چرخش اروپا به سمت چین و هند؛ آیا ناتو در حال فروپاشی است؟
در سایه سیاستهای یکجانبه و سلطهطلبانه دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، مبانی کلی سیاست خارجی و مناسبات اروپا در سال ۲۰۲۶ با تشدید تنش با آمریکا مواجه شده است. اروپا در چارچوب بازتعریف ائتلافهای بینالمللی و تقویت نقش اتحادیه اروپا در صحنه جهانی، به دنبال تقویت استقلال استراتژیک خود، کاهش وابستگی به واشنگتن و گسترش مشارکتهای بینالمللی خود، به ویژه با چین و هند است.
پایگاه خبری المیادین در همین رابطه با اشاره به اختلافات اروپا و آمریکا در چندین پرونده استراتژیک و اقتصادی، از اوکراین و گرینلند گرفته تا وظایف و توزیع مسئولیتهای ناتو و همچنین اختلافات تجاری مرتبط با تعرفهها، نوشت که مطالبات در اروپا برای استقلال استراتژیک و تشکیل قابلیتهای دفاعی خودکفا نسبت به آمریکا در حال افزایش است. در این راستا برخی از پایتختهای اروپایی به دنبال تنوع بخشیدن به سیاست های بینالمللی خود، به ویژه در تعامل با چین و هند، با هدف کاهش وابستگی به واشنگتن هستند.
امانوئل ماکرون رئیسجمهور فرانسه، اخیرا ائتلاف ناتو را «نهادی ضعیف» توصیف کرد که نشان دهنده افزایش اختلافات درونی آن، به ویژه پس از تحولات گرینلند بود. ماکرون در این راستا از اتحادیه اروپا خواست تا برای آغاز یک بازنگری استراتژیک جامع تلاش کند. وی بر لزوم تقویت قابلیتهای خودکفایی اروپایی و کاهش وابستگی به واشنگتن و پکن تأکید کرد.
از سوی دیگر، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا با ابراز تردید در مورد تعهد برخی کشورهای اروپایی به دفاع مشترک، انتقادات خود را از این ائتلاف تکرار و تأکید کرد که ایالات متحده بیشترین بار مالی آن را بر عهده دارد.
وی در گفتگو با شبکه فاکس نیوز آمریکا، مدعی شد که نیروهای آمریکایی در افغانستان واقعاً نیازی به نیروهای ناتو نداشتند و آنها دورتر از خطوط مقدم بودند. او افزود که مطمئن نیست متحدان در صورت بروز درگیری در آینده برای دفاع از آمریکا حضور داشته باشند.
آیا اروپا میتواند نیرویی مستقل از واشنگتن تشکیل دهد؟
شارل ابی نادر، کارشناس مسائل بین الملل در گفتگو با المیادین به بررسی فرضیه تشکیل نیروی نظامی اروپایی مستقل از آمریکا پرداخت و گفت که تشکیل چنین نیرویی از نظر فنی غیرممکن نیست، اما مشکل در بعد سیاسی-استراتژیک آن نهفته است. وی افزود که آمریکا برای جلوگیری از هرگونه استقلال واقعی اروپا فشار وارد خواهد کرد.
محمد سویدان، پژوهشگر روابط بینالملل در گفتگو با المیادین نیز با اشاره به موانع پیش روی اتحادیه اروپا در تشکیل ائتلاف مستقل گفت که اروپا برای تضمین امنیت خود در چارچوب تأمین مالی ناتو و ارائه پشتیبانی در تسلیحات، اطلاعات فضایی و خدمات سوخترسانی به واشنگتن وابسته است. علاوه بر اینکه اروپا از طریق سلطه دلار و تجارت و همچنین تامین گاز خود پس از محرومیت از گاز روسیه به آمریکا وابسته است.
سویدان تأکید کرد که موضع اروپا نشان دهنده خصومت با آمریکا نیست، بلکه شامل نارضایتی فزاینده ناشی از سیاستهای ترامپ است که شکاف بین دو طرف را افزایش میدهد و اروپا را به سمت جستجوی جایگزینهای استراتژیک و ائتلافهای جدید سوق میدهد. وی می افزاید که این تحرکات نشان دهنده گرایش جهان به سمت چند قطبی شدن است و آمریکا در چنین شرایطی دیگر تنها قدرت تأثیرگذار نیست. لذا اروپاییها به طور جدی به فکر ایجاد چارچوب جدیدی برای ائتلافهای خارج از کنترل واشنگتن بر ناتو افتادهاند.
تحول استراتژیک اروپا؛ تقویت روابط با چین و هند
همزمان با تشدید تنشها در ائتلاف ناتو، برخی پایتختهای اروپایی به سمت تقویت روابط خود با چین حرکت میکنند. آنها چین را نه تنها یک شریک اقتصادی معتبر، بلکه یک بازیگر بینالمللی برمی شمارند که نمیتوان در معادلات استراتژیک آن را نادیده گرفت. تحرکات دیپلماتیک نشاندهنده سفرهای سطح بالای اروپایی به پکن در چارچوب جستجوی شراکتهای جایگزین و چندجانبه و کاهش وابستگی به آمریکا است.
کر استارمر، نخستوزیر انگلیس در همین راستا، پس از سفر خود به چین، تأکید کرد که پکن یک بازیگر محوری در صحنه بینالمللی است. وی بر اهمیت ایجاد رابطهای عمیقتر تأکید کرد؛ آن هم در شرایطی که دونالد ترامپ، درباره گسترش روابط تجاری انگلیس با چین هشدار داده و آن را «خطرناک» توصیف کرد.
اروپا همچنین در چارچوب تلاش برای تنوع بخشیدن به شراکتهای خود خارج از چارچوب ناتو، هند را به عنوان یک شریک اقتصادی پیشرفته، به ویژه برای انگلیس بر می شمارد. نارندرا مودی نخستوزیر هند و همتای انگلیسی اش از توافقنامه تجاری امضا شده بین دو کشور تمجید کردند و آن را زمینهساز یک جهش کیفی در روابط اقتصادی دو طرف دانستند.
همچنین دهلی نو و بروکسل اواخر ماه گذشته به توافق تجاری دست یافتند که به عنوان بزرگترین توافق بین دو طرف توصیف شد. این توافق شامل لغو تعرفههای گمرکی تا ۴ میلیارد یورو به صادرات اتحادیه اروپا به هند و کاهش تعرفهها از حدود ۹۶.۶% از این صادرات است که ورود کالاهای اروپایی، از جمله خودرو و ماشینآلات را تسهیل میکند.
پیامدهای اختلاف اروپا با واشنگتن تنها به سیاست خارجی محدود نمیشود، بلکه در عرصه داخلی اروپا نیز مشهود است. نظرسنجیهای اخیر نشاندهنده کاهش اعتبار آمریکا در کشورهایی مانند فرانسه، آلمان و دانمارک است که افزایش اعتقاد به ضرورت تصمیمگیری سیاسی و دفاعی مستقل اروپا را نشان می دهد.
این اختلافات فزاینده در سال ۲۰۲۶ تردیدهایی را درباره آینده پیمان آتلانتیک شمالی «ناتو» و نقش آن در نظام بینالملل ایجاد میکند. این پیمان همچنان ادامه دارد، اما تنشهای کنونی در آن، تنها اختلافات سیاسی گذرا نیستند، بلکه نشان دهنده یک تحول ساختاری در روابط بینالملل هستند، جایی که اروپا در تلاش است تا موقعیت و نقش جهانی خود را در سایه تغییر سریع موازنه قدرت بین المللی بازتعریف کند.
