آیا توافق میان روسیه، چین و آمریکا در آینده میتواند به تضعیف ناتو و اروپا منجر شود؟
نشست سهجانبه «دونالد ترامپ»، «شی جینپینگ» و «ولادیمیر پوتین»، رؤسای جمهور آمریکا، چین و روسیه کهروز پنجشنبه در شهر شنژن چین و در حاشیه نشست سران همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (APEC) برگزار شد، از منظر مناسبات قدرتهای بزرگ و تحولات نظم بینالمللی اهمیت قابل توجهی دارد.
این نشست که برای نخستین بار، رهبران سه قدرت اصلی جهان را در قالب یک دیدار سهجانبه گرد هم آورد، در شرایطی برگزار شد که رقابتهای ژئوپلیتیکی، جنگ اوکراین، تحولات غرب آسیا، اختلافات تجاری و رقابت بر سر فناوری و امنیت بینالمللی، نظم موجود را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
از نگاه برخی کارشناسان، گردهم آمدن رهبران این سه کشور، صرفنظر از میزان توافقات عملی آنها، حامل این پیام سیاسی بود که قدرتهای بزرگ همچنان برای مدیریت مسائل کلان جهانی به گفتوگوهای مستقیم و خارج از چارچوبهای چندجانبه متعارف نیاز دارند.
بیانیه چهار مادهای پایانی این نشست نیز بر چهار محور اصلی اصلاح ساختار سازمان ملل متحد، افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی و تأمین جریان پایدار انرژی، تأکید بر اصل مصونیت مقامهای دولتی و ضرورت جلوگیری از سوءاستفاده دیوان بینالمللی کیفری از صلاحیتهای خود و همچنین گفتوگو برای کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه تسلیحات اتمی متمرکز بود. با این حال، آنچه در ارزیابی نتایج نشست اهمیت دارد، فاصله میان ادبیات بلندپروازانه رهبران و دستاوردهای عملی اعلامشده است؛ چراکه بیانیه پایانی فاقد جدول زمانی، تعهدات اجرایی مشخص و سازوکار روشنی برای پیگیری توافقات بود. از سوی دیگر، موضوعاتی مانند جنگ اوکراین و جنگ ایران در متن بیانیه مشترک بازتاب نیافتند؛ موضوعی که پرسشهایی را درباره حدود توافق و اختلافات واقعی سه قدرت و توانایی آنها برای حل بحرانهای جاری بینالمللی مطرح میکند.
همچنین برگزاری این نشست یادآور کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ و توافق قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره ترتیبات نظم پس از جنگ است؛ مقایسهای که در برخی تحلیلهای رسانهای نیز مطرح شده و نگرانیهایی را درباره احتمال شکلگیری تفاهم میان قدرتهای بزرگ بر سر حوزههای نفوذ و منافع ژئوپلیتیکی ایجاد کرده است. البته نمیتوان صرف برگزاری این دیدار را به معنای توافق بر سر تقسیم حوزههای نفوذ یا شکلگیری یک نظم جدید دانست.
در همین چارچوب، غیبت موضوع اوکراین و ایران در بیانیه پایانی، بهویژه برای کشورهایی که تحولات امنیتی و سیاسی آنها تحت تأثیر رقابت این قدرتها قرار دارد، قابل تأمل است. برای ایران نیز این نشست از آن جهت اهمیت دارد که همزمان با تحولات منطقهای و تلاش قدرتهای بزرگ برای بازتعریف مناسبات خود، ضرورت ارزیابی دقیق جایگاه تهران در معادلات جدید و تبدیل روابط راهبردی با شرکای شرقی به همکاریهای عملی و منافع ملموس را برجسته میکند.