آزمایش بمب تزار

«ما کار وحشتناکی کردیم». ۶۵ سال پیش، اتحاد جماهیر شوروی مخربترین سلاح تاریخ را آزمایش کرد. این آزمایش چگونه جهان را تغییر داد؟
یاروسلاو سالونین (Yaroslav Solonin)، نویسنده، محقق
ا. م. شیری- هنوز هم بهدنبال علل حذف اتحاد شوروی از نقشۀ سیاسی جهان میگردید؟
ـــــــــــــــــ
او ابتدا در رشتۀ تاریخ تحصیل کرده است. فارغالتحصیل دورههای حرفهای تولید مؤسسۀ فیلمسازی «موسفيلم» در رشتۀ «فن فیلمنامهنویسی» است.
از سال ۲۰۰۹ در عرصۀ روزنامهنگاری فعالیت میکند. از سال ۲۰۲۳ در وبسایت «لنتا.رو» مشغول به کار است و پیش از آن در «لایف.رو» فعالیت میکرد.
حوزۀ تخصصی وی تاریخ، علوم و فناوری و دیگر شاخههای علوم انسانی است.
او در نوشتههای خود جنبههای کمتر شناختهشدۀ تاریخ قرن بیستم را بررسی میکند و توجه خوانندگان را به مخترعان و دانشمندانی جلب میکند که سهم بنیادین در پیشرفت علم و فناوری داشتهاند، اما امروزه فراموش شدهاند یا کمتر از آنان یاد میشود.
بخشی از مطالب او به تاریخ فضانوردی روسیه و جنگ کبیر میهنی (جنگ جهانی دوم) اختصاص دارد.

قدرتمندترین بمب تاریخ بشر در ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، بر فراز مجمعالجزایر نوایا زملیا منفجر شد. این بمب را «کوزکینامات» یا «بمب تزار» مینامیدند. نام رسمی آن «آ ن ۶٠٢» (АН602) بود.
وزن این بمب حدود ۲۷ تن، طول آن ۸ متر و قدرت انفجاریاش بیش از ۵۰ مگاتن بود. موج انفجار سه بار به دور کرۀ زمین چرخید. نور حاصل از انفجار از فاصلۀ هزار کیلومتری قابل مشاهده بود.
نکتهای که بیش از همه شگفتانگیز بود، این است که ساخت و آمادهسازی نسخۀ نهایی این بمب برای آزمایش، سه سال طول کشید. اما با وجود این، هرگز جرئت نکردند از آن در جنگ استفاده کنند.
نشریۀ «لِنتا.رو» به یاد میآورد که چگونه فیزیکدانان شوروی قدرتمندترین بمب تاریخ را ساختند و نیروی ویرانگر سلاحهای گرماهستهای را به نمایش گذاشتند.
«سرِ درخشان قارچ»
در ۱۲ اوت ۱۹۵۳، پنج ماه پس از مرگ استالین، اتحاد جماهیر شوروی بمب «آردیاس-۶اس» (RDS-6s) را آزمایش کرد. این نخستین بمب «هیدروژنی» شوروی بود. با این حال، بر اساس برآوردها، واکنشهای گرماهستهای تنها ۱۵ تا ۲۰ درصد از قدرت انفجاری آن را تشکیل میدادند.
لاورنتی بریا، که مسئولیت مدیریت پروژۀ اتمی شوروی را بر عهده داشت، در آن زمان دیگر در زندان به سر میبرد. او در دسامبر ۱۹۵۳ تیرباران شد.
دورۀ کاملاً متفاوتی آغاز میشد.
تمام کسانی که آن صبح در محل آزمایش حضور داشتند، بهشدت تحت تأثیر قرار گرفته بودند. بعدها برخی از آنها خواهند گفت: «زیبا بود».
اما این اتفاق بسیار دیرتر، زمانی رخ داد که شوک و حیرت اولیه فروکش کرد و انسان بار دیگر توانست کلمات مناسبی برای بیان آنچه دیده، بود پیدا کند.

آزمایش نخستین بمب هیدروژنی شوروی، آردیاس-۶اس، ۱۲ اوت ۱۹۵۳
تصویر: سینمای مستند و علمیـترویجی اتحاد جماهیر شوروی
اما در نخستین دقایق و ساعتها، همه گویی زبانشان بند آمده بود. چیزی وجود نداشت که بتوان آنچه را دیده بودند با آن مقایسه کنند.
ایگور کورچاتوف، همانند آزمایشهای قبلی، از همکاران و همراهان خود خواست تا برداشتها و احساسات شخصیشان را یادداشت کنند. گزارش رسمی در ۱۵ اوت ۱۹۵۳ آماده شد. کمیتۀ مرکزی حزب و دولت منتظر این گزارش بودند.
کورچاتوف در ابتدا قصد داشت این یادداشتها را نیز به گزارش رسمی ضمیمه کند، اما بعداً نظرش را تغییر داد. به این ترتیب، یادداشتها در بایگانیهای محرمانۀ پروژۀ اتمی باقی ماندند. بیش از نیم قرن هیچکس به آنها دست نزد.
این یادداشتها حاوی خاطرات و برداشتهای افرادی است که شاهد آزمایش بودند.
آکادمیسین میخائیل لاورنتیف همهچیز را چنان توصیف میکرد که گویی میترسید کوچکترین جزئیات را از قلم بیندازد: درخشش خیرهکننده، نیمکرۀ آتشین که بهسرعت بزرگ میشد، حلقۀ سفیدی که از آن جدا شد و سپس «به جوش آمدن» زمین در حاشیۀ گوی آتشین.
او حتی اعتراف کرد که نتوانسته بود لحظۀ جدا شدن نیمکرۀ آتشین از زمین را ببیند. زیرا، درست در لحظۀ سرنوشتساز، مشغول برداشتن عینک تیره خود بود.
«نیمکرۀ آتشین به بالا برخاست و سر درخشان قارچ اتمی را تشکیل داد که بر ساقۀ ضخیم و تیره قرار گرفته بود».
مأخوذ از کتاب ولادیمیر گوبارف، «بمب تزار».
تأثیر این صحنه چنان نیرومند بود که واژههای معمولی برای توصیف انفجار کافی به نظر نمیرسیدند. شرکتکنندگان در آزمایش برای نخستین بار در محل آزمایش حضور نداشتند. بسیاری از آنها پیش از این، شاهد چندین انفجار اتمی بودند. آنها به نور خیرهکنندۀ انفجار، غرش مهیب، موج ضربهای و لرزش زمین زیر پایشان عادت کرده بودند.

انفجار بمب هیدروژنی RDS-6s «لایهای»
تصویر: صفحه «سرباز بخت»
اما این بار همهچیز متفاوت بود. پیش از این، آنها سلاحی جدید را دیده بودند. اما اکنون با نیرویی روبهرو شده بودند که میشد قدرت آن را تقریباً تا بینهایت افزایش داد. و برای چند دقیقه، آمادهترین افراد کشور، یعنی سازندگان این قدرت، توان سخن گفتن از دست دادند.
هشت سال، دو ماه و هجده روز بعد، این عصر جدید به نقطۀ اوج مطلق خود خواهد رسید. به نقطهای که تمام آنچه را در تاریخ جهان رخ داده است، تحتالشعاع قرار خواهد داد. آنگاه واقعاً ترسناک خواهد شد.
«صدای شیپورهای مسی»
شور و هیجان سراسر رهبری کشور را فرا گرفت، اما خیلی زود مشخص شد که حتی اگر تمام زیرساختهای هستهای کشور بسیج و بازسازی شوند، تا آغاز سال ۱۹۵۴ میلادی، تولید بیش از چهار بمب RDS-6s امکانپذیر نخواهد بود.
این بمب بسیار گرانقیمت و متکی به تریتیوم بود و نمیشد تعداد زیادی از آن تولید کرد.
در همین زمان، آندری ساخاروف روی راهحل دیگری کار میکرد؛ روی بمبی که امکان دستیابی به قدرت انفجاری بسیار بیشتر را با هزینهای کمتر فراهم میکرد. هدف او افزایش سهم همجوشی هستهای و کاهش هزینهها بود.
او علاقهمند به شهرتی در سطح کورچاتوف، یا حتی بالاتر از او، برسد. ساخاروف میگفت: «عبور از میان شیپورهای مسی آسان است، اگر به صداهایی که از آنها بلند میشود توجه نکنید».
در دوران استالین، تنها یک «کاهن اتمی» وجود داشت که به شخص استالین دسترسی مستقیم داشت؛ ایگور کورچاتوف. دیگران همچنان در سایه باقی میماندند و رهبری کشور توجه چندانی به آنها نداشت.
اما ساخاروف به پدیدۀ متعلق به عصر جدید تبدیل شد: روشنفکری جوان که از ترس و وحشت اردوگاههای کار اجباری رها بود.
ساخاروف بهسرعت در شمار فیزیکدانان برجستۀ پروژۀ اتمی قرار گرفت و پژوهش دربارۀ سلاحهای گرماهستهای به یکی از مهمترین بخشهای فعالیت علمی و حرفهای او تبدیل شد.

آکادمیسین آندری دمیتریویچ ساخاروف در ویلای ییلاقی خود در ژوکووکا، ۱ دسامبر ۱۹۷۲
پیشنهاد ساخاروف بهویژه در آن زمان بسیار بهموقع بود. پس از آزمایش بمب RDS-6s مشخص شد که تولید چنین بمبهایی به منابع بسیار زیادی نیاز خواهد داشت. در همین زمان، ساخاروف وعده داد با استفاده از همجوشی هستهای، بمبی قدرتمندتر و ارزانتر بسازد. به این ترتیب، بمب هیدروژنی RDS-37 به وجود آمد. این بار دیگر نه در حد نام و عنوان، بلکه یک بمب هیدروژنی واقعی بود.
در ۲۲ نوامبر ۱۹۵۵، این بمب در میدان آزمایش سمیپالاتینسک مورد آزمایش قرار گرفت.
«اگر یک آزمایش دیگر، مانند آزمایشهای سالهای ۱۹۵۳ و ۱۹۵۵ انجام شود، من دیگر بازنشسته خواهم شد». ایگور کورچاتوف، کتاب «خاطرات» اثر آندری ساخاروف
بر اساس خاطرات آناتولی الکساندروف، دانشمند برجسته و یکی از مسئولان اصلی این پروژه، ایگور واسیلیویچ پس از آزمایش، در حالی که بهشدت افسرده و ناراحت بود، نزد او آمد. او به الکساندروف گفت:
«آناتولیوس، حالا میفهمم چه چیز وحشتناکی ساختهایم. تنها چیزی که باید دغدغه ما باشد، این است که تمام این کارها را ممنوع کنیم و از وقوع جنگ هستهای جلوگیری کنیم».
اما مقامات حکومتی تازه، آن هم در هر دو سوی اقیانوس به این کار علاقهمند شده بودند. در آن دوران، تمام جهان در انتظار وقوع آخرالزمان هستهای به سر میبرد. چندین فیلم با موضوع جنگ هستهای جایزۀ اسکار گرفت. آمریکاییها به فروش پناهگاههای اتمی شخصی شروع کردند. در همین زمان، در اتحاد جماهیر شوروی، میدان آزمایش جدیدی برای آزمایش بمبهای فوقالعاده قدرتمند در حال ساخت بود.
کورچاتوف از ممنوعیت این آزمایشها سخن میگفت، اما تاریخ مسیر دیگری را در پیش گرفت. چیزی که دانشمندان آن را نقطۀ پایان و حد نهایی میدانستند، سیاستمداران آن را یک منبع قدرت و امتیاز تلقی میکردند. برای برداشتن گام بعدی، کشور به مکان جدید، به مکانی دور از مردم، دور از چشمها و نزدیکتر به قطب شمال نیاز داشت.
این مکان را دریاسالار نیکولای کوزنتسوف پیشنهاد کرد که در برابر طرحهای مشابه برای استفاده از شبهجزیرۀ کولا مقاومت کرده و مانع اجرای آنها شده بود. او میدانست که آزمایشهای زیادی در پیش خواهد بود و قدرت آنها بیسابقه خواهد بود. سرانجام تصمیم گرفته شد آزمایشها به جزیرۀ نوایا زملیا، دور از مناطق پرجمعیت، منتقل شوند.
«چون حمام بخار وجود داشت!»
خلیج چِرنایا، مکانی زیبا، بکر و در عین حال هولناک، در جزیرۀ نوایا زملیا واقع است. اما مهمتر از همه، خالی از سکنه بود. سواحل صخرهای به این منطقه حالوهوای افسانهای و در عین حال خشن و سردی میبخشیدند.
شکل خود خلیج شبیه یک بطری بزرگ شامپاین بود. طول آن ۲۰ کیلومتر و عرضش ۷ کیلومتر بود.
همهچیز برای گروه آزمایشکننده مناسب بود، بهجز عمق ۷۰ متری دریا. آنها ترجیح میدادند عمق بیشتری داشته باشد.
با این حال، از نظر دفاعی، در صورت حملۀ ناگهانی دشمن در آستانۀ انجام آزمایش، این خلیج موقعیت کاملاً ایدهآلی داشت.
این میدان آزمایش با اسم رمز «تأسیسات ۷۰۰» شناخته شد.

مجمعالجزایر نوایا زملیا، نمایی از فضا
این مکان باید در کوتاهترین زمان ممکن آماده میشد. کارگران ساختمانی گفتند: «اگر حمام روسی (سونا) داشته باشیم، همه کارها را انجام خواهیم داد»!
با وجود شرایط زمستانی قطب شمال، کارگران تقریباً در مدت یک سال موفق شدند کارهایی را به پایان برسانند که در شرایط عادی سه تا چهار سال زمان میبرد. هنگامی که از آنان تقدیر و تجلیل شد، گفتند: «به این دلیل که حمام داشتیم»!
در ۲۱ سپتامبر ۱۹۵۵، نخستین آزمایش هستهای در نوایا زملیا انجام شد. کلاهک جنگی بمب «اردیاس-٩» (RDS-9) را که برای اژدر «تی-۵» (T-5) در نظر گرفته شده بود، در زیر آب منفجر کردند. این بمب در عمق حدود ۱۲ متری عمل کرد و قدرت انفجار آن معادل ۳٫۵ کیلوتن تیانتی بود.
«ستونی که از درخشش درونی انفجار پدید آمده بود، سفیدِ سفید بود. من هرگز چنین سفیدیی را ندیده بودم. به نظر میرسید ستونی از آب برای همیشه برپا شده است. گویی غولی از چراغ جادو بیرون آمده و همانجا خشک شده بود و نمیدانست بعد از آن چه باید بکند. سپس این ستون عظیم بهآرامی از قسمت بالایی شروع به فروکش کرد و پایین ریخت».
برگرفته از کتاب «آزمایشهای هستهای در قطب شمال»، تألیف ویکتور میخایلوف

اژدر هستهای T-5. نخستین انفجار اتمی زیرآبی در اتحاد جماهیر شوروی، ۲۱ سپتامبر ۱۹۵۵
تصویر: سینمای علمی ـ آموزشی و مستند اتحاد جماهیر شوروی
به این ترتیب، میدان آزمایش هستهای در جزیرۀ نوایا زملیا، فعالیت خود را در قالب جدید آغاز کرد. قرار بود این مکان میزبان «بمب تزار» باشد.
«بگذارید بمب ۱۰۰ مگاتنی بر فراز سر سرمایهداران آویزان باشد»
در اواخر دهۀ ۱۹۵۰، رقابت هستهای شدت گرفت. خروشچوف که پس از سرکوب گروه ضدحزبی در سال ۱۹۵۷ قدرت خود را تثبیت کرده بود، بیش از پیش از زرادخانۀ هستهای بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار بر آمریکا استفاده میکرد.
دختر او، رادا، در گفتوگویی با خبرنگاران، هرگاه صحبت از پدرش و رفتارهای غیرقابل پیشبینی او به میان میآمد، بهسرعت سخنان تیوتچف دربارۀ روسیه را نقل میکرد:
«روسیه را نمیتوان با معیارهای معمول اندازهگیری کرد».
در سال ۱۹۵۸، اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و انگلیس در چارچوب یک توافق داوطلبانه، آزمایشهای هستهای را متوقف کردند. اما در اول سپتامبر ۱۹۶۱، اتحاد شوروی آزمایشهای هستهای را از سر گرفت و مجموعۀ جدید و گستردۀ آزمایشها را آغاز کرد.
خروشچوف تصمیم گرفت، همانگونه که همیشه برای کسانی که مستقیماً با این تصمیمها سروکار داشتند غیرمنتظره بود، توافق توقف آزمایشها را نقض کند و آزمایشهای هستهای را از سر بگیرد.
از کتاب «خاطرات» نوشته آندری ساخاروف
تا سال ۱۹۶۱، دیدگاه ساخاروف نسبت به آزمایشهای هستهای تغییر کرده بود. او با ازسرگیری انفجارهای هستهای مخالفت کرد، اما خروشچوف به او فهماند که تصمیمگیری در این زمینه همچنان در اختیار رهبری سیاسی کشور است.
بمب دیگر نه یک مسئلۀ علمی، بلکه بهطور کامل به یک موضوع سیاسی تبدیل شده بود. درست در همین زمان بود که ایدۀ ساخت «بمب تزار» به مرحلۀ شکلگیری رسید.
در جریان سفر نیکسون به اتحاد جماهیر شوروی و هنگام برگزاری نمایشگاه صنعتی، خروشچوف ناگهان خطاب به معاون رئیسجمهور آمریکا گفت: «کوزکینا مات، ما به شما نشان خواهیم داد»!
این عبارت را بهصورت تحتاللفظی به نیکسون ترجمه کردند.
نیکسون با تعجب شانههایش را بالا انداخت، زیرا نمیدانست کوزکینا کیست و مادر او چه ارتباطی با این موضوع دارد.

«مناظرههای آشپزخانهای» خروشچوف و نیکسون
عکس: کتابخانه و موزۀ ریاستجمهوری نیکسون
به این ترتیب، لقب دیگری نیز برای بمب تزار رواج پیدا کرد: «مادر کوزما»؛ لقبی که یادآور تهدیدهای خروشچوف علیه آمریکا بود.
در آن دوران، برخی از مهمترین و بهیادماندنیترین رویدادهای آن عصر به وقوع پیوستند؛ رویدادهایی که به نمادهای آن دوره تبدیل شدند.
در ماه مه سال ۱۹۶۰، یک هواپیمای شناسایی آمریکایی که خلبانی آن را گری پاورز بر عهده داشت، سرنگون شد. خروشچوف از آیزنهاور خواست عذرخواهی کند، اما چنین عذرخواهی محقق نشد.
«کفش خروشچوف» به نماد روابط جدید با آمریکا تبدیل شد. بعدها در ذهنیت عمومی، این ماجرا با تهدید خروشچوف مبنی بر نشان دادن «مادر کوزما» به آمریکاییها درهم آمیخت؛ درحالیکه این دو ماجرا به رویدادهای متفاوتی مربوط میشدند.
با ورود جان اف. کندی به کاخ سفید، خروشچوف همچنان سیاستی سختگیرانه در قبال آمریکا دنبال کرد.
اندکی بعد، اتحاد جماهیر شوروی آزمایشهای هستهای را از سر گرفت.
خروشچوف فرمول مشخصی برای این سیاست داشت:
«بگذارید بمب ۱۰۰ مگاتنی همچون شمشیر داموکلس بر فراز سر سرمایهداران آویزان باشد»!
آزمایش بمب تزار
برای آزمایش بمب تزار، میدان آزمایش سوخوی نوس در جزیرۀ نوایا زملیا انتخاب شد.
انفجار در روز ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، بر فراز منطقۀ خلیج میتیوشیخا رخ داد.
قرار بود آزمایش بمب تزار به نقطۀ اوج بیستودومین کنگرۀ حزب کمونیست اتحاد شوروی (حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی) تبدیل شود. این کنگره از ۱۷ تا ۳۱ اکتبر برگزار شد و خروشچوف در جریان آن وعده داد که تا سال ۱۹۸۰ کمونیسم را بنا خواهد کرد.
خروشچوف در این کنگره با سخنان خود توجه حاضران را به این موضوع بیشتر جلب کرد:
«حتی اگر آن را [بمب را] در دورترین نقاط منفجر کنیم، باز هم ممکن است پنجرههای خانههای خودمان را بشکنیم»!
از اسناد بیستودومین کنگرۀ حزب کمونیست اتحاد شوروی
مشخصات بمب تزار
ساخاروف که چند سال پیش از آن وعده داده بود بمبی قدرتمندتر و درعینحال اقتصادیتر بسازد، اکنون بهتر از بسیاری دیگر میدانست که دقیقاً چه چیزی برای آزمایش آماده میشود.
اما متوقف کردن ماشینی که خود او به راهاندازی آن کمک کرده بود، دیگر غیرممکن شده بود.
در روز ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، یک بمبافکن تو-۹۵وی (Tu-95V) که بهطور ویژه تغییراتی در آن ایجاد شده بود و بمب تزار را حمل میکرد، از فرودگاهی در نزدیکی شهر آلنهگورسک به پرواز درآمد.
این هواپیما با سرعت از شبهجزیرۀ کولا و سپس از فراز دریا عبور کرد و در نقطهای که از پیش تعیین شده بود، بر فراز جزیرۀ نوایا زملیا، بمب را رها کرد.
در آن لحظات، خدمه هواپیما تنها یک کار میتوانستند انجام دهند: محاسبات را با دقت کامل اجرا کنند.
بمب باید سقوط میکرد، چتر نجاتش باز میشد و چند ثانیه فرصت در اختیار هواپیما قرار میداد؛ همان چند ثانیهای که میان سرنشینان و انفجاری بیسابقه و ناشناخته فاصله میانداخت.
چتر نجات بهدرستی عمل کرد و آن غول عظیم بهآرامی بهسوی زمین پایین آمد.
خلبانان هواپیما را وارد شیرجه کردند و بر سرعت آن افزودند؛ آنها با شتاب از منطقۀ انفجار دور شدند…
از کتاب «بمب تزار» (شاه بمب) تألیف ولادیمیر گوبارف
بمب تزار در روز ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، ساعت ۱۱ و ۳۳ دقیقه به وقت مسکو منفجر شد. ارتفاع انفجار چهار کیلومتر بود.
آزمایش بمب تزار در شرایط شدیدترین تدابیر امنیتی و محرمانه انجام گرفت؛ خبرنگاران اجازه ورود به میدان آزمایش را نداشتند و اطلاعات مربوط به انفجار نیز بهصورت محدود منتشر شد.
هواپیمای حامل بمب توانسته بود حدود ۳۹ کیلومتر از محل انفجار فاصله بگیرد، اما با این وجود، موج ضربۀ انفجار به آن رسید و باعث کاهش ارتفاع پرواز هواپیما شد.
خدمۀ هواپیما موفق شدند کنترل آن را دوباره به دست بگیرند و به سلامت به فرودگاه بازگردند.

آزمایش بمب تزار، سال ۱۹۶۱
تصویر: صفحۀ NUKES در شبکۀ اجتماعی «وکانتاکته»
درخشش انفجار از فاصلۀ بیش از هزار کیلومتر قابل مشاهده بود. موج فشار جوی ناشی از انفجار سه بار دور کرۀ زمین چرخید و مراکز لرزهنگاری، ارتعاشات ایجادشده بر اثر انفجار را ثبت کردند.
سالهای طولانی تقریباً هیچ اطلاعاتی جز اینکه چنین انفجاری رخ داده است، در دربارۀ آن روز دست نبود. اما بعدها خاطرات شرکتکنندگان در این آزمایش بهتدریج منتشر شد و از کنار هم قرار گرفتن آنها، تصویر شگفتانگیزی از این رویداد شکل گرفت.
آکادمیسین یوری تروتنِف (Yury Trutnev) چنین به یاد میآورد:
«درخشش انفجار چنان خیرهکننده بود که با وجود پوشش کامل ابرها، از فاصله هزار کیلومتری نیز قابل مشاهده بود».
افرادی که در فاصله ۲۷۰ کیلومتری مرکز انفجار قرار داشتند، نهتنها آن را از پشت عینکهای محافظ مشاهده کردند، بلکه تأثیر تابش نورانی انفجار را نیز احساس کردند.
۳۵ دقیقه پس از انفجار، ابر حاصل از آن دو لایه داشت: قطر لایۀ بالایی ۹۵ کیلومتر و قطر لایۀ پایینی ۷۰ کیلومتر بود.
ابر قارچیشکل غولپیکر تا ارتفاع ۶۷ کیلومتری بالا رفت؛ یعنی بسیار فراتر از محدوده استراتوسفر (پوشکره).
در یک شهرک متروکه، در فاصلۀ ۴۰۰ کیلومتری از مرکز انفجار، خانههای چوبی ویران شدند. ساختمانهای سنگی پابرجا ماندند، اما سقفهایشان از جا کنده شد، پنجرهها همراه با چهارچوبهایشان فرو ریختند و درها از لولاهایشان جدا شده و به اطراف پرتاب شدند.
در جزیرۀ دیکسون، در فاصلۀ ۸۰۰ کیلومتری از محل انفجار، شیشۀ پنجرۀ خانهها شکست.
پس از انفجار، ارتباطات رادیویی در منطقۀ آزمایش حدود ۴۰ دقیقه مختل شد.
تروتنِف، هنگامی که آن روز را به یاد میآورد، عددی را بیان کرد که حتی واژههای معمولی مانند «قدرت انفجار» و «کیلوتن» در برابر آن ناچیز به نظر میرسیدند:
«قدرت انفجار، ده برابر مجموع قدرت تمام مواد منفجرهای بود که همۀ کشورهای شرکتکننده در جنگ جهانی دوم طی سالهای جنگ به شمول انفجارهای اتمی آمریکا بر فراز شهرهای ژاپن، استفاده کرده بودند.
نقل از کتاب «بمب تزار» نوشتۀ ولادیمیر گوبارف
و بار دیگر، درست مانند هشت سال پیش، پس از آزمایش بمب هستهای «آردیاس-۶اس» (RDS-6s) کسانی که این سلاح را ساخته بودند، برای بیان آنچه رخ داده بود، بهسختی میتوانستند کلماتی پیدا کنند.
در آن لحظه، در جزیرۀ نوایا زملیا، نه دشمنی وجود داشت، نه هدفی و نه ضرورت نظامی به معنای متعارف آن. تنها چیزی که وجود داشت، نمایش این واقعیت بود که انسان تا چه مرزی توانسته است پیش برود.
پس از این آزمایش روشن شد که از نظر فنی، ساخت سلاحی با قدرت انفجاری بیشتر نیز امکانپذیر است. اما ارزش عملی و نظامی چنین سلاحی همچنان مورد تردید باقی میماند.

آزمایش بمب تزار، سال ۱۹۶۱
تصویر: صفحه NUKES در شبکۀ اجتماعی «وکانتاکته»
پس از این آزمایش، دیگر هیچ کشوری در جهان انفجاری با قدرت قابل مقایسه با آن انجام نداد. بمب تزار به یکی از نمادهای دورۀ خروشچوف تبدیل شد. یک سال بعد، اتحاد جماهیر شوروی و آمریکا در مرکز بحران موشکی کوبا قرار گرفتند، که در جریان آن، جهان با خطر واقعی وقوع یک جنگ هستهای روبهرو شد.
پیامدهای این آزمایش در درجۀ نخست سیاسی و فناورانه بود. آمریکاییها تصمیم نگرفتند بمبی با قدرت مشابه بسازند. پس از آن، هر دو ابرقدرت توجه روزافزون خود را به موشکها، دقت در رساندن کلاهکها به اهداف و کلاهکهای چندگانه با قابلیت جدا شدن و حمل چندین واحد جنگی معطوف کردند.
اما بمب تزار تأثیر دیگری نیز داشت: تأثیری روانی. این آزمایش بهروشنی قدرت ویرانگر سلاحهای گرماهستهای را به نمایش گذاشت و به یکی از نمادهای خطرناک رقابت تسلیحات هستهای تبدیل شد.
«ما در آستانۀ یک جنگ جهانی جدید قرار داشتیم و قرار بود سلاحهای هستهای بهطور کلی و اَبَربمب بهطور خاص، سیاستمدارانی را که آمادۀ فشردن دکمههای هستهای بودند، متوقف کنند. این ترس، ترسی واقعی از نابودی واقعی بشریت بود». نقل از کتاب «بمب تزار» نوشتۀ ولادیمیر گوبارف
آزمایش ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱ نشان داد که از آن پس، چنین چیزی امکانپذیر است.
آزمایش بمب تزار به نماد دورانی تبدیل شد که در آن، دستاوردهای فناورانه اتحاد جماهیر شوروی ــ از پرتاب ماهوارۀ فضایی گرفته تا پرواز یوری گاگارین به فضا ــ در کنار گسترش و تقویت زرادخانۀ هستهای این کشور قرار داشت.

امضای پیمان منع آزمایش سلاحهای هستهای میان اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و انگلستان، ۵ اوت ۱۹۶۳
عکس: رابرت لروی نادسن
در ۵ اوت ۱۹۶۳، اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و انگلستان پیمان مسکو را امضا کردند که بر اساس آن، آزمایش سلاحهای هستهای در جوّ زمین، فضای ماورای جوّ و زیر آب ممنوع میشد.
این پیمان در ۱۰ اکتبر همان سال لازمالاجرا شد و خطرناکترین انواع آزمایشهای هستهای برای محیط زیست را محدود کرد، اما انفجارهای هستهای زیرزمینی را ممنوع نکرد.
انفجار بمب تزار به دورۀ سرخوشی و خوشبینی دربارۀ امکانات نامحدود بمبهای هیدروژنی، که پس از مرگ استالین آغاز شده بود، پایان داد.
دوران انفجارهای هستهای زیرزمینی آغاز شد.
مأخوذ از: «لنتا.رو»
٢٨ آبان- عقرب ١۴٠۵










