۶.۴.د اقتصادي، ټولنیز او کلتوري سیستمونو متقابل اغېز

نور محمد غفوری (اتمه برخه) که څه هم پورته درې اړیکې (د…

انسان؛ در جست‌وجوی خویشتن (5)

تهیه و تدوین : فرشید یاسائی "...انسان باید با یکی از…

افغانستان؛ از رؤیای دولت-ملت تا واقعیتِ گسست ملی

 نویسنده: مهرالدین مشید افغانستان؛ فاصله‌ای به درازای تاریخ تا دولت-ملت تأملی بر…

در غیبت ما چه گذشت؛ ادبیات مدرن غرب

Impressionism.  آرام بختیاری ایمپرسیونیسم ادبی؛ زشتی کلان شهر، زیبایی طبیعت. ایمپرسیونیست های ادبی…

ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی

(بخش۳ و پایانی) ماتریالیسم تاریخی نوشته: جوزف استالین برگردان: آمادور نویدی ۳) ماتریالیسم تاریخی اکنون…

۶. د سیاسي سیستم اړیکې له اقتصادي، ټولنیز او کلتوري…

نور محمد غفوری (اوومه برخه)  سیاسي سیستم (یا سیاسي نظام) د ټولنې…

انعکاس هستی در هستی

رسول پویان هست وخواهدبودوژرفای شدن عریان کنید دانـش و انـدیـشـه و تحـقـیـق…

افغانستان؛ جایی که خطاهای راهبردی از مرزها عبور می‌کنند

ناهم‌زمانی تصمیم‌های سیاسی، رقابت قدرت‌ها و پیامدهای امنیتی در نظم…

فریتس هابر؛ دانشمندی میان نجات زندگی و صنعتی‌کردن مرگ

بهرام رحمانی bahram.rehmani@gmail.com  مقدمه تاریخ علم، تاریخ پیشرفت‌های بزرگ انسانی است؛ اما در…

که سیاست نه کوئ، سیاست به درباندې کېږي!

نور محمد غفوري یادونه: دا مقاله د لومړي ځل لپاره د…

 تونل‌های زیرزمینی، دکترین دفاعی یا گسترش زیرساخت‌های پنهان؟

 نویسنده: مهرالدین مشید طالبان و گسترش شبکه‌های زیرزمینی؛ پیامدهای منطقه‌ای و…

پوهاند محمد بشیر دودیال

د نړېوال او پښتو داستاني ادبیاتو په تړاو له پوهاند…

      اسرار هوش طبیعی یا خالق طبیعت

نوشته : کریم پوپل مورخ ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ مقالهٔ علمی ـ فلسفی…

۵. د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر

نور محمد غفوری  (د لومړي څپرکي، سیاسي سیستم- شپږمه برخه) سیاسي سیستم…

انسان؛ در جست‌وجوی خویشتن (4)

تهیه و تدوین : فرشید یاسائی ...عشق و نفرت گاهی به…

د سیاسي سیستم د فعالیت څرنګوالی

نور محمد غفوری (پنځمه برخه) ۴.  د سیاسي سیستم (د سیاسي نظام)…

جهان در آستانهٔ سرنوشت ساز ترین و بی ثباتی بزرگ

 نویسنده: مهرالدین مشید  آیندهٔ انسان در گرو رقابت قدرت‌ها و بحران…

پَسیخانیان؛صدای «اصالت انسان»

علی میرفطروس اَسْتَعِنْ بِنَفْسِكَ الَّذِي لَا إِلٰه إِلَّا هُوَ از خویشتن یاری…

د سیاسي سیستم سرچينې او اداري وړتیا

نور محمد غفوری (د سیاسي سیستم په تیر پسې- څلورمه برخه) ۳.۴.…

!  (   K   ) چگونگی اتخاذ سیاست جنایی…

چکیده : استفاده از مواد مخدر تحت نام تابلیت (k )…

«
»

اپلاتون

د ده اصلي نوم «اریستوکلس» دی، د یونان یو نوموتی او ستر فیلسوف، ریاضي پوه او شاعر وو. د هغه اندونه او  افکار د نړۍ د فیلسوفانو په منځ کې ځانګړی ځای لري. د زېږېدنې د نېټې په اړه ېې دقيق مالومات نه شته خو څېړونکي وايي چې هغه تر ميلاد « 427یا۴۲۹» کاله مخکې، د يونان په اوسني پاېتخت ( آتن) او یا هم ېو بل ښار ( آېجاینه) کې زېږېدلی دی. او په (۷۴) کلنۍ کې مړ شوی دی.

اپلاطون له خپل ښوونکي سقراط او زده کوونکي ارسطو سره یو ځای درې ستر یوناني فیلسوفان دي چې د فلسفي او اخلاقي مسایلو بنسټ ایښودونکي دي. اپلاطون یو لرغونی یوناني فیلسوف او د نړۍ د لومړي عصري پوهنتون،چې د «اکاډیمي» په نامه یادېږي بنسټ ایښودونکی دی. په دغه اکادیمۍ کې اپلاتون تر مرګه پورې د ریاضیاتو او فلسفې ښوونه او تدریس کاوه. اپلاتون د اخلاقو، سیاست، ریاضیاتو، میتافزیک، منطق، جمالیات او ښکلا پېژندنې، علم پیژندنې، فلسفې، شعر او هنر په برخو کې ارزښتناک او ګټور متنونه او کتابونه لیکلي دي. د اپلاتون له مهمو او غوره اثارو څخه د «جمهور» او « میلمستیا » کتابونه ډېر نامتو دي. اپلاطون د فلسفې تر څنګ په ریاضي، منطق او اخلاقي اصولو کې هم کار کړی او خپل اندونه او لید توګي یې وړاندې کړې دي.

دا هم د اپلاتون ګڼ شمېر ګټورې، مهمې او اغیزناکې خبرې او ویناوې:

– که پیسې ولرې انسانان به دې وپېژني، که پیسې ونه لرې نو انسانان به وپېژنې.

– د انسان ارزښت په درې شیانو کې دی: علم، محبت او ازادي.

– ادب د لویو او سترو انسانانو تر ټولو ښکلې پایله ده. 

– هغوی چې غواړي ښه ژوند وکړي باید حقیقت ته نږدې شي، ځکه چې د حقیقت موندلو وروسته، دوی د نړۍ له غمونو او اندېښنو څخه ځان ژغوري. 

– د انسان چلند له دریو اصلي سرچینو څخه څرګندېږي: هیله، عاطفه او پوهه. 

– د هر شي ساتونکي چې څومره زیات وي هغومره خوندي وي، خو د راز ساتونکي چې څومره زیات وي هغومره په خطر کې وي. 

– دندې سر ته رسول ویښ وجدان، پوهه او آګاه زړه او باطني مینه غواړي. 

– تر ټولو ښه ژوند هغه دی چې په کوچنیو شیانو قناعت وکړئ او راضي ویئ. 

– یوازې نیاو(عدالت) او انصاف دی چې کولای شي خوشبختي رامنځته کړي. 

– د ځمکې پر مخ او لاندې ټول معدنيات د یو فضیلت او لویوالي په اندازه ارزښت نه لري. 

– هغه کسان چې په ژمنو وفا کوي، هغه تر ټولو ځواکمن او غښتلي خلک دي. 

– نړۍ ته نه راتلل له ناپوهي څخه غوره ده، ځکه ناپوهي د ټولو بدبختیو مور ده. 

– عام خلک شتمن خلک خوښوي، او خاص او ځانګړي خلک عالمان او پوهان خوښوي. 

– هر څوک چې د نورو د نیکمرغۍ غوښتونکی وي، لرې نه ده چې خپله به یې نیکمرغي په برخه شي. 

– زما په اند، یوازینۍ موضوع چې د انسان مغز باید اندېښمن کړي د هغه د ماشومانو راتلونکی دی او هغه باید په دې اندو فکر وي چې د خپلو ماشومانو د خوشحاله کولو لپاره څه وکړي. 

– حکومت د یو فرد په څېر دی، او دنده یې د اخلاقي فضایلو په دایره کې د خلکو روزل دي، د یو چا د نیکمرغي څخه د ټولنې نیکمرغي ډېره غوره ده. 

– ټولنیزه نیکمرغي په ځانګړې نیکمرغۍ باندې لوړه او اوچته ده. 

– د آزادۍ ډیروالی به حتمن د مریتوب او غلامۍ د زیاتوالي لامل شي، که په فرد کې وي یا په حکومت کې. 

 – موسیقي په روح کې د غږ د ننوتلو وسیله ده، د هغهٔ د فضیلتونو د روزنې لپاره. 

– موسیقي د بشري ژوند د دوام لپاره اړینه ده. 

– هوښیاري په دې کې ده چې خپله خوله بنده وساتې ځکه تر څو پورې چې د ماهي خوله بنده وي نو هغه د ښکاري ښکار نه کېږي. 

– هوښیار خلک خبرې کوي ځکه چې دوی د ویلو لپاره یو څه لري. ناپوهان او احمقان خبرې کوي ځکه چې دوی باید یو څه ووایي. 

– پوهه او عقل د خدای تر ټولو لوی نعمت دی، وروسته له پوهې او عقل څخه خاکساري او د خپل روح او ځان برابري ده، که دغه دوه نعمته له ځواکمنتوب او شجاعت سره یو ځای شي، چې څلورم نعمت دی نو دریم نعمت یانې نیاو(عدالت) ترې جوړیږي.

– نړۍ د هوښیارانو په مرګ او د ناپوهانو او جاهلانو په ژوند اوښکې تویوي. 

– هوښيار خلک تر ټولو پیاوړي او ځواکمن دي. 

– تل د ښوونو، لوستلو او زده کړو په اندو فکر کې اوسه او د پوهې او علم څارل ته لومړیتوب ورکوه. 

– لومړۍ او غوره بریا په خپل ځان برلاسي ده. 

– بدنیته هغه انسان دی چې د خلکو کمزوري او عیبونه ښکاروي او نېکي یې پټه ساتي. 

– هغه شی چې په لاس نه درځي ارمان یې مه کوه. 

– د ښځې لاس د اوسپنې نه هم غښتلی او قوي دی. 

– په نړۍ کې، د انسان د خوښۍ یوازینۍ سرچینه مینه ده. 

– مینه یوازینۍ ناروغي ده چې ناروغ ترې خوند اخلي. 

– د مينې په لمسولو سره هر څوک شاعر کېږي. 

– دا مینه ده چې د خلکو په منځ کې سوله رامنځته کوي. 

– هر انسان پوهه، عقل او شعور لري، خو له پوهې، عقل او شعوره کار اخیستل، هر څوک نه شي کولای. 

– زده کړې باید د ماشومتوب له دورې پیل او د ژوند په هر پېر او دوره کې دوام ولري. 

– هیچ څوک له زده کړو بې‌ وسه او محتاج نه دی، لکه څنګه چې له خوړو او ساه ایستلو بې‌ وسه او محتاج نه دی. 

– په قضاوت کې باید له درې  شیانو لرې واوسئ: هوس، کرکه، کینه او ځواک. 

– تر ټولو بده دا ده، چې یو څوک د خپل ځان ستاینه کوي. 

– بې عمله عالم د هغه ړانده په څېر دی چې څراغ یې لاس کې وي خو لار پرې نه ویني. 

– هغه کسان چې په ژمنو وفا کوي، هغه تر ټولو ځواکمن او غښتلي خلک دي. 

– موږ د زده کړې او تعلیم له لارې کولی شو د ولس ویده صلاحیتونه راویښ کړو. 

– ویسا (اعتبار) هغه ګرانبیه او قیمتي جوهر دی چې د  بې پروايي او غفلت په یوه کاڼي ماتېږي او له منځه ځي. 

– څوک چې د نورو لپاره خیر او نېکمرغي غواړي، په پای کې به خپله نېکمرغي هم تر لاسه کړي. 

– یوازې نیاو (عدالت)کولی شي خوښي راولي. 

– هیڅکله هغه څوک مه نهیلې کوئ چې په دوامداره توګه پرمختګ کوي، مهمه نده چې دوی څومره ورو حرکت کوي. 

– بې صبري، انسان له هر ډول کړاو څخه نه خوشی کوي. بلکې، دا د یو کس د ویجاړولو لپاره یو نوی درد رامینځته کوي. 

 – هغه څوک چې له موږ سره همغږي وي موږ ته آرامتیا راکوي او هغه څوک چې زموږ سره همغږي نه وي موږ ته پوهه راکوي. 

– د ځمکې په سر ټول سره زر د یوه فضیلت په اندازه ارزښت نه لري. 

– له یوناني فیلسوف اپلاتون څخه چا پوښتنه وکړه: هغه څه ډول خبره ده، چې که رښتیا او صحیح هم وي ویل یې ښه نه دي؟ وې ویل: د خپل ځان ستاینه او تعریف.

– هغه څوک چې د شتمنۍ د ترلاسه کولو په لټه کې وي، هغه وخت نه لري چې علم ترلاسه کړي. 

– پوهان ناپوهان پېژني، ځکه یو وخت ناپوهان وو اما نا پوهان دوی نه پېژني، ځکه هیڅ وخت پوهان نه وو. 

– د ځمکې په سر او لاندې ټول سره زر د یوې اخلاقي ښېګڼې ارزښت نه لري. 

– ځان تر ښه ملګري ځار کړئ. 

– هغه چې د نورو ښېګڼه غواړي، خپله به یې هم لاس ته راوړي. 

– تر ټولو ځواکمن خلک هغه دي، چې په خپله غصه برلاسي شي. 

– نیکمرغي هغه چا ته غېږ پرانیزي، چې د نورو د نیکمرغۍ لپاره هڅې کوي، هر څوک چې د نورو لپاره د نیکمرغۍ په لټه کې دي، هرومرو خپله به هم نیکمرغي ترلاسه کوي. 

– یوازېنۍ ناروغي چې ناروغ خوند ترې اخلي مینه ده. 

– بې مینې ژوند نه کېږي. 

– مینه داسې بلا ده چې ټول یې غواړي. 

– مینه او میینېدل له هر چا نه شاعر جوړوي. 

– په نړۍ کې، د انسان د خوښۍ یوازینۍ سرچینه مینه ده. 

– مینه مه هېروئ او بې ارزښته یې مه ګڼئ. 

– د انسان د سوکالۍ زړی په مینه کې دی. 

– هنر د رښتینې نړۍ تر څنګ د ایډیالي نړۍ جوړول دي. 

– د انسان په اروا کې د موسیقۍ وزن و نغمه لوی اغېز لري او که سم وکارول شي د ښکلا مانا ورپېژندلای شي. 

 – بشر په ژوندانه کې موسیقۍ ته اړتیا لري. موسیقي د انسان د څېړنې، ځېرتیا، پوهې، حس، لیدلو، ارزونې او په پای کې د مینې ځواک پیاوړی کوي. تاسې یوه شډله اروا زما لاس ته راکړئ، زه به د موسیقۍ په مرسته شډلتوب و تیاره ترې لرې کړم او بېرته به یو پوه او مېړنی سړی دروسپارم. 

– د هر کار پیل، د هغې ترټولو مهمه برخه ده. 

– همدا چې یو سړی له خپل برید نه واوړي او هغه ځای ته ورسېږي چې دی یې وړ نه وي، اخلاق یې ورانېږي. 

***

په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود