پَسیخانیان؛صدای «اصالت انسان»
علی میرفطروس
اَسْتَعِنْ بِنَفْسِكَ الَّذِي لَا إِلٰه إِلَّا هُوَ
از خویشتن یاری جوی! زیرا که غیر از تو
نیرو و خدائی نیست.
محمود پسیخانی
جنبشهای اجتماعی در ایرانِ پس از اسلام – عموماً – با هاله ای از ابهام و رمز و راز آمیخته است.در مقاله ای از علل و عوامل آن رمز وُ رازها و پیچیدگی ها سخن گفته ایم. از سوی دیگر،به دلیل ویژگی‌های خاص جامعۀ ایران شناخت این جنبش‌ها فراتر از کاربُردِ صِرفِ نظریه‌های غربی است زیرا پس از سقوط ساسانیان ، ایران کمتر روی آرامش و امنیّت به خود دیده و در هجوم های اقوام و قبایل مختلف (بر خلاف جوامع اروپائی) – بارها – انباشت سرمایه و میراثهای گذشتگانش «به تاراجِ هیچ»رفت؛انقلاب اسلامی آیت الله خمینی آخرین نمونۀ آن است.[۱]
نتیجۀ اجتماعی و فرهنگیِ آن تاخت و تازها سخنِ درخشان عطاملک جوینی در بارۀ حملۀ مغول ها است:
-«به سبب تغییر روزگار و تأثیر فلک دوّار و گردشِ گردونِ دون ، مدارس درس مُندرِس و مَعالم عِلم مُنطمس[نابود] گشته و طلبۀ آن در دست لگدکوب حوادث پایمالِ زمانۀ غدّار و روزگار مکّار شدند…هر خسی کسی و هر خسیسی رییسی، هر آزادی بی زادی و هر رادی مردودی و هر دستاربندی بزرگوار دانشمندی …کذب و تزویر را وعظ و تذکیر دانند.»[۲]
بسیاری از جنبشهای اجتماعی در ایرانِ پس از اسلام تبلورِ تلاش های ایرانیان برای بازگرداندنِ استقلال سیاسی و بازیابی هویت فرهنگی شان بود. اَشکال نظامی،فرهنگی و سیاسیِ این جنبش ها فصل درخشانی از حیات تاریخی ایرانیان بشمار می رود.
اوایل حکومت تیموریان و صفویان هر چند که با خشونت های خونین همراه بود امّا پس از استقرار آرامش نِسبی ، این دو دورۀ مهم شاهد شکوفائی شهرها، رونق تجارت و بازرگانی و پیدایش چند جنبشِ اجتماعی بود که حروفیان و جنبش پسیخانیان(نُقْطَويان)برجسته ترین آنها است.شاعران و متفکران این دو جنبش میراث عظیمی از شعر و نثر از خود به یادگار گذاشته اند که از خلال آنها می توان به فلسفه و عقاید آنان پی بُرد. وجود اين ميراث عظيم فرهنگی را می توان ناشى از خاستگاه و پايگاه شهرىِ حروفیان و پسیخانیان (نُقْطَويان)دانست.
آشنائی نگارنده با جنبش پسیخانیان به یُمن سرگذشت و سرنوشت حسین بن منصور حلّاج بود که طی آن،تأثیرات فلسفۀ انسان خدائی حلّاج در جنبشهای آینده مورد توجه و تحقیق بود.
فلسفۀ پسیخانیان دارای ذخایری از اندیشه های بدیع است، از جمله:
1-اعتقاد به«اصالت انسان» و «انسان خدائی»،
2- ایران گرائی و نوید حاکمیّت ایرانیّت،
3- اعتقاد به منسوخ شدن دین اسلام و پایان یافتنِ «دُورِ عرب» و تغییر قبلۀ مسلمانان از مکّه به گیلان،به قول محمود پسیخانی:
رسید نوبت رندان عاقبت «محمود»
گذشت آنکه عَرب طعنه بر عجم می زد.[۳]
4- اهمیّت دادن به زبان فارسی و ضرورتِ «نوشتن به خطِ عَجَمی»،
5- نوعی آزادی اجتماعی در اختلاط و آمیختگی زنان با مردان،
6- پرستش و تقدیس آفتاب.
به خاطر تعقیب ها و سرکوبهای مذهبی عصر صفوی بخشی از پسیخانیان به هند گریختند و در شکل گیری جنبش فرهنگی دوران جلال‌الدین اکبر شاه و جهانگیرشاه گورکانی تأثیرات فراوان داشتند چندانکه می توان گفت بسیاری از باورهای پسیخانی در این دوران تحقّقِ عینی و عملی یافت.به روایت دبستان المذاهب:پیروان پسیخانی در «رُبع مسکون متفرّق اند و در جمیع ممالک ایران زمین بسیارند.»[۴]
پسیخانیان با اعتقاد به «اصالت انسان» توصیه می کردند:
«اَسْتَعِنْ بِنَفْسِكَ الَّذِی لَا إِلٰه إِلَّا هُوَ» (= از خویشتن یاری جوی! زیرا که غیر از تو، نیرو و خدائی نیست).[۵]
برخی پژوهشگران با تفسیر «آسمانی»از این نظریۀ اساسی جهان بینیِ پسیخانیان را به آئین دلخواه شریعتمداران تقلیل داده اند.از این گذشته، یکی از نظرات اساسی نگارنده مبنی بر نوعی «ماده گرائی» در عقاید پسیخانیان ابتداء باعث حیرت و ناباوری منتقدان شده بود امّا اینک مورد تأئید پژوهشگرانی مانند دکتر عبّاس امانت قرار گرفته است.[۶] این موارد نشان می دهند که بررسی تاریخ اندیشه در ایرانِ پس از اسلام نیازمند روشن بینیِ بیشتری است.
طرح اولیّۀ کتاب کوچک نگارنده حدود ۵۰ سال پیش (1356) منتشر شد و دارای ضعفها و کمبودهای اساسی بود ولی تکثیر و تعدّدِ چاپ های غیر مجازِ آن باعث گردید تا نگارنده از انتشار متن تازۀ کتاب بازبمانَد.بخشی از این«متن تازه» در رِسالۀ نگارنده در دانشگاه سوربُن پاریس منتشر شده و بخشی دیگر در کتاب عمادالدین نسیمی؛ شاعر حروفی انتشار یافته است.اینک که به قول صائب تبریزی:«مویِ سپید آینۀ صبحِ رفتن است» امیدوارم که فرصتی برای نشر متنِ کامل کتاب باشد.
این مختصر را با یاد و نام استاد دکتر صادق کیا به پایان می برم که حدود ۸۵ سالِ پیش پیشگام پژوهش در بارۀ جنبش پسیخانیان بوده است.[۷] ع.م
[۱] – در بارۀ انقلاب اسلامی نگاه کنید به مجموعه مقالات نگارنده در لینک زیر:
[۲] – تاریخ جهانگشا، ج ۱، صص ۳-۴.برای گزارشی از این حملات ویرانگر نگاه کنید به ملاحظاتی در تاریخ ایران،علی میرفطروس،چاپ چهارم، نشر فرهنگ، کانادا،٢٠٠١ / ۱۳۹۹،صص۱۱-۵۶
[۳] – دبستان المذاهب، کیخسرو اسفندیار آذر کیوان، ج۱، به اهتمام رحیم رضازادۀ ملک، کتابخانۀ طهوری، تهران، ۱۳۶۲، ص۲۷۶
[۴] – دبستان المذاهب، ص۲۷۶
[۵] – دبستان المذاهب، ص ۲۷۴
[۶] – نگاه کنید به:
Abbas Amanat:”The Nuqtawî movement of Mahmûd Pisîkhânî and his Persian cycle of mystical-materialism”,in: Mediaeval Isma`ili History and Thought, Cambridge University Press, 1996 , PP. 287-288
برای موارد دیگر نگاه کنید به:
حروفیّه در تاریخ، یعقوب آژند، تهران، ۱۳۶۹، صص ۵۰، ۵۱، ۶۲، ۷۰، ۱۰۱ و ۱۹؛ دیوان عمادالدین نسیمى (زندگى و اشعار)، یدالله جلالى پندرى، تهران، ۱۳۷۲، ص۲۰؛ جنبش نُقطویّه، علیرضا ذکاوتی قراگُزلو، تهران، ۱۳۸۳، صص۴۱، ۶۶ و ۱۰۳؛ جنبشهای اجتماعی در ایران…، رضا رضازادۀ لنگرودی، تهران، ویراست دوم، ۱۳۹۹، ص۲۳۶
[۷] – پسیخانیان یا نُقطویان، انتشارات ایران کوده، سال 1320
