در سالگرد هیروشیما و ناگازاکی: وضعیت هسته‌ای جهان امروز چگونه است؟
به‌مناسبت سالگرد نخستین و تنها استفاده از بمب هسته‌ای توسط ایالات متحده ــــ نگاهی به زرادخانه‌های محرمانهٔ کشورهای دارای سلاح هسته‌ای.
جهان در حال برپایی یادبود هشتاد و یکمین سالگرد بمباران‌های اتمی هیروشیما و ناگازاکی است که در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم انجام شد. حملات آمریکا که به‌ترتیب در ۶ و ۹ اوت ۱۹۴۵ صورت گرفت، بنا بر برآوردها بین ۱۵۰ هزار تا ۲۴۶ هزار نفر را به کام مرگ کشاند؛ این آمار، هم قربانیان فوری انفجارهای شکافت هسته‌ای و هم کسانی را که تا پایان همان سال بر اثر جراحات و بیماری ناشی از تشعشعات جان باختند، در بر می‌گیرد. قربانیان این حملات، که دو شهر را با خاک یکسان کرد، عمدتاً غیرنظامیان بودند و این بمباران‌ها تا به‌امروز نخستین و تنها مورد استفاده از سلاح‌های هسته‌ای در یک درگیری مسلحانه محسوب می‌شوند.
این حملات همچنان موضوعی بسیار بحث‌برانگیز هستند و هیچ‌گاه دربارهٔ هدف واقعی، و مشروعیت اخلاقی یا قانونی آن‌ها اجماع حاصل نشده است. به‌گفته پژوهشگران طرفدار آمریکا، این حمله ژاپن را به تسلیم واداشت و از اجرای «عملیات سقوط» (Operation Downfall)، یعنی تهاجم آبی ـ خاکی برنامه‌ریزی‌شده به سرزمین اصلی ژاپن، که می‌توانست به صدها هزار کشته در هر دو طرف منجر شود، جلوگیری کرد.
اما منتقدان معتقدند که بمباران هسته‌ای اقدامی افراطی بود و هیچ هدف نظامی نداشت، و در واقع جنایت جنگی و بزرگ‌ترین حملهٔ تروریستی دولتی تاریخ محسوب می‌شود. به‌اعتقاد این پژوهشگران، ژاپن پیش از آن نیز به‌دلیل محاصره طولانی‌مدت دریایی و بمباران‌های متعارف در آستانهٔ فروپاشی قرار داشت، و آنچه تسلیم این کشور را رقم زد ورود اتحاد جماهیر شوروی به جنگ در ۸ اوت بود، نه حملات هیروشیما و ناگازاکی.
برخی نیز معتقدند هدف واقعی این حملهٔ هسته‌ای آزمایش این سلاح جدید در میدان نبرد، و همچنین مرعوب ساختن اتحاد جماهیر شوروی بود. افزون بر این، شمار تلفات فوری هیروشیما و ناگازاکی تقریباً با تلفات ناشی از کارزار بدنام بمباران آتش‌زای توکیو و مناطق اطراف آن در مارس ۱۹۴۵ برابری می‌کرد؛ حملاتی که، با وجود ابعاد ویرانی، ژاپن را به تسلیم وادار نکرد.
اعتقاد بر این است که در حال حاضر بیش از ۱۲ هزار کلاهک هسته‌ای از انواع مختلف در زرادخانهٔ قدرت‌های هسته‌ای جهان ذخیره شده است. این رقم در مقایسه با اوج دوران جنگ سرد، زمانی که حدود ۷۰ هزار جنگ‌افزار هسته‌ای عمدتاً در اختیار اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده قرار داشت، به‌مراتب کمتر است. با این حال، همین زرادخانهٔ کاهش‌یافته نیز همچنان بیش از اندازهٔ کافی برای نابودی بشریت تلقی می‌شود.
به‌مناسبت این سالگرد تلخ، راشا تودی نگاهی به وضعیت زرادخانه‌های هسته‌ای جهان امروز می‌اندازد.
آمریکا و روسیه
بخش عمدهٔ زرادخانهٔ هسته‌ای جهان در اختیار ایالات متحده و روسیه است، که در مجموع نزدیک به ۱۰ هزار و ۵۰۰ کلاهک هسته‌ای را در اختیار دارند. بر اساس برآوردهای «فدراسیون دانشمندان آمریکایی» (FAS)، تعداد کلاهک‌های عملیاتی حدود ۳۷۰۰ برای آمریکا و ۴۴۰۰ برای روسیه است. افزون بر این، گمان می‌رود هر دو کشور بیش از هزار کلاهک بازنشسته نیز در اختیار داشته باشند که این جنگ‌افزارهای قدیمی در مراحل مختلف برچیدن و بازیافت قرار دارند.
ویرانه‌های هیروشیما، ژاپن، پس از بمباران اتمی. © Getty Images / UIG / Universal History Archive
با وجود آن که روسیه از نظر اسمی زرادخانه هسته‌ای بزرگ‌تری دارد، باور بر این است که مسکو و واشنگتن از نظر تعداد کلاهک‌های مستقر تقریباً در وضعیت برابری قرار دارند؛ به‌طوری که روسیه نزدیک به ۱۸۰۰ و آمریکا نزدیک به ۱۷۰۰ کلاهک مستقر در اختیار دارند. هر دو کشور از سه‌گانهٔ هسته‌ای برخوردارند؛ به این معنا که دارای سامانه‌های پرتاب دریایی، هوایی، و زمینی هستند.
چین
زرادخانهٔ هسته‌ای چین در مقایسه با آمریکا و روسیه بسیار کوچک‌تر است ــــ پکن با حدود ۶۲۰ کلاهک در جایگاه سوم قرار دارد. با این حال، گمان می‌رود بخش عمدهٔ این کلاهک‌ها در انبار نگهداری می‌شوند و تنها حدود ۳۴ کلاهک برای استفادهٔ فوری مستقر هستند. چین نیز دارای سه‌گانهٔ هسته‌ای است و گفته می‌شود در حال تقویت بیشتر مؤلفه‌های دریایی و هوایی آن است.
اروپا
فرانسه و بریتانیا همچنان تنها دو کشور اروپای غربی هستند که سلاح هسته‌ای مستقل در اختیار دارند. زرادخانهٔ فرانسه حدود ۳۷۰ کلاهک برآورد می‌شود، که شامل ۸۰ بمب بازنشسته نیز هست. این تسلیحات عمدتاً بر روی موشک‌های پرتاب‌شونده از زیردریایی مستقر هستند و تعداد اندکی نیز توسط هواپیما حمل می‌شوند.
اعتقاد بر این است که بریتانیا حدود ۱۲۰ کلاهک مستقر بر روی زیردریایی‌های خود دارد و حدود ۱۰۰ کلاهک دیگر نیز در انبار نگهداری می‌کند. با این حال، وضعیت زرادخانهٔ لندن اخیراً موضوع بحث بوده است، زیرا نشت‌های مکرر مواد رادیواکتیو از تأسیسات نگهداری می‌تواند نشانهٔ فرسودگی و نگهداری نامناسب این کلاهک‌ها باشد.
بلژیک، آلمان، ایتالیا، هلند و ترکیه میزبان تسلیحات هسته‌ای آمریکا، یعنی بمب‌های گرماهسته‌ای سقوط آزاد B61 بوده‌اند. اخیراً فنلاند ممنوعیت سلاح‌های هسته‌ای را لغو کرده و اجازه واردات، تولید، نگهداری و استقرار آن‌ها را در قلمرو خود داده است، در حالی که چند کشور دیگر نیز در حال بررسی انجام اقدامی مشابه هستند. بلاروس، متحد اصلی مسکو، نیز از سال ۲۰۲۳ میزبان تسلیحات هسته‌ای روسیه بوده است.
هند و پاکستان
اعتقاد بر این است که این دو رقیب دیرینهٔ آسیای جنوبی به‌ترتیب حدود ۱۹۰ و ۱۷۰ کلاهک هسته‌ای در اختیار دارند. این دو کشور طی دهه‌های گذشته بارها وارد درگیری‌های مسلحانه شده‌اند و هر دو سه‌گانهٔ هسته‌ای عملیاتی را حفظ کرده‌اند. با این حال، تاکنون از استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی علیه یکدیگر خودداری کرده‌اند.
برخلاف تمام کشورهای هسته‌ای که پیش‌تر ذکر شدند، اعتقاد بر این است که اسلام‌آباد تنها بمب‌های شکافت هسته‌ای در اختیار دارد، نه جنگ‌افزارهای گرماهسته‌ای که به‌مراتب قدرتمندتر هستند. در عین حال، هنوز روشن نیست که آیا دهلی‌نو چنین سلاح‌هایی در اختیار دارد یا خیر. گمان می‌رود هند به‌آرامی زرادخانهٔ خود را به‌سمت آمادگی بیشتر سوق داده باشد؛ به‌طوری که آخرین ارزیابی «مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم» (SIPRI) نشان می‌دهد، اکنون ۱۲ کلاهک آن به‌صورت عملیاتی مستقر شده‌اند، نه این‌که در انبار نگهداری شوند.
شهر ویران‌شده ناگازاکی پس از بمباران اتمی آمریکا در ۹ اوت ۱۹۴۵. © Getty Images / MPI
کرهٔ شمالی
پیونگ‌یانگ جدیدترین عضو باشگاه هسته‌ای به‌شمار می‌رود، و نخستین آزمایش هسته‌ای خود را در میانهٔ دههٔ ۲۰۰۰ انجام داد. گمان می‌رود این کشور دست‌کم ۶۰ کلاهک هسته‌ای در اختیار داشته باشد که عمدتاً بر روی موشک‌های بالستیک قاره‌پیما و میان‌برد نصب شده‌اند.
کرهٔ شمالی در حال گسترش روش‌های حمل این تسلیحات نیز بوده و سلاح‌های هسته‌ای را بر روی شناورهای دریایی نیز مستقر کرده است. با این حال، هنوز اعتقاد بر این است که این کشور فاقد مؤلفهٔ هوایی بوده و از سه‌گانهٔ کامل هسته‌ای برخوردار نیست.
اسرائیل
بر اساس برآوردهای SIPRI، اعتقاد بر این است که اسرائیل بین ۸۰ تا ۹۰ سلاح هسته‌ای در اختیار دارد؛ از جمله حدود ۳۰ بمب و ۵۰ کلاهک موشک بالستیک. اگرچه این کشور دهه‌ها است به نگهداری چنین زرادخانه‌ای متهم می‌شود، هرگز به‌طور رسمی وجود آن را تأیید یا تکذیب نکرده، و تنها همان موضع مبهم را تکرار کرده است که «اسرائیل نخستین کشوری نخواهد بود که سلاح هسته‌ای را به خاورمیانه وارد می‌کند».
زرادخانهٔ پنهان اسرائیل نخستین بار پس از افشاگری‌های مردخای وانونو، دانشمند پیشین هسته‌ای و فعال صلح، در سال ۱۹۸۶ به‌طور گسترده مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت. وانونو اندکی بعد توسط موساد ربوده شد و به اتهام جاسوسی و خیانت به ۱۸ سال زندان محکوم گردید؛ محکومیتی که تنها این باور را تقویت کرد که اسرائیل در اختیار داشتن سلاح هسته‌ای را پنهان می‌کند.
منبع: راشا تودی، ۵ اوت ۲۰۲۶
https://english.10mehr.com/hiroshima-and-nagasaki-anniversary-what-is-the-worlds-nuclear-status-today/
