رمان نیهلیستی، عرفان رفرمیستی، روشنفکر پوپولیستی
Aldous Huxely (1894- 1963)
آرام بختیاری
روشنفکران و فرهنگسازان در رمانهای هاکسلی.
آلدوس هاکسلی (1963-1894.م) نویسنده انگلیسی، فیلسوف، منتقد فرهنگی، و ژورنالیست، در نیمه اول قرن 20 خالق رمان، مقاله، داستان، شعر، سفرنامه، و نقد ادبی، مشهور به ضد آرمانگرایی و ضد ایده اتوپی. در آثارش تهی بودن، نیهلیسم، زوال و ابتذال جامعه بورژوای و طبقاتی انگلیس را مطرح میکرد. او در پایان عمر از طریق رمانهای ایده گرایانه و مقالات روشنگرانه، بجای انقلاب، خواهان رفرم برای زندگی انسانها از طریق مراقبه و عرفان شرقی شد وی میان مدرنیته، نقد ماشینیسم، و اصلاحات از طریق عرفان شبه بودیستی، در نوسان بود. اتوپی های بدبینانه طنزآمیز خردگریز متافیزیکی اجتماعی اش نشان از ناامنی روانی، بی ثباتی، و سرگردانی فلسفه اوست، گرچه خود تا 4 نسل اجدادی از قشر فرهنگی، روشنفکری، و علمی طبقه متوسط انگلیس بود. وی کوشید از طریق رمان و مقالات روشنگرانه، از خودبیگانگی انسان در جامعه سرمایه داری را بشکل اپیکوری، استتیک، و عرفانی، نشان دهد. آثار ادبی وی نشان از بدبینی فرهنگی و اجتماعی دارند.
رمان های آغازین هاکسلی تا زمان جنگ جهانی اول، طنزآمیز با نثری برجسته و نقدی گزنده در تاریخ ادبیات انگلیس ثبت شده اند. موضوع رمانهایش، شرح و توصیف قشر روشنفکر، هنرمند، ادیب، و دانشمند جامعه انگلیس در حوالی سالهای جنگ جهانی نخست و در نیمه اول قرن 20 میلادی است. منتقدین رمانهایش مدعی هستند که آثار پرمحتوا و روشنگرانه او فاقد گرمی و هیجان و احساسات لازم رمان پرفروش ویا برجسته میباشند. هاکسلی در مشهورترین رمان خود ” جهان زیبای نو ” در سال 1932 میلادی، بشکل بدبینانه آینده ای تیره و تار در جامعه صنعتی را مطرح میکنند. رمانهای ضد اتوپی هاکسلی گرچه طنزآمیز ولی مایوسانه و در مخالفت با ماشینیم و صنعتی شدن و مدرنیته بورژوایی بودند. او باور به عرفان بودیستی در فلسفه زندگی داشت گرچه از مشهورترین نویسندگان قرن 20 بود. غالب رمانهایش در باره قشر مرفه و محافل فرهنگی انگلیس بود. در بعضی از آثارش به توصیف تجربیات خود با مواد مخدر صنعتی میپردازد. در بعضی از رمانهای اجتماعی انتقادی اش از دیالوگهای فلسفی و از طنز روانشناسانه استفاده میکند. توصیف شهرلندن در دهه 20 قرن گذشته و تحولات بعد از جنگ جهانی اول در این شهر و معرفی قشر فرهنگساز که از نظر ایدئولوژیک، مغزشویی شده و از نظر اخلاقی بی خیال، ولی جویای لذت و آزادی فردی میباشند، سهم مهمی در موضوع رمانهای او دارند.
هاکسل در غالب رمانهایش به موضوعاتی مانند: زوال ارزشها، منفرد بودن انسان، رونق جامعه مصرف، مشکلات سیاسی و اخلاقی در غرب می پردازد. او به انتقاد از توتالیتاریسم جهان گلوبال آینده، خطر عوارض علم ژنتیک، ساختن سلاح اتمی، سرکوب فردیت به بهانه تامین رفاه، و اشاعه مواد مخدر، برای اهداف غیرعرفانی می پرداخت. در یکی از آثارش، شعر یا جمله زیر را نقل میکند:
من نیاز به خدا دارم، و نیاز به شعر، به خطر واقعی، به صلح و نیکی، و به معنی ؛ یعنی نیاز به یک زندگی غیراستاندارد وغیر معمولی !
هاکسلی در امریکا از میانه سالی پایه گذار چند انجمن و محفل شبه بودیستی عرفانی مبلغ مراقبه هندی و شرقی بود و کوشید در آنجا تجربیات و تاثیرات مصرف مواد مخدر روی روان انسان را آزمایش کند. او از نظر ادبی غیر از نویسندگان قرن 18 میلادی در انگلیس، تحت تاثیر نویسندگان فرانسوی همچون بودلر و آناتول فرانس بود. وی در برابر جامعه دکادنس و ابتذال فرهنگی، راه نجات و اصلاح زندگی را در مراقبه و عرفان، دوری از مادیات، ورود به وضعیت خلسه برای گسترش توهمان و روان، تصور میکرد. آثار شبه اخلاقی وی جهت تبادل اندیشه است، اتوپی هایش مشوق دفع سلطه در سیاست و از علوم تجربی و منع ساختن بمب اتم بود.
مورخین ادبی اشاره میکنند که رمانهای هاکسلی اغلب محتوای مقاله های روشنگرانه وی را بازنگری میکنند. او چون نویسندگان قرن 18 میلادی مانند سویفت و اشترن طنز را با آگاهی و دانش مخلوط میکند و سبک نویسنده ای بنام پیاکوک را دنبال می نماید. قهرمانان آثارش گرچه اهل علم و فلسفه و هنر و شعر هستند، آنها ولی دچار شکاکی و نیهلیسم و یاس فلسفی میباشند. او خود دارای سواد و دانش دائرت المعارفی بود و پیرامون ارزش و رتبه و نقش علوم در زندگی انسان می پرسد. یک صاحب سلیقه در باره وی گفته بود هاکسلی احسای گرایی باروک، لذت گرایی اپیکور، و اندیشه انتقادی کانتی را در آثارش تبلیغ میکند؛ گرچه دیالوگ های پر محتوایش ظاهرا غیرفلسفی هستند.او با اشاره به نویسندگانی چون سویفت و پوپس از یک بعدی بودن همعصران خود انتقاد نمود، و شاهد یک تکنیک گرایی ابزاری میان روشنفکران و فرهنگسازان بود. بعدها همچون جویس از طریق طنز از خاطرات سالهای جوانی اش فاصله گرفت و منتقد دین و دچار شک فلسفی شد ولی فرهنگ عصر ملکه ویکتوریا را میستود. هاکسلی مشوق صلحجویی و پاسیفیسم و مخالف تراژدی بود.
او با اشاره به ارزشهای انسانی و تربیتی ادبیات، میگفت فرهنگ دهه های 20 و 30 قرن 19 انگلیس هنوز مانند زمان ملکه ویکتوریا، شبه نظامی و جنگی بود. به این دلیل باید ارزشهای ضد خشونت، صلح،عرفان، و آزادی فردی را ستود و انسان نباید برده و اسیرعلم و تکنیک و صنعت گردد چون او نیاز به اخلاق و آرامش و کنج خلوت برای مراقبه و اندیشیدن دارد. ژانر رمان ایده گرای هاکسلی به انتقاد از شکاکی روشنفکران بعد از جنگ جهانی اول میپرداخت؛ که خواهان بازنگری به ارزشهای پیشین جامعه انگلیس بود. او خود از نظر خانوادگی وابسته به قشر روشنفکران و فرهنگسازان دوره ویکتوریایی انگلیس بود، ودر جوانی بدلیل مشکل بینایی تحصیل رشته پزشکی در دانشگاه را ناتمام گذاشت.
منقدین ادبی اشاره میکنند که سبک و نثر نویسندگی هاکسلی برجسته و صیقل داده شده است، زبانش مملو از واژههای فنی، روانشناسانه و حتی گاه زیست شناسانه است. او از محدود اهل قلم است که از کلمات عقلگرایانه و متد و روش تجربی استفاده می نمود. او پیرامون آینده جوامع بورژوایی میگفت بزودی کودکان را در آزمایشگاه و ازطریق مصنوعی تولید میکنند تا همه شبیه بهم باشند؛ مطیع و غیرمستقل؛ در صورت اعتراض، یا محبور به مهاجرت میگردند یا وادار به خودکشی. قهرمانان رمان های هاکسلی معمولن حین جستجوی هدف و معنی در زندگی، با شکست روبرو میشوند و یا دچار تضاد و تناقض جسم و روان. مجموعه آثار هاکسلی در سال 1966 میلادی در 28 جلد بزبان انگلیسی منتشر گردید، بعضی از مورخین تاریخ ادبیات غرب به 9 اثر مهم او بشکل زیر اشاره میکنند:
– کتاب “تجمع روشنفکران در روستا” در سال 1921، از طریق طنزی گزنده توجه خوانندگان را بخود جلب کند.
– رمان “در مقابل زندگی” از سال 1928، اشاره به سرگردانی و بی هدفی روشنفکران لندن دهه 20 قرن گذشته است
– رمان شاهکار هاکسلی “جهان زیبای نو” از سال 1932،اثری است ضد اتوپی درباره جامعه مرفه در عصر توتالیتر ماشینیسم که در آن انسانها از نظر روانی توسط دولت و قشر سرمایه دار دستکاری شده اند.
– رمان “زمان باید پایان یابد” از سال 1945، نوعی عرفان شرقی مانند اخلاق در قرون وسطا را توصیه میکند.
– رمان “شیطان اهل لودون” از سال 1954،شاهکار نثر نویسنده، تحقیقی است تاریخی در باره زمان حکومت لودویک 13 در فرانسه.
-رمان ” نابینا در غزه ” از 1953، مرحله نوینی در خلاقیت ادبی نویسنده است؛ که مدعی است بدلیل تمایل به مراقبه و عرفان، وابستگی فرد به مادیات کاهش مییابد.
– رمان “در ورودی احساس و ادراک” از 1954،به گسترش قدرت تخیل انسان بر اثر مصرف مواد مخدر و تجربیات اعتیاد نویسنده اشاره میکند.
– مقاله طویل “بهشت و جهنم” از سال 1956، تاثیر مراقبه و عرفان شرقی روی روان و احساسات نویسنده را بیان میکند.
– رمان “جزیره ” از سال 1962 آخرین اثر هاکسلی است که مورد توجه شایان خوانندگان و نقد ادبی قرار گرفت و آنرا جمعبندی و جوهر تفکر و فلسفه زندگی نویسنده میدانند.
– رمان “در مقابل زندگی” آینه ایست انتقادی در برابر قشر روشنفکر آنزمان شهر لندن در دهه 20 قرن سپری شده.
از دیگر آثار هاکسلی که به فارسی ترجمه شده اند: اهداف و راهها، فلسفه ابدی اتوپیستی، ادبیات و علم، کلاغ ها بالای درخت صنوبر، نقطه به نقطه، جنگل همچنان سبز است، ناموجود، و شجاعت زیادی. کتاب بیوگرافی لاورنس.
اشاره میشود که بعضی رمانهای هاکسلی شباهتی به 2 رمان جرج آورل: کتاب 1984، و رمان” مزرعه حیوانات” دارند. موضوع بعضی نمایشنامه ها و رمانهای ماکس فریش؛ نویسنده سوئیسی نیز قشر روشنفکر بود. هاکسلی در پایان عمر علاقمند به تاسیس محفل های پیشگویی و غیبگویی و شناختن رمز و رازهای طبیعت و زندگی شد! حال باید پرسید کدام یک از پیش بینی های آلدوس هاکسلی پیرامون عوارض جانبی مدرنیته در جوامع غربی حقیقت داشته؟
Aldous Huxely (1894- 1963)
رمان نیهلیستی، عرفان رفرمیستی، روشنفکر پوپولیستی.
آرام بختیاری
روشنفکران و فرهنگسازان در رمانهای هاکسلی.
آلدوس هاکسلی (1963-1894.م) نویسنده انگلیسی، فیلسوف، منتقد فرهنگی، و ژورنالیست، در نیمه اول قرن 20 خالق رمان، مقاله، داستان، شعر، سفرنامه، و نقد ادبی، مشهور به ضد آرمانگرایی و ضد ایده اتوپی. در آثارش تهی بودن، نیهلیسم، زوال و ابتذال جامعه بورژوای و طبقاتی انگلیس را مطرح میکرد. او در پایان عمر از طریق رمانهای ایده گرایانه و مقالات روشنگرانه، بجای انقلاب، خواهان رفرم برای زندگی انسانها از طریق مراقبه و عرفان شرقی شد وی میان مدرنیته، نقد ماشینیسم، و اصلاحات از طریق عرفان شبه بودیستی، در نوسان بود. اتوپی های بدبینانه طنزآمیز خردگریز متافیزیکی اجتماعی اش نشان از ناامنی روانی، بی ثباتی، و سرگردانی فلسفه اوست، گرچه خود تا 4 نسل اجدادی از قشر فرهنگی، روشنفکری، و علمی طبقه متوسط انگلیس بود. وی کوشید از طریق رمان و مقالات روشنگرانه، از خودبیگانگی انسان در جامعه سرمایه داری را بشکل اپیکوری، استتیک، و عرفانی، نشان دهد. آثار ادبی وی نشان از بدبینی فرهنگی و اجتماعی دارند.
رمان های آغازین هاکسلی تا زمان جنگ جهانی اول، طنزآمیز با نثری برجسته و نقدی گزنده در تاریخ ادبیات انگلیس ثبت شده اند. موضوع رمانهایش، شرح و توصیف قشر روشنفکر، هنرمند، ادیب، و دانشمند جامعه انگلیس در حوالی سالهای جنگ جهانی نخست و در نیمه اول قرن 20 میلادی است. منتقدین رمانهایش مدعی هستند که آثار پرمحتوا و روشنگرانه او فاقد گرمی و هیجان و احساسات لازم رمان پرفروش ویا برجسته میباشند. هاکسلی در مشهورترین رمان خود ” جهان زیبای نو ” در سال 1932 میلادی، بشکل بدبینانه آینده ای تیره و تار در جامعه صنعتی را مطرح میکنند. رمانهای ضد اتوپی هاکسلی گرچه طنزآمیز ولی مایوسانه و در مخالفت با ماشینیم و صنعتی شدن و مدرنیته بورژوایی بودند. او باور به عرفان بودیستی در فلسفه زندگی داشت گرچه از مشهورترین نویسندگان قرن 20 بود. غالب رمانهایش در باره قشر مرفه و محافل فرهنگی انگلیس بود. در بعضی از آثارش به توصیف تجربیات خود با مواد مخدر صنعتی میپردازد. در بعضی از رمانهای اجتماعی انتقادی اش از دیالوگهای فلسفی و از طنز روانشناسانه استفاده میکند. توصیف شهرلندن در دهه 20 قرن گذشته و تحولات بعد از جنگ جهانی اول در این شهر و معرفی قشر فرهنگساز که از نظر ایدئولوژیک، مغزشویی شده و از نظر اخلاقی بی خیال، ولی جویای لذت و آزادی فردی میباشند، سهم مهمی در موضوع رمانهای او دارند.
هاکسل در غالب رمانهایش به موضوعاتی مانند: زوال ارزشها، منفرد بودن انسان، رونق جامعه مصرف، مشکلات سیاسی و اخلاقی در غرب می پردازد. او به انتقاد از توتالیتاریسم جهان گلوبال آینده، خطر عوارض علم ژنتیک، ساختن سلاح اتمی، سرکوب فردیت به بهانه تامین رفاه، و اشاعه مواد مخدر، برای اهداف غیرعرفانی می پرداخت. در یکی از آثارش، شعر یا جمله زیر را نقل میکند:
من نیاز به خدا دارم، و نیاز به شعر، به خطر واقعی، به صلح و نیکی، و به معنی ؛ یعنی نیاز به یک زندگی غیراستاندارد وغیر معمولی !
هاکسلی در امریکا از میانه سالی پایه گذار چند انجمن و محفل شبه بودیستی عرفانی مبلغ مراقبه هندی و شرقی بود و کوشید در آنجا تجربیات و تاثیرات مصرف مواد مخدر روی روان انسان را آزمایش کند. او از نظر ادبی غیر از نویسندگان قرن 18 میلادی در انگلیس، تحت تاثیر نویسندگان فرانسوی همچون بودلر و آناتول فرانس بود. وی در برابر جامعه دکادنس و ابتذال فرهنگی، راه نجات و اصلاح زندگی را در مراقبه و عرفان، دوری از مادیات، ورود به وضعیت خلسه برای گسترش توهمان و روان، تصور میکرد. آثار شبه اخلاقی وی جهت تبادل اندیشه است، اتوپی هایش مشوق دفع سلطه در سیاست و از علوم تجربی و منع ساختن بمب اتم بود.
مورخین ادبی اشاره میکنند که رمانهای هاکسلی اغلب محتوای مقاله های روشنگرانه وی را بازنگری میکنند. او چون نویسندگان قرن 18 میلادی مانند سویفت و اشترن طنز را با آگاهی و دانش مخلوط میکند و سبک نویسنده ای بنام پیاکوک را دنبال می نماید. قهرمانان آثارش گرچه اهل علم و فلسفه و هنر و شعر هستند، آنها ولی دچار شکاکی و نیهلیسم و یاس فلسفی میباشند. او خود دارای سواد و دانش دائرت المعارفی بود و پیرامون ارزش و رتبه و نقش علوم در زندگی انسان می پرسد. یک صاحب سلیقه در باره وی گفته بود هاکسلی احسای گرایی باروک، لذت گرایی اپیکور، و اندیشه انتقادی کانتی را در آثارش تبلیغ میکند؛ گرچه دیالوگ های پر محتوایش ظاهرا غیرفلسفی هستند.او با اشاره به نویسندگانی چون سویفت و پوپس از یک بعدی بودن همعصران خود انتقاد نمود، و شاهد یک تکنیک گرایی ابزاری میان روشنفکران و فرهنگسازان بود. بعدها همچون جویس از طریق طنز از خاطرات سالهای جوانی اش فاصله گرفت و منتقد دین و دچار شک فلسفی شد ولی فرهنگ عصر ملکه ویکتوریا را میستود. هاکسلی مشوق صلحجویی و پاسیفیسم و مخالف تراژدی بود.
او با اشاره به ارزشهای انسانی و تربیتی ادبیات، میگفت فرهنگ دهه های 20 و 30 قرن 19 انگلیس هنوز مانند زمان ملکه ویکتوریا، شبه نظامی و جنگی بود. به این دلیل باید ارزشهای ضد خشونت، صلح،عرفان، و آزادی فردی را ستود و انسان نباید برده و اسیرعلم و تکنیک و صنعت گردد چون او نیاز به اخلاق و آرامش و کنج خلوت برای مراقبه و اندیشیدن دارد. ژانر رمان ایده گرای هاکسلی به انتقاد از شکاکی روشنفکران بعد از جنگ جهانی اول میپرداخت؛ که خواهان بازنگری به ارزشهای پیشین جامعه انگلیس بود. او خود از نظر خانوادگی وابسته به قشر روشنفکران و فرهنگسازان دوره ویکتوریایی انگلیس بود، ودر جوانی بدلیل مشکل بینایی تحصیل رشته پزشکی در دانشگاه را ناتمام گذاشت.
منقدین ادبی اشاره میکنند که سبک و نثر نویسندگی هاکسلی برجسته و صیقل داده شده است، زبانش مملو از واژههای فنی، روانشناسانه و حتی گاه زیست شناسانه است. او از محدود اهل قلم است که از کلمات عقلگرایانه و متد و روش تجربی استفاده می نمود. او پیرامون آینده جوامع بورژوایی میگفت بزودی کودکان را در آزمایشگاه و ازطریق مصنوعی تولید میکنند تا همه شبیه بهم باشند؛ مطیع و غیرمستقل؛ در صورت اعتراض، یا محبور به مهاجرت میگردند یا وادار به خودکشی. قهرمانان رمان های هاکسلی معمولن حین جستجوی هدف و معنی در زندگی، با شکست روبرو میشوند و یا دچار تضاد و تناقض جسم و روان. مجموعه آثار هاکسلی در سال 1966 میلادی در 28 جلد بزبان انگلیسی منتشر گردید، بعضی از مورخین تاریخ ادبیات غرب به 9 اثر مهم او بشکل زیر اشاره میکنند:
– کتاب “تجمع روشنفکران در روستا” در سال 1921، از طریق طنزی گزنده توجه خوانندگان را بخود جلب کند.
– رمان “در مقابل زندگی” از سال 1928، اشاره به سرگردانی و بی هدفی روشنفکران لندن دهه 20 قرن گذشته است
– رمان شاهکار هاکسلی “جهان زیبای نو” از سال 1932،اثری است ضد اتوپی درباره جامعه مرفه در عصر توتالیتر ماشینیسم که در آن انسانها از نظر روانی توسط دولت و قشر سرمایه دار دستکاری شده اند.
– رمان “زمان باید پایان یابد” از سال 1945، نوعی عرفان شرقی مانند اخلاق در قرون وسطا را توصیه میکند.
– رمان “شیطان اهل لودون” از سال 1954،شاهکار نثر نویسنده، تحقیقی است تاریخی در باره زمان حکومت لودویک 13 در فرانسه.
-رمان ” نابینا در غزه ” از 1953، مرحله نوینی در خلاقیت ادبی نویسنده است؛ که مدعی است بدلیل تمایل به مراقبه و عرفان، وابستگی فرد به مادیات کاهش مییابد.
– رمان “در ورودی احساس و ادراک” از 1954،به گسترش قدرت تخیل انسان بر اثر مصرف مواد مخدر و تجربیات اعتیاد نویسنده اشاره میکند.
– مقاله طویل “بهشت و جهنم” از سال 1956، تاثیر مراقبه و عرفان شرقی روی روان و احساسات نویسنده را بیان میکند.
– رمان “جزیره ” از سال 1962 آخرین اثر هاکسلی است که مورد توجه شایان خوانندگان و نقد ادبی قرار گرفت و آنرا جمعبندی و جوهر تفکر و فلسفه زندگی نویسنده میدانند.
– رمان “در مقابل زندگی” آینه ایست انتقادی در برابر قشر روشنفکر آنزمان شهر لندن در دهه 20 قرن سپری شده.
از دیگر آثار هاکسلی که به فارسی ترجمه شده اند: اهداف و راهها، فلسفه ابدی اتوپیستی، ادبیات و علم، کلاغ ها بالای درخت صنوبر، نقطه به نقطه، جنگل همچنان سبز است، ناموجود، و شجاعت زیادی. کتاب بیوگرافی لاورنس.
اشاره میشود که بعضی رمانهای هاکسلی شباهتی به 2 رمان جرج آورل: کتاب 1984، و رمان” مزرعه حیوانات” دارند. موضوع بعضی نمایشنامه ها و رمانهای ماکس فریش؛ نویسنده سوئیسی نیز قشر روشنفکر بود. هاکسلی در پایان عمر علاقمند به تاسیس محفل های پیشگویی و غیبگویی و شناختن رمز و رازهای طبیعت و زندگی شد! حال باید پرسید کدام یک از پیش بینی های آلدوس هاکسلی پیرامون عوارض جانبی مدرنیته در جوامع غربی حقیقت داشته؟
