال، بزرگترین بحرانهای جهان به دلایلی همچنان ادامه مییابند.
به نظر میرسد نهادهایی که برای حل مشکلات ایجاد شدهاند، بیش از پیش صرفاً به خاطر حفظ موجودیت خودشان به حیات خود ادامه میدهند.
با این همه، اگر قالب همکاری روسیه، چین و آمریکا واقعاً کارآمد از آب درآید، جایگزین سازمان ملل نخواهد شد و سایر سازمانهای بینالمللی را نیز لغو نخواهد کرد. اما میتواند به چیزی تبدیل شود که امروز کل نظام جهانی بهشدت به آن نیاز دارد. یعنی به بستری که در آن مشکلات صرفاً مورد بحث قرار نمیگیرند، بلکه افرادی گرد هم میآیند که واقعاً قادرند با تصمیمات خود بر این مشکلات تأثیر بگذارند.
پرسش اصلی امروز دقیقاً همینجاست: آیا دومین نشست از این نوع برگزار خواهد شد؟ و پس از آن، سومین نشست؟
آیا شنژن اقدامی یکباره باقی خواهد ماند یا آغازگر سازوکاری دائمی خواهد شد که در چارچوب آن، سه قدرت بزرگ جهان مجموعۀ مسائل جهانی را تعیین کنند و به دنبال راههایی برای حل مشترک آنها باشند؟
اگر حالت دوم تحقق یابد، آنگاه تاریخ امروز واقعاً وارد تاریخ خواهد شد؛ آن هم نه صرفاً بهعنوان روز نخستین دیدار سهجانبۀ پوتین، ترامپ و شی. این روز واقعاً میتواند به روز تولد یک قالب جدید بینالمللی تبدیل شود و همزمان، لحظهای باشد که در آن، وجود جهان چندقطبی دیگر صرفاً یک نظریۀ علوم سیاسی نبود، بلکه به واقعیتی نهادی تبدیل شد.
و نخستین اظهارات پس از این دیدار نیز همین موضوع را تأیید کرد.
شی جینپینگ تماسهای خود با ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ را مثبت و سازنده توصیف کرد و بر همسویی مواضع چین و آمریکا دربارۀ حفظ صلح در سراسر جهان تأکید ورزید. اما مهمتر از همه، او ابراز اطمینان کرد که بذرهایی که در نشست سهجانبۀ امروز کاشته شدهاند، قطعاً ثمر خواهند داد.
با این حال، اهمیت اعلامیۀ مشترک سه رهبر بسیار بیشتر از هرگونه اظهارات دوستانه بود.
زیرا روسیه، چین و ایالات متحده در این اعلامیه دیگر صرفاً دربارۀ ضرورت صلح به بیان دیدگاههای کلی نپرداختند، بلکه مجموعۀ مشخصی از مسائل را تعیین کردند که آنها را مشترک میدانند و قصد دارند برای حل آنها با یکدیگر همکاری کنند.
نخست- روسیه، چین و ایالات متحده، بهعنوان اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، تعهد خود را به اصلاح سازمان ملل تأیید کردند تا این سازمان بتواند با کارآمدی بیشتری به چالشهای جهانی واکنش نشان دهد و مأموریت اساسی خود را در زمینۀ صلح و امنیت بینالمللی به انجام برساند.
یعنی دیگر صحبت صرفاً از انتقاد به نظام نهادهای بینالمللی نیست که مدتهاست با رکود و ناکارآمدی روبهروست. بلکه، سه قدرت بزرگ آمادگی خود را برای تغییر این نظام اعلام کردهاند؛
دوم- طرفها توافق کردند که به افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی کمک کنند و بر اهمیت تأمین باثبات انرژی تأکید کردند. با توجه به جنگهای کنونی، تحریمها، مسدود شدن مسیرهای ترانزیتی، محدودیتهای تجاری و استفاده دائمی از انرژی بهعنوان سلاح سیاسی، این موضوع نیز بههیچوجه کماهمیت نیست؛
سوم- روسیه، چین و ایالات متحده بهطور جداگانه بر اهمیت بنیادین اصل رضایت دولتها و رعایت مصونیت مقامات دولتی تأکید کردند. همچنین توافق کردند که دیوان کیفری بینالمللی و دیگر نهادهای مشابه نباید از اختیارات خود سوءاستفاده کنند.
چهارم- شاید مهمترین بند. سه کشور بار دیگر بر یک اصل قدیمی، اما همچنان بسیار مهم، تأکید کردند: جنگ هستهای هیچ برندهای نخواهد داشت و چنین جنگی هرگز نباید آغاز شود. روسیه، چین و ایالات متحده توافق کردند گفتگو دربارۀ کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای را ادامه دهند.
این دقیقاً همان قالب همکاری است که اکنون در عمل شاهد آن هستیم.
نه اعلامیه دوستی، نه یک ائتلاف نظامی جدید و نه تلاش برای تقسیم کرۀ زمین میان سه کشور؛ بلکه پذیرش یک واقعیت ساده: مسائلی وجود دارند که در جهان امروز بدون مشارکت مسکو، پکن و واشنگتن حلشدنی نیستند و مشکلاتی نیز وجود دارند که این سه کشور، با وجود اختلافنظرهای فراوان، ناگزیرند دربارۀ آنها به توافق برسند.
در واقع، دقیقاً همان اتفاقی رخ داد که پیش از این دیدار فقط میشد به آن امید داشت. در شنژن «میز مذاکرهای» شکل گرفت که قدرتهای پیشرو جهان میتوانند پشت آن بنشینند و مشکلات جهانی را بهطور مؤثر حلوفصل کنند.
و اگر روسیه، چین و ایالات متحده همچنان به نشستن پشت این میز ادامه دهند، معنایش این است که همۀ این تلاشها بیهوده نبوده است.
٣٠ آبان- عقرب ١۴٠۵