حکمت چیست؟
برهان الدین « سعیدی»
حکمت دنیا فـزاید ظن و شک ــ حکمت دینی پـرد فـوق فلک
مولانا جلال الدین محمد « بلخی »
حکمت: در ادبیات « علم، دانش، خـرد ، فرزانگی ، پند، اندرز ، حلم ، بردباری، راستی، درستی و کلام موافق حق » را گویند. مترادف حکمت: « دانایی ، خردمندی، ذکاوت و هشیاری » است؛ متضاد حکمت: « نادانی ، جهالت و حماقت » و جمع حکمت: « حِکَم » میباشد.
فلاسفه یونان بوستان: حکمت را نقطه اوج کمال انسانی؛ زیستن، شناخت حقیقت و دستیابی به فضیلت تلقی میکردند. چنانچه: سقراط : حکمت را تلاش و جستجوی برای حقیقت تعریف کرده؛ افلاطون: حکمت را بالاترین فضیلت در شناخت حقایق و توسل به سعادت حقیقی میدانست و همچنان ارسطـو: حکمت را « دانش حقایق هستی » خوانده و آن را به « حکمت نظری و حکمت عملی » تقسیم نموده است.
ــ حکمت در آئین زردشتی: به اساس اخلاق « پندار، گفتار، کردار نیک » بنا شده است؛ حکمت در آئین بودایی: درک عمیق، مستقیم و شهودی از ماهیت واقعی هستی است و حکمت در آیین هندو: دانش حقیقی « ویدیا » و معرفت عالی « جْنانا » نامیده شده است.
ــ حکمت در ادیان ابراهیمی: به معنای دانشِ الهی ، نور الهی و شناخت حقایق هستی مسما شده و خاصتاّ دین مبین اسلام که دین « علم ، قول و عمل » است در رابط حکمت معتقد است که: حکمت « نوری » الله سبحانه و تعالی میباشد و ارکان اصلی آن : « شناخت حقایق هستی، شناخت الله تعالی و درک اسرارعالم » بوده و حتی قران کریم بنام « حکمت ، حکیم و کتاب » مسمی شده است.
حکمت در تصوف وعرفان : دانش عمیق و شهودی است که از طریق تهذیب نفس، مشاهده قلبی و تجلی نور الله تعالی حصول میگردد و صوفیان اعتقاد دارند که: حکمت؛ دانش و معرفت عمیق قلبی « شهود » است که از طریق تهذیب نفس وعشق حقیقی به الله تعالی عزیز، کسب میشود.
شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری« هروی »؛ برای حکمت سه درجه « دیدن ، گفتن و زیستن » تعین کرده و آن را به شرح ذیل تعریف مینماید: « حکمت آن نور است که شعاع آن بر تو زند، زبان به صواب ذکر بیاراید، و دل به صواب فکر بیاراید و ارکان به صواب حرکت بیاراید، سخنی که گوید به حکمت گوید، دلها رباید، جانها را صید کند، فکرت که کند به حکمت کند، باز وار پرواز کند و در ملکوت اعلی جولان کند و جز در حضرت عندیّت آشیان نسازد».
الهی!
ــ میدانم که حکمت « علم » و « آئینهٔ دل » است ! آن آئینهٔ دل که با « صیقل دل و تهذیب نفس » منجر شده و در آن « نور حق و علم حقیقی » ، تجلی کرده و راه وصول به سرچشمه حقیقت، خیر و سعادت ؛ آدمی میشود.
ــ میدانم که حکمت « معرفت یقینی حق تعالی » است: آن معرفت یقینی؛ که بنابر مرحمت الهی توام با « علم الیقین، عین الیقین و حق الیقین » کسب میشود.
ــ میدانم که حکمت « نور » است: آن نور الهی که برعلاوه « فطرت وعلم اکتسابی »؛ با صیقل دادن آئینهٔ دل توام با: « عشق حقیقی ، تزکیه نفس، تواضع و فروتنی، اخلاق حمیده ، صبر و پایداری، شکرگزاری، امانت داری، تکبر و غرور، بندگی وعبادت خالصانه ، عطش ادراک حقایق و… » بنام حکمت الهی « علم لدنّی »؛ مستقیم به قلب « صدر » آدمی، بخشیده و متجلی میشود.
پس؛ آی الله تعالی حکیم و با حکمت!
با لطف و رحمت خویش؛ قلبم را با « نور حکمت » منور ساز تا از عیوب ، جهل و رذایل نفسانی پاک گردد و با بصیرت سالم ، با نیت پاک، با اقوال، احوال و کردار صالح ؛ به سوی صلاح ، خیر و سعادت انسانی؛ هدایت نیکی شوم.
امین یا رب العالمین
برهان الدین « سعیدی »
منابع و مآخذ:
ــ سوره البقرة ؛ ایه مبارکه « ۲۶۹ » در مورد حکمت و خیر فراوان الله سبحانه و تعالی.
ــ سوره الكهف؛ ایه مبارکه « ۶۵ »: در مورد « علم لدنّی » و داستان حضرت موسی « ع ».
ــ سوره لقمان ؛ ایات مبارکه « ۱۲ ــ ۱۹ »: درمورد حکمت و نصایح لقمان حکیم .
ــ سوره الأنفال ؛ ایه مبارکه « ۲۹ »: در مورد اینکه الله تعالی براى شما قدرت تشخيص میدهد.
ــ سوره الزمر؛ ایه مبارکه « ۲۲ » : مورد گشادن صدر و تجلی نورالهی در دل.
ــ سوره البقرة ؛ ایه مبارکه « ۲۳۱ »: در مورد نام بردن قران کریم به « كتاب و حكمت » .
ــ صد میدان: خواجه عبدالله انصاری: صفحه « ۲۵» سه درجه حکمت: « دیدن ، گفتن و زیستن».
ــ کشف‌الاسرار و عدةالابرار « تفسیر خواجه عبدالله انصاری »: ابوالفضل رشیدالدین میبدی، صفحه « ۳۸۵ ، تفسیر سوره بقره ، ایه ۲۶۹ » در مورد تعریف حکمت.
ــ کتاب شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری هروی : مولف داکتر محمدسعید «سعید افغانی» ، صفحات « ۲۱۷ و ۳۱۳» در مورد علم حکمت.
ــ الاشارات والتبیهات ابن سینا: مولف مولانا سعید افغانی صفحات «۶۸ ــ ۷۰ » در مورد حکمت.
ــ تفسیراحمد: مولف مولانا امین الدین « سعیدی» ،جزء« اول ، دوم و سوم» ، صفحه « ۴۷۸» سوره البقره ، ایه « ۲۶۹» تفسیر و بیان حکمت.
ــ گزیده کیمیای سعادت : امام محمد غزالی ؛ صفحه « ۲۶ــ ۳۱» در مورد معرفت یقینی.
ــ شعرمولانا جلال الدین بلخی: مثنوی معنوی، دفتر دوم ، بخش « ۹۲ » در مورد حکمت.
ــ فرهنگ زبان فارسی: دکتر مهشید « مشیری » صفحه « ۳۷۲ » در مورد حکمت.
ــ فرهنگ فارسی عمید: تالیف حسن « عمید » صفحه « ۴۱۳ » در مورد حکمت.
