له (ډاکټر طارق رشاد) سره چې پیاوړی او نومیالی لیکوال، تکړه شاعر، ژباړونکی او هڅاند څېړونکی دی، د فوتوریسم د نړېوال ښوونځی په تړاو ځانګړې مرکه

مرکوال: انجنیر عبدالقادر مسعود

یو پیاوړی نوښتګر لیکوال او څېړونکی هغه څوک دی چې د علمي اصولو، اصالت، انتقادي فکر او نوښت پر بنسټ خپلې لیکنې وړاندې کوي. د هغه آثار یوازې د معلوماتو ټولګه نه وي، بلکې د نویو نظریاتو، ژور تحلیل او مستندو پایلو له لارې د پوهې په پراختیا کې مهم رول لوبوي. د داسې شخصیت علمي او مسلکي ارزښت د څېړنیز صداقت، فکري خپلواکۍ، ادبي ځواک، او د ټولنې پر علمي او فرهنګي پرمختګ د اغېز له مخې څرګندېږي.

ښاغلی ډاکټر طارق رشاد هغه پیاوړی لیکوال دی، چې په خپلو څېړنو کې ژوره پوهه، د علمي سرچینو د کارولو وړتیا، او د استدلال ځواک لري. دی په خپلو لیکنو او څېړنو کې نوي لید توګي، تازه لیدلوري او اصیل  اندوفکر وړاندې کوي، نه دا چې یوازې د نورو نظریات تکرار کړي. دی د څېړنې په بهیر کې علمي میتود، کره سرچینې، دقیق تحلیل او منطقي پایلې کاروي. د ده د لیکنو او څېړنو ژبه روانه، علمي، ادبي او د لوستونکو له کچې سره مناسبه ده. د بیان وضاحت، د افکارو تسلسل او د موضوع منظم تنظیم د ښاغلي ډاکټر رشاد د ځواک نښه ده. دی هغه نوښتګر لیکوال او څېړونکی دی چې یوازې معلومات نه راټولوي، بلکې تحلیل، پرتله، نقد او ارزونه هم کوي او خپلواک نظر وړاندې کوي. د هغه لیکنې د  زده‌کوونکو او لوستونکو لپاره ګټورې او د علمي پرمختګ او پراختیا، فرهنګي ودې او ټولنیز پوهاوي په برخه کې ګټور او اغېزناک ارزښت لري.

ښاغلي پوهاند استاد محمد بشیر دودیال، چې د علم، ادب او فرهنګ په غوړېدلي ډګر کې پیاوړی ادیب، کیسه لیکونکی، نوښتګر څېړونکی او وتلی لیکوال دی په خپله یوه لیکنه کې د ښاغلي ډآکټر طارق رشاد په تړاو داسې وایي:

((د ادب او ادبیاتو نړۍ پراخه او ډېره په زړه پورې ده. په دې لوی ډګر کې یو هم ادبی مکتبونه دي. ادبی مکتبونه پېژندل او ورباندې پوهېدل هم د ادبیاتود تاریخ، هم د ادبی تحقیق او هم د تخلیق له پلوه مهم دي. له نېکه مرغه دا دی زموږ په دې مرکه کې ښاغلي داکترصاحب طارق رشاد یو بل ادبی نړیوال مکتب(فوتوریزم) معرفی کړ. د ښاغلی ط. رشاد قلم دی پیاوړی وي. داکترصاحب لکه د نورو برخو په شان د ادبیاتو؛  په تېره د ادبي مکتبونو په هکله ډېر عملي او جامع معلومات لري . د فوتوریزم په اړه په دغه مرکه کې د دغه جالب ادبي مکتب، بېلګې او نامتو لیکوال، نامتونښېرونه او د فوتوریزم ځانګړنې په خورا علمی او مستند ډول معرفي شوي دي. د داکترصاحب لوی کمال دا دی چی نړیوال ادب سره  پوره اشنایی لري او ماخذ یې انګلیسی معتبر منابع دي. دفوتوریزم د مکتب او ادبي ایجادیاتو او د هغو د نامتو لیکوالو او آثارو په اړه ډېر نوي او په زړه پورې معلومات او مستند مثالونه په دغه مرکه کې شته. دا هغه څه دي چې تراوسه موږ پښتو لیکنو کې ډېر لږ ورسره مخامخ شوي وو. 

د داکترصاحب طارق رشاد دا لیکنه به د ځوانانو لپاره نه یواځې نوې او د په زړه پورې وي، بلکې دغه نسبتاً نوی ادبی مکتب به ډېر ښه وپېژني. د داکتر صاحب لیکنه کې انګلیسي اصطلاحات موضوع نوره هم روښانه او پوره مدللــه کوي. داکتر صاحب په دري، پښتو، هالندي او انګلیسي ژبو مسلط او د همدغو ژبو له ادبیاتو سره پوره آشنا دی. په ډېر ښه ډول یې د دغو ټولو ژبو پانګه سره تلفیق کړې ده او د فوتوریزم مکتب یی راته تشریح کړی دی. 

ادبی مکتبونه له د رنګارنګ ګلانو باغچې دي، هر لیکوال یو ګل او هره باغچه یو ادبي مکتب او ټول یې بیا یو ګلستان دی. د ټولو لیدل موږ ته د ښایست راز راز اړخونه را پېژني.))

په رښتیا سره چې ښاغلی ډاکټر طارق رشاد د لوړ او غښتلي استعداد، پراخ لید، اوچت قلم او د وطني، ملي، انساني ارمان څښتن دی. دی زړه سواندی، خواخوږی، مهربان او متواضع شخصیت دی، له خپلو ملګرو، دوستانو او یارانو سره او له هېواد او هېوادوالو سره ژوره مینه لري. 

همداسې ښاغلی علم ګل سحر، چې د پښتو ادب په غوړېدلي ډګر کې هڅاند او مخکښ لیکوال، شاعر، کیسه او داستان لیکونکی دی، په خپله یوه لیکنه کې د ښاغلي طارق رشاد د علمي او ادبي سټې په تړاو داسې وايي:

((ډاکتر طارق رشاد د یو تکړه لیکوال، څېړونکي او وتلي فرهنګي شخصیت په حیث د افغانستان په  علمي کړیو کې ځانګړی مقام لري. د هغه څېړنې او لیکنې د پښتو ادبیاتو، کلتور او تاریخ په ژورتیا رڼا اچوي.

​ساده او مینه ناک کلام لري، د هغه د شخصیت تر ټولو ښکلې ځانګړنه د هغه تواضع،  نرمه لهجه او صمیمي چلند دی.

ډاکټر صاحب رشاد د افغانستان او سیمې د ستر لیکوال اکادیمیسن علامه عبدالشکور رشاد زوی دی، د علامه رشاد له څو ساعته  ملاقات او مجلس څخه ډیر څه زده کیدل، دی چې د دې ستر شخصیت په کورنۍ پورې تړاو لري او د دغه لوی انسان په لاس روزل شوی دی، طبعي ده چې له هغه یې ډیر فیض وړی دی.

 ډاکترصاحب رشاد د افغان ځوان نسل په روزنه او هڅونه کې بېساری رول لوبولی دی.

​په خپلو لیکنو کې یو بې پرې، دقیق او ژور لیدلوری لري. د محترم رشاد صاحب په لیکنو کې تل د ملي هویت، ژبني اصالت او کلتوري بډاینې درد او مینه ښکاري.

ډاکتر صاحب طارق رشاد پخپلو ارزښتناکو ليکنو سره د پښتو ادب او فرهنګ بڼ سمسور ساتلی دی. د داسې شخصیتونو شته والی د یوې ټولنې د ژوندي پاتې کېدو او فکري پرمختګ تر ټولو لویه شتمني ده. ډاکتر صاحب رشاد ته  د افغاني فرهنګ او ادب د لا زیاتو خدمتونو په لاره کې د نورو بریاوو هیله کوم.))

د ادب او فرهنګ درنو او پتمنو مینه والو، ما د ښاغلي ډاکټر طارق رشاد د پوره پېژندګلوي په تړاو له ده سره یوه ځانګړې مرکه جوړه کړې ده، چې ستاسو د علم او ادب درنو مینه والو پام ورته راګرځوم.

ګران ډاکټر طارق رشاد صاحب زما سلامونه او پېرزوینې ومنئ، اجازه راکړئ چې خپلې پوښتنې پیل کړم.

ګران مسعود صاحب ډېره مننه. زه هم تاسو او ټولو مینه والو ته سلامونه وړاندې کوم او ستاسو په خدمت او چوپړ کې یم.

*** 

مسعود: تاسو ادبیات څنگه راپېژنئ؟ د نړۍ د اغېزمنو او ارزښت لرونکو پېژندل شوو پخوانیو ادبي نښیرونو(اثارو) او پېژاندو لیکوالو په اړه یې څه اند لرئ؟

ډاکټر رشاد: زما په اند، ادبیات د انساني روح، فکر، احساس او تخیل هغه هنري هنداره ده چي د زمانې، ټولنې او انسان د دنني نړۍ رنګونه پکښې لیدل کېږي.

ادبیات یوازې د تورو ښکلی ترتیب نه دي بلکې د انسان د ژوند د تجربو، ارمانونو، دردونو او هیلو هنري بیان دي. هر ملت خپله تاریخي حافظه، کلتوري ارزښتونه او معنوي پانګه د ادبیاتو له لارې راتلونکو نسلونو ته سپاري.

د نړۍ ستر ادبي آثار لکه د هومر «ایلیاد» او «اوډیسي»، د دانته «الهي کمېډي»، د شکسپیر ډرامې، د ګویټه «فاوست»، د تولستوی او داستایفسکي ناولونه، او د خوشحال خان خټک، رحمان بابا،  حمید مومند ، حافظ او مولانا شعري اثار نه یوازې د خپلو ملتونو استازیتوب کوي بلکې د بشریت ګډ معنوي میراث ګڼل کېږي. د دغو اثارو لوی ارزښت په دې کې دي چي د انسان د وجود تلپاتي پوښتنو ته هنري او فکري ځوابونه وړاندې کوي.

نو ويلای سو چي ادبیات د یوې ټولنې د رواني حالت هینداره ده، کله چې یوه ټولنه په کړکېچ کې وي نو د هغې ادبیات غمجن، تیاره او له نیوکو ډک وي او کله چي ټولنه خوشاله وي نو ادبیات یې له ږوږ (شور)، خوښۍ او هیلو ډک وي. 

دغه راز، ادبیات د انسان هغه رازونه هم څرګندوي چي په ورځني ژوند کې يې نه سي ویلای خو شاعر یا لیکوال يې په هنري بڼه رابرسېره کوي.

سربېره پر دې، ادبیات د تاریخ ثبتولو یوه هنري لاره هم ده ځکه چي ډېرې تاریخي پېښې چي په رسمي کتابونو کې نه دي راغلي هغه د شعرونو، ناولونو او داستانونو له لارې ژوندۍ پاتې سوي دي د بېلګې په توګه، د فردوسي «شاهنامه» یوازې یو شعري اثر نه دی، بلکې د دې سیمې د پخوانیو اتلانو او جنګونو یو هنري تاریخ هم دی. 

مسعود: د ادبي ښوونځي(مکتب)او ادبي سبک تر منځ توپیر په څه کې دی؟ ستاسو لید او اند په دې تړاو څه دی؟

ډاکټر رشاد: ادبي مکتب او ادبي سبک که څه هم سره نژدې مفاهیم دي خو بشپړ یو شې نه دي ځکه ادبي مکتب د لیکوالو، شاعرانو او هنرمندانو هغه فکري او هنري خوځښت ته ویل کېږي چي د ځانګړو اصولو، نظریاتو او مشترکو موخو پر بنسټ رامنځته سوي وي لکه رومانتیزم، ریالیزم، ناتورالزم، سمبولیزم او فوتوریزم.

خو سبک بیا د یوه لیکوال یا شاعر ځانګړې طریقه، ژبه، بیان، تخیل او هنري ځانګړتیاوې دي. کېدای سي چي څو لیکوالان د یوه مکتب پیروان وي خو هر یو بېل سبک ولري. د بېلګې په توګه ټول رومانتیستان یو مکتب لري، خو د ویکتور هوګو سبک د لامارتین له سبک څخه توپیر لري.

د دې ترڅنګ، یو بل مهم ټکی دا دي چي سبک د زمانې او ځای له مخې هم بدلېږي،  یو شاعر په ځوانۍ کې یو سبک لري او په پوخوالي کې بل سبک. همدا راز یو لیکوال کېدای سي په نثر کې یو سبک ولري او په نظم کې بل، نو ځکه سبک د شخصیت، ذهنیت او تجربو له پخوالي سره تړاو لري خو مکتب بیا ټولیز او جمعي ماهیت لري.

د دې ترڅنګ یو بل توپیر یې دا دي چي مکتب د یوې ټولنې د فکري جریان استازیتوب کوي ، خو سبک د یو هنرمند د شخصي نخښې په توګه پېژندل کېږي  د بېلګې په توګه د صوفي شاعرانو مکتب د عرفان او عشق پر محور رامنځته سوی خو د مولانا سبک د جامي او عطار له سبک څخه بېل دی که څه هم ټول د صوفي مکتب یا صوفیزم پیروان ول او همداسي رحمان بابا او حمید مومند. 

مسعود: د هیڅ ادبي ښوونځی رامنځته کېدنه ناڅاپي او پرته له سریزې نه وي، د هر یوه ډېری نښې د پخواني پېر په ادبي نښیرونو (اثارو) کې موندل کېدای شي چې د ادبي مکتبونو د پیدایښت، جوړېدنې، بدلون، ودې، پرمختگ او د له منځه تللو لامل گرځي، په دې اړه ستاسو علمي ارزونه څه ده؟

ډاکټر رشاد: بېشکه چي هیڅ ادبي مکتب له تاریخي، فکري او ټولنیزو شرایطو څخه بېل نه راټوکېږي. هر مکتب د مخکنیو فکري جریانونو د دوام، مخالفت یا بدلون پایله وي. کله چي په ټولنه کې سیاسي، اقتصادي، فلسفي او کلتوري بدلونونه راځي نو ادبیات هم ورسره بدلېږي او نوي مکتبونه زېږي.

د بېلګې په توګه، رومانتیزم د کلاسیکیزم پر ضد راپاڅېد ځکه کلاسیکیزم له منطق، قاعدې او نظم سره مينه لرله خو رومانتیستانو عواطفو، احساساتو، طبیعت او انفرادیت ته لومړیتوب ورکړ. ریالیزم بیا د رومانتیزم د افراطي خیالپالنې پر وړاندې غبرګون و او غوښتل يې چي ژوند لکه څنګه چي دی همداسې وښيي او ناتورالزم بیا له تصنع پرته د ریالیزم له بطنه راوزېږېد او د ساینس ، طبیعت او چاپېریال پر اغېز يې ټینګار کاوه. فوتوریزم بیا د صنعتي عصر، ماشین، سرعت او نوې نړۍ د روحیې محصول و. نو ځکه، هر ادبي مکتب تاریخي او فکري ریښې لري.

په دې وروستیو کې که موږ د شلمې پېړۍ وروستۍ لسیزې ته وګورو نو د پست‌مډرنیزم مکتب راڅرګند سو چي د مطلقو حقیقتونو او لویو روایتونو پر ضد راپاڅېد او دا هم د هغې زمانې د جنګونو، ټکنالوژۍ او رسنیو د پراخېدو پایله وه. پست‌مدرنیستانو باور درلود چي هیڅ مطلق حقیقت نسته او هر څه د زمانې، ځای او کلتور سره تړاو لري نو ځکه دوی به د یوې پېښې په اړه څو بېلابېل روایتونه وړاندې کول او لوستونکی به يې مجبور کول چي پخپله حقیقت پیدا کړي. دا هم د دویمې نړیوالې جګړې، د ښکیلاک(استعمار) له پای او د رسنیو د پراخېدو یوه سيده او مستقیمه پایله وه.

مسعود: تاسو د فوتوریسم ښوونځی څنګه راپېژنئ او ارزوئ، کوم، چې د شلمې پیړۍ په لومړیو کې یو له ادبي او هنري خوځښتونو څخه وو. د دې غورځنګ مرکز په ایټالیا کې او د روسیې په ګډون په ټوله اروپا کې فعال ول. ښه به وي كه د نوموړي مکتب د تاریخ، آر او بنسټ په اړه خپلې ارزونې راسره شریکې کړئ، چیرته، کله او د چا لخوا جوړ کړای شوی او لمړني بنسټ ایښودونکي یې څوک ول؟

ډاکټر رشاد: فوتوریزم د شلمې پېړۍ د لومړیو کلونو یو له مهمو ادبي او هنري خوځښتونو څخه دی چې په (۱۹۰۹)کال کې د ایټالیا د نامتو شاعر او مفکر فیلیپو توماسو مارینېتي له خوا يې بنسټ کښېښوول سو.

دغه غورځنګ د پخوانیو دودونو، کلاسیکو ارزښتونو او تاریخي میراثونو پر ضد راپاڅېد او د سرعت، ځواک، ماشین، ټکنالوژۍ او راتلونکي ستاینه يې کوله.

فوتوریستانو باور درلود چي نوی عصر نوي هنر ته اړتیا لري. دوی غوښتل چي ادب، نقاشي، معمارۍ، موسیقي او تیاتر د معاصر صنعتي ژوند له غوښتنو سره سمون پیدا کړي. د دې مکتب لویه ځانګړنه د حرکت، انرژۍ او نوښت ستاینه ده.

د دې ترڅنګ، فوتوریزم یوازې په ایټالیا پورې محدود پاته نه سو بلکې روسی فوتوریزم هم راڅرګند سو چي د ولادیمیر مایاکوفسکي په څېر شاعرانو يې د ژبې او وزن په ماتولو سره انقلابي شعرونه وویل. روسي فوتوریستانو له سیاست سره ډېره لېوالتیا نه لرله خو د هنر د نوي والي په خاطر يې ډېرې هڅې وکړې. حتی

ژبې او تجربوي شاعرۍ پلویانو د شعر په بڼه، (Zaum) په روسیه کې د زاوم

 تلفظ او ژبه کې دومره بدلون راوړ چي عام خلک  نه په پوهېدل خو همدغه زړورتیا يې د نوي شعر لپاره لاره هواره کړه. 

سربېره پر دې فوتوریزم د نن ورځې پر ډیجیټل هنرونو، اعلاناتو، سینماتوګرافي او حتی د کمپیوټر انیمیشنونو باندې هم غیرمستقیم اغېز کړی دی ځکه ننني هنرمندان له سرعت، ټکنالوژۍ، بصري اغېزو او څو اړخیز هنر څخه کار اخلي  هغه شیان چي فوتوریستانو يې ډیر پخوا وړاندوینه کړې وه. حتی د نن ورځې

ساینسي افسانوي فلمونه او ویډیو لوبې هم د فوتوریستي (sciencefiction)

ذهنیت ثمره ده. 

بل مهم ټکی دا دي چي فوتوریستانو د ژبې په حوزه کې هم لوی بدلون راوړ. دوی به د فعلونو زمانې ماتولې، نومونه (اسمونه) به يې په ناڅاپي ډول سره نښلول او د اوزانو او قافيې پابندي به يې نه کوله. دوی باور درلود چي شعر باید د ماشین د چټکتیا او د برېښنا  غوندې چټک، تېز او بې ځنډه وي. 

همدا وجه وه چي د دوی شعرونه ډېر وخت  شعارونو او اعلاناتو ته ورته ول.

سره له دې چي فوتوریزم د عصري هنر په وده کې ژور اغېز درلود خو ځیني افراطي سیاسي تمایلات يې لکه له فاشیزم سره نژدېوالی وروسته د نیوکو سبب هم سو خو که له سیاسي اړخه يې تېر سو نو د معاصر هنر او ادبیاتو په تاریخ کې د دې مکتب رول نه سي هېرېدلای، په ځانګړې توګه چي د هنري ازادۍ او نوي والي لپاره يې دروازې پرانیستې. په پای کې فوتوریزم موږ ته دا درس راکوي چي هنر باید د زمانې له روح سره همږغه وي، که نه نو زوړ او بې حسه کېږي.

د دې ترڅنګ، که موږ د فوتوریزم او ننني ډیجیټل عصر پرتله وکړو نو ګورو چي د فوتوریستانو ډېرې وړاندوینې رښتیا سوې دي؛ نن ورځ موږ له مصنوعي ځیرکتیا، مجازي واقعیت او چټکو ټکنالوژیو سره ژوند کوو او هنر يې تر اغېز لاندې راوستی دی خو یو توپیر یې دا دي چي فوتوریستانو ماشین او ټکنالوژي د انسان پر مخ د یو مثالي ځواک په توګه لیده خو نن موږ پوهېږو چي ټکنالوژي دواړه ګټې او تاوانونه لري او هنر باید دا توازن درک او هنري یې وتلي. 

مسعود: ویل شوې دي: د فوتوریسم اندپوهه په ناتورالیسم، سمبولیزم او اونانیمیسم کې، او همدارنګه د «نیچه»، «برګسون» او «ژرژسورل» په فلسفي اندونو او افکارو کې ریښه لري. تاسو د فلسفي اندونو او افکارو په رڼا کې په دې اړه څه لید لرئ؟

ډاکټر رشاد: د هر ادبي او هنري غورځنګ تر شا یوه فکري او فلسفي نړي لید موجود وي. فوتوریزم هم له دې قاعدې مستثنی نه دی، که څه هم فوتوریستانو د خپل وخت د دودیزو ارزښتونو د ماتولو شعار ورکاوه خو د دوی فکري ریښې د نولسمي پېړۍ په فلسفي او ادبي بهیرونو کې ژورې ښخې دي.

فریدریش نیچه د ځواک، ارادې او فوق الانسان نظریه مطرح کړه. فوتوریستانو له همدې فکره الهام واخیست او د ځواک، ګړندیتوب او عمل ستاینه یې وکړه.

هنري برګسون د حرکت، بدلون او د ژوند دوامداره تحول فلسفه یې وړاندي کړه چې د فوتوریزم د خوځښت او انرژۍ له مفکورې سره بشپړه همږغي لري.

ژرژ سورل بیا د انقلابي عمل، مبارزې او ارادې اهمیت روښانه کاوه چې دا هم د دوی د بنسټیز بدلون سره سمون لري.

له بلې خوا سمبولیزم د هنري بیان نوې دروازې پرانیستې او ناتورالیزم د معاصر ژوند واقعي اړخونه مطرح کړل. فوتوریستانو له دغو ټولو بهیرونو څخه ګټه واخیسته خو خپل مستقل هنري هویت یې هم جوړ کړ.

فوتوریزم له ناتورالیزمه دا فکر اخیستی چې هنر باید د ژوند له حقيقي حالاتو سره تړلی وي او له سمبولیزمه یې دا زده کړل چې کېدای سي د یوې خبرې تر شا بله معنی او یا مفهوم هم پټ وي. خو فوتوریستانو دغه دواړه له یو بل سره ګډ کړل او یو نوي څه یې جوړ کړل چې هغه د “ماشیني ژوند” ستاینه ده. دوی ویل چې نړۍ نوره هغه پخوانۍ نړۍ نه ده چې ناتورالیستانو انځوروله بلکې دا د برق او اوسپنې نړۍ ده او هنر باید دا نوې ښکلا وښيي. د برګسون خبره هم دې ته ورته ده چې ژوند یو بهېدونکی سیند دی نه ولاړ  نو فوتوریستانو هم دا بهېدل د خپل هنر بنسټ وګاڼه.

مسعود: فوتوریسم د ایټالیا په میلان کې جوړ شوی دی، خو د جوړولو سند یې په پاریس کې خپور شوی دی. « فیلیپو توماس مارینتي»، چې ایتالیایي شاعر، لیکوال، ډرامه لیکونکی او موسیقي پوه وو، د دې مکتب بنسټ ایښودونکی دی. د فوتوریسم منشور یا بیانیه د فبروري په(۲۰) د “فیګارو” ورځپاڼې په لومړي مخ کې خپور شو. د (۱۹۰۹) د منشور یا بیانیې له خپریدو وروسته فوتوریسم په اروپا او روسیې کې د مخکښو هنري حلقو له لارې د لیوالتیا او هرکلي سره مخامخ شو. تاسو د دې بیانیې موخه، منځپانګه، موضوع، مضمون او پیغام څنګه ارزوئ؟

ډاکټر رشاد: د (۱۹۰۹)ز کال د فبرورۍ پر شلمه نېټه چې د فليپو توماسو (۱۸۷۶ – ۱۹۴۴ ز) فوتوریستي مانیفیسټ یا (F.T.Marineti) مارینېتي

منشور  په یوولسو مادو کې د فرانسې په مشهوره ورځپاڼه «لو فیګارو»

 کې خپور سو او وروسته د هغه ژباړه د میلان د شعر (Le Figaro)

د مجلې په وروستۍ ګڼه کې خپور سو او دا هغه مجله وه (Poesia)

 چې مارینېټي په (۱۹۰۵) ز کال کې  بنسټ ایښی و خو په حقیقت کې د معاصر هنر په تاریخ کې یوه نوې مرحله پیل سوه. 

دا مانیفست یا منشور ځکه لومړی ځل په پاریس کې خپور سو چې پاریس هغه مهال د هنر او ادب پلازمېنه وه او مارینېتي غوښتل چې هلته خپل ږغ پورته کړي څو نړۍ یې واوري.

 د دې منشور تر ټولو په زړه پورې خبره دا وه چې هغه د “تیزرفتاره موټر” ستاینه د “ساموتراسي وزر لرونکې” (یوه پخوانۍ يوناني مجسمه) څخه ښه وبلله. دا یو ډول ږغ و چې ویل یې: “پخواني بتان مات کړئ، راتلونکی زموږ دی!” خو زما په اند، د دې منشور یو کمزوری اړخ دا و چې له هنر سره یې سیاست ګډ کړ او وروسته فوتوریزم د فاشیستي نظام له خوا وکارول سو چې دا د هغه د هنري پیغام داغ سو.

خو د دې مانیفست اساسي پیغام د پخوانیو دودونو،  موزیمونو،  کتابتونونو او محافظه کاره فرهنګي ارزښتونو پر ضد بغاوت و. مارینېتي باور درلود چې نوې نړۍ باید نوی هنر ولري. هغه د ماشین، موټر، الوتکي، صنعت، چټکتیا او ښاري ژوند ستاینه کوله. 

دغه وینا د هنري انقلاب یو ډول اعلامیه وه، که څه هم دهغې ځیني افراطي نظریې نن ورخ د نقد وړ ګڼل کیږي خو په خپل وخت کي یې د اروپا هنري فضا ولړزوله او د نوښت لپاره یې لاره هواره کړه. 

مسعود: فوتوریسم تر ټولو انساني او پرمختللی غورځنګ وو، چې د معاصرې نړۍ په ادب او هنر کې یې ژور بدلون رامنځته کړ. د فوتوریسم نوموتي او مخکښ ادیبان او شاعران څوک ول؟ كه د نوموړو د اغیزمنو نښیرونو(اثارو) په تړاو یې یو څه رڼا واچوئ.

ډاکټر رشاد: د فوتوریزم تر ټولو مشهور او اغېزناک شخصیت فیلیپو توماسو دی،چې نه یوازي شاعر او لیکوال وو، د دې (F.T.Marinetiمارینېتیي (

غورځنګ بنسټګر هم وو. 

)، Aldo Palazzeschiد هغه تر څنګ الدو پالاتڅېسکي (

 (Enrico  Cavacchioli) انریکو کاواکولي،

 ،( Luciano Folgore)لوکیانو فولګوره

، )Corrado Govoni(کورادو ګوووني(

آردینګو سوفیچي،

(Ardengo Soffici)

د ایتالوي فوتوریزم له مهمو ادبي څېرو څخه شمېرل کېږي.

 ولادیمیر مایاکوفسکي (١٨٩٣ – ١٩٣٠ ز)، (V. Mayakovsky) په روسیه کې بیا

) ویکتور خلبنیکوف، (۱۸۸۵-۱۹۲۲)زV. Khlebnikov(

الکسي کروچېنیخ  او ډیوید بورلیوک   (A.Krotchonykh)

د فوتوریستي شعر ستر استازي ول،  »D. Borliouk «

او دغو شاعرانو د ژبي، وزن، ترکیب او شاعرانه بیان په برخه کې بې ساري نوښتونه وکړل.

د دوی اثار د دودیزو ادبي چوکاټونو د ماتولو، د نوې نړۍ د روحیې د انځورولو او د ژبي د نویو امکاناتو د موندلو هڅه وه.

مایاکوفسکي یو ستر شاعر و خو د هغه شعرونه د ایټالوي فوتوریستانو په شان یوازې د ماشین ستاینه نه وه بلکې پکښې د انساني احساساتو او عواطفو ژوروالی هم و، په ځانګړې توګه د هغه مينه او درد چې د هغه په وروستیو شعرونو کې ښکاري. 

خلبنیکوف بیا د ژبې یو جادوګر و، هغه به نوي نوي لغاتونه جوړول او کروچېنیخ به د شعر په وزن کې دومره تجربه کوله چې ځینې وخت به یې شعر د معمولي پښتو یا فارسۍ غزل په شان خوږ ، موزون او پوهیدونکی او ځینې وخت به ډیر سخت او وزن ماتونکی و. د دوی دا کار د پښتو او فارسي شاعرانو ته هم لاره هواره کړه چې دودیز وزن مات کړي او نوې بڼې تجربه کړي.

مسعود: د فوتوریسم د هنري نښیرونو(اثارو)او ادبي ژانرونو ځانګړتیاوې، آرونه او اصول، موخې، اصلي موضوع او مضمون، په کومو ځانګړو ارونو او اصولو،  فلسفي او ادبي بنسټونو ولاړ دي؟ که په دې تړاو په لنډه توګه مالومات راکړئ.

ډاکټر رشاد: د فوتوریزم اساسي موخه د راتلونکي ستاینه او د تېر زمان د سلطې ماتول ول. دوی باور درلود چې هنر باید د عصر د بدلونونو استازیتوب وکړي نه دا چې د تېر وخت تقلید. 

د دې مکتب مهم اصول عبارت دي له: د ګړندیتوب ستاینه، د ماشین او ټکنالوژۍ ارزښت، د حرکت انځورول، د نوښت غوښتنه، د دودیزو قالبونو ماتول او د عصري ښار د ژوند انعکاس.

په ادبي لحاظ دوی د نحوي جوړښتونو پر ماتولو، د کلمو پر آزاد استعمال، د ږغونو پر تجربوي کارونه او د ژبي پر نوښتونو ټینګار کاوه.

په هنري برخه کې یې هڅه کوله چې حرکت، انرژي او زمان په یوه واحد انځور کې وښيي.

همدغه ځانګړتیاوي دي چې فوتوریزم یې د شلمي پېړۍ د اوانګارد (نوښتګر) هنر له مهمو مکتبونو څخه ګرځولی دی.

خو زه به دلته یو بل مهم اصل ته اشاره وکړم، هغه د “هممهالوالي

» دی یعني دا چې دوی غوښتل په یوه شعر یا انځور کې یو Simultaneity «

وخت ګڼ حالات، احساسات او مناظر وښيي، لکه څرنګه چې په عصري ښار کې تاسو په یوه وخت کې موټر، خلک، رڼا او ږغ هر څه سره وینئ او اورئ. دوی به په شعر کې د ریاضي نخښې، د موسیقي نوټونه او حتی د ماشینونو ږغونه راوسته څو هممهال والی پيدا کړي.

په هنر کې به یې د یوې بڼې یا څېرې ګڼ شکلونه یو پر بل ايښوول لکه هغه انځورونه چې د یو ګام وهونکي چا ګڼې پښې په یو وخت ویني او هغه په حرکت کې وښيي. دا کار د دوی هنر ډېر انرژي لرونکی او پرمختللی ښود خو عادي خلکو ته ځینې وخت ستونزمن و چې په وپوهیږي ځکه دوی د دودیز هنر سره بلد ول.

مسعود: د فوتوریسم د سبک مهمې او هنري ځانګړتیاوې څنګه ارزوئ؟

ډاکټر رشاد: فوتوریزم تر هر څه مخکي د  ځواک، حرکت او چټکتيا  هنر دی. که د کلاسیکو مکتبونو هنرمندانو سکون، توازن او ثبات لټاوه خو فوتوریستانو د خوځښت، ولولو(شور)، انرژۍ او بدلون ستاینه کوله او د دوی په اند نړۍ په بېساري چټکتیا بدلېدله او هنر باید د همدې بدلون هنداره وای.

د فوتوریستي سبک تر ټولو مهمه ځانګړنه دا ده چي د زمان او مکان دودیز حدود ماتوي. په انځورګرۍ کې حرکت په داسي ډول چې په یوه انځور کې یو شی څو ځله راښکاره کوي څو د انرژۍ او خوځښت احساس پیدا کړي. په شعر کي یې د قافیې، وزن او نحوي اصولو له محدودیتونو څخه د ازادۍ هڅه کوله.

د دې سبک بله مهمه ځانګړنه د ماشین، صنعت، ښار، اورګاډي، موټر، الوتکي او تخنیکي پرمختګ ستاینه ده. په حقیقت کي فوتوریزم د عصري تمدن د رواني او هنري ژبي د موندلو هڅه وه.

مفهوم راوړ چې له مخې یې یو (Simultaneity) فوتوریستانو د “هممهالۍ” هنري اثر باید د یوې شیبې پر ځای د څو زماني او مکاني پوړونو یو ځای والی انځور کړي، چې د دوی د عصر د ګړندي ټیکنالوژیک ژوند انعکاس وي. 

مسعود: ویل کېږي: د ادب او هنر په نړۍ کې هېڅ هنرمند، که شاعر، نقاش او مجسمه جوړونکي ول، د فوتوریسم د غورځنګ د مخکښانو په څېر، چې له لومړۍ نړیوالې جګړې څو کاله وړاندې پیل شو اغېزمن نه ول. ستاسو په اند د دې لامل دک و دلیل څه وو؟

ډاکټر رشاد: د دې علت تر ډېره د زمانې په شرایطو کي نغښتی دی. اروپا د صنعتي انقلاب له لویو بدلونونو سره مخ وه. ښارونه پراخېدل، فابریکې ډېرېدلې، ماشینونه د انسان د ژوند برخه ګرځېدلي وه او د راتلونکي په اړه یوه ځانګړې هڅه موجوده وه.

فوتوریستانو د همدې نوې نړۍ ژبه وموندله. دوی هغه څه بیانول چي د نورو هنرمندانو لا ورته پام سوی نه و. د دوی هنر د خپل عصر له رواني، تخنیکي او ټولنیزو بدلونونو سره مستقیمه اړیکه لرله.

له همدې امله د دوی نظریاتو په اروپا کي د ځوان نسل پام ځانته راواړاوه او د نوښت غوښتونکو هنرمندانو لپاره د الهام سرچینه سوه.

د دې نفوذ بل لامل دا و چې فوتوریستانو له دودیزو اکاډمیکو بنسټونو سره هر ډول همکاري رد کړه او د خپلو نظریاتو د خپرولو لپاره یې د عامه نندارتونونو، تیاترونو او ورځپاڼو څخه کار واخیست چې دا د هنر د وړاندې کولو یوه نوې او اغېزمنه لاره وه

مسعود:  فوتوریستانو د هنر په ډیرو برخو کې لکه ادب، انځورګري او نقاشي، سینما، عکاسي، تیاتر، موسیقي، معماري، د مجسمې په جوړولو، دلوښي په جوړولو،او ان د پخلۍ  په برخه کې مهم او فعال رول لوبولئ. که د دغو هنرونو د هنرمندانو او مخورو څېرو او نامتو نښیرونو(اثارو) د معرفي او ارزښت په تړاو په لنډه توګه مالومات راکړئ.

ډاکټر رشاد: فوتوریزم یوازې ادبي غورځنګ نه و بلکي یو بشپړ فرهنګي او هنري حرکت و.

 ،(Umbero Boccioni) په انځورګرۍ کي اومبرتو بوچیوني 

 جاکومو بالا، کارلو کارا (Giacomo Balla)

جینو سوریني د دې مکتب مخکښ »Gino Severini، «(Carlo Carra)

استازي ول. دوی د حرکت او سرعت د انځورولو نوي تخنیکونه رامنځته کړل

Luigi Russolo په موسیقۍ کي لوئیجي روسولو 

د ږغونو او ولولو نوې نړۍ کشف کړه او هغه باور درلود چي د فابریکو، ماشینونو او ښاري ژوند ږغونه هم د موسیقۍ برخه کېدای سي.

 یو”(Arte dei Rumori )(The Art of Noises) «روسولو» د “ږغونو هنر په نامه منشور په (١٩١٣)ز کې خپور کړ چې په هغه کي یې د موسیقۍ د ږغونو لپاره نوي ډولونه تعریف کړل. 

انتونیو سانت الیا د راتلونکي ښار (Antonio Sant’Elia په معمارۍ کي(   

 (Citta Nuova / New City )

 تصور وړاندي کړ او د هغه طرحو د عصري معمارۍ پر پرمختګ ژور اغېز پرېښود لکه د لوړو ودانیو او نویو لارو جوړول اوس په نړۍ کې دود دي. 

دسانتي الیا طرحو کې د اسمانڅکو ودانیو ، ځینه ایزو لارو او د رڼا او هوا د نوي توزیع مفکورې وې چې وروسته یې باوهاوس او مډرنې معمارۍ په بنسټونو کې ځای وموند.

په تیاتر او سینما کي هم فوتوریستانو د دودیزو فورمونو یا بڼو د ماتولو او د نویو تجربو د رامنځته کولو هڅه وکړه.

 همدغه پراخ حضور د دې غورځنګ نړیوال ارزښت څرګندوي. 

مسعود: پر(1910) زېږدیز کال کې د نقاشۍ او مجسمې جوړولو په ډګر کې، ځوان هنرمندان « اومبرتو بوچوني»، « کارلو کارا »، « لوئیجي روسولو »، « جینو سوریني» او « جیاکومو بالا » د «مارینتي» د فوتوریسم غورځنګ سره یو ځای شول. نوموړو هنرمندانو وړاندیز وکړ چې فوتوریسم نه یوازې د ادب او شعر په برخه کې بلکې په نورو برخو کې هم کولای شي پرمختیا او پراختیا ومومي. دغو هنرمندانو د دې غورځنګ د انځورګرانو  او نقاشانو مانیفیست او منشور ولیکه. تاسو د نوموړو هنرمندانو لیدلوری، باور، بنسټیز اند و واند او د هغوی د اغېزمنو نښیرونو (اثارو) ارزښت څنګه ارزوئ؟

ډاکټر رشاد: د (۱۹۱۰)ز کال د انځورګرۍ منشور د فوتوریزم په تاریخ کي یو مهم بدلون ګڼل کېږي. بوچیوني، کارا، بالا، روسولو او سوریني دا احساس کړې وه چي د مارینېتي نظریات باید له ادبیاتو څخه نورو هنرونو ته هم انتقال سي.

د دوی اساسي باور دا و چي هنر باید د ژوند دوامداره خوځښت او انرژي انځور کړي او دوی د طبیعت د جامدو بڼو پر ځای د حرکت او بدلون د انځورولو هڅه کوله.

د دوی آثار ځکه ارزښت لري چي د شلمي پېړۍ د مډرن هنر د تحول لپاره یې نوي لارې پرانیستلې.

 وروسته د نړۍ ګڼ شمېر هنري مکتبونه د دوی له تجربو اغېزمن سول.

دغه منشور د انځورګرۍ لپاره شپږ تخنیکي اصول وړاندي  کړل لکه: 

  (Depiction of Movement): ۱- د حرکت څرګندول 

انځور باید حرکت او چټکتیا وښیي نه یو ثابت حالت.

د یو حرکت بېلابېل پړاوونه په  (Repetition of Forms): ۲- د متحرکو بڼو تکرار خوځښت احساس رامنځته کړي. یوه انځور کې تکراریږي چې د

(Unity of Time and Space):۳-  د وخت او فضا یووالی

په انځور کې بېلابېلې بیلابیلې شیبې او زاویې سره یو ځای کیږي چې د حرکت دوام څرګند سي.

: ۴- د ځواک او انرژۍ څرګندونه 

(Expression of Energy and Dynamism(

د کرښو ، رنګونو او جوړښت له لارې د ځواک،  چټکتیا او انرژۍ احساس  وړاندي کول.

(Rejection of Traditional Realism )۵- د دودیز واقعیت ماتول  

فوتوریستانو د طبیعت ساده نقل رد کړ او د نوښت،  ماشینونو او عصري ژوند انځورول یې غوره وګڼل.

 (Celebration of Modernity): د عصري ژوند او ټیکناوژۍ ستاینه ۶-

موټرونه ، اورګاډي ، الوتکي،  فابریکې او صنعتي پرمختګ د دوی دهنر اصلي موضوعات ول ، ځکه دوی چټکتیا او ټکنالوژي د نوي عصر نخښې ګڼلې. 

“متحرکه شعور” او “د یادونو هممهالي”، چې له مخې یې هنرمند باید د یوې موضوع د تېر، اوسني او راتلونکي حالتونه پر يوه ځای  وښيي او دا د کیوبیزم له جامدو بڼو سره یو مهم توپیر و.

مسعود: د مهمو هنري نښیرونو(اثارو) او کارونو په منځ کې،  مشهور آلماني موسیقي پوه او فیلسوف، « اپرای پارسیفال ریشارد واګنر» په اروپایي تیاترونو کې د خپلې هنري ډرامې ښودل پیل کړل. د فوتوریسم د نښیرونو(اثارو) لومړنی مهم نندارتون د فبروري په (۲۴) پر (۱۹۱۲) زېږدیز کال کې د پاریس په «برنهایم» په ګالري کې جوړ شو. مهرباني وکړئ د دې تياتر د نندارې او د نندارتون د موخو، مقاصدو او پيغام په اړه لنډ معلومات راکړئ.

ډاکټر رشاد: د (۱۹۱۲)ز کال نندارتون د فوتوریزم د نړیوال شهرت د پیل ټکی ګڼل کېږي. دغه نندارتون په پاریس کي جوړ سو او د اروپا هنري محفلونو ته یې وښودله چي فوتوریزم یوازې یو نظریاتي بحث نه دی بلکي عملي هنري لاسته راوړني هم لري.

د نندارتون اصلي پیغام د حرکت، چټکتیا، صنعتي تمدن او هنري نوښت ستاینه وه او فوتوریستانو غوښتل وښيي چي هنر باید د ژوند له روان بهیر سره ملګری وي.

دغه نندارتون د اروپا د هنري فضا د بدلون یو مهم فصل وګرځېد او د مډرن هنر په تاریخ کي ځانګړی ځای لري.

 د دې نندارتون بل ارزښت دا و چې د کیوبیزم په څېر غالب مکتب سره یې د فوتوریزم توپیرونه روښانه کړل،  په داسې حال کې چې کیوبیزم جامد اشیاء له بېلابېلو زاویو څخه ښودل خو فوتوریزم په خپلو آثارو کې ځانګړی متحرک خیال او رواني انرژي پریښوده چې د فرانسوي کره کتونکو پام یې ځانته راواړاوه.

مسعود: پر(1913)زېږدیز کال کې ایټالوي لیکوال، انځورګر، مجسمه جوړونکی، شاعر « آردنګو سوفیچی » د ځوان «پاپیني» شاعر او لیکوال سره یو ځای د “لاچېربا” مجله د فوتوریسم غورځنګ د سبک په ملاتړ او ودې لپاره جوړه کړه. د دې خپرونې موخه او پیغام څه ؤ؟

 )Lacerba ډاکټر رشاد: لاچېربا مجله (

د فوتوریستي افکارو د خپرولو لپاره یوه مهمه فکري او ادبي وسیله وه.

جیوواني پاپیني (Giovanni Papini) آرډینګو سوفیچي او(Ardengo Soffici)  غوښتل چي د نویو هنري نظریاتو لپاره یوه ازاده فضا رامنځته کړي

دغه مجله د دودیزو ادبي ارزښتونو پر ضد د بحثونو مرکز وګرځېده او د فوتوریستانو لیکنې، ویناوې ، شعرونه او فکري مقالې پکښي خپرېدلې.

د دې مجلې تاریخي ارزښت په دې کي دی چي د شلمي پېړۍ د اوانګارد ادبیاتو(نوښتګرو ادبیاتو )او هنر د ودې لپاره یې مهم رول ولوباوه او د ایټالیا د فرهنګي بدلونونو یو فعال مرکز وګرځېد.

 دغه مجله یوازې فوتوریستي مطالب نه خپرول بلکې د ایټالیا او اروپا د نورو مخکښو هنرمندانو او روڼاندو لیکنې یې هم پکښې ځایولې چې د یوې نړیوالې ادبي شبکې د جوړولو هڅه وه او د “لاچېربا” نوم یې د یوناني افسانوي مخلوق څخه اخیستی و چې د نوي هنر د نژدې والی سمبول و. 

مسعود: د فوتوریسم تګلوری او سبک نامتو او پېژندل شوي هنرمندان او لارویان لري. لکه: «فیلیپو توماسو مارینتي»، « اومبرتو بوچیونی »، « کارلو کارا»، 

 ، « آنتونیو سانت الیا»،« جاکومو بالا »، « جینو سوریني »، « لوئیجی روسولو ، « بندتا کاپا» او نور…

تاسو د دغو سترو هنرمندانو، د ادبي او هنري شخصیتونو په اړه او د دوی د نښیرونو (اثارو) د معرفي او ارزښت په تړاو خپل اند او لید راسره شریک کړئ.

ډاکټر رشاد: د فوتوریزم د غورځنګ ارزښت تر ډېره د هغو شخصیتونو په برکت لوړ سوی دی چي د خپل وخت له دودیزو چوکاټونو څخه یې سرغړونه وکړه او د

د دې غورځنګ فکري او ادبي رهبر و خو بوچیوني (F.T.Marineti) مارینېتي

د انځورګرۍ او مجسمه جوړوني په برخه کي هغه (Umberno  Boccioni)

هنرمند و چي د حرکت فلسفه یې په عملي بڼه انځور کړه.

جاکومو بالا د رڼا، حرکت او انرژۍ د انځورولو په برخه کي (Giacomo Balla)

نوښتګر و.

کارلو کارا د فوتوریستي انځورګرۍ له مهمو څېرو څخه شمېرل  (Carlo Carra)

 له لارې فوتوریزم (Divisionism) کېږي، چې د رنګونو د مات سوي تخنیک،    

ته بنسټ ورکړ .

 هنر لپاره یې نوي افقونه پرانیستل.

، جینو سوریني د عصري ښاري ژوند د انځورګر په توګه (Ginormous Severini)

شهرت لري.

لوئیجي روسولو بیا په موسیقۍ کي انقلاب راوست او هغه (Luigi Russolo)

د صنعتي تمدن ږغونه د هنر برخه وبلل.

انتونیو سانت الیا د راتلونکي ښارونو د معمارۍ تصور (Antonio Sant’Elia)

وړاندي کړ چي وروسته د مدرنې معمارۍ پر بهیر یې ژور اغېز وکړ.

د دغو ټولو هنرمندانو ګډ ارزښت په دې کي دی چي هنر یې له تېر زمان څخه را وایست او د راتلونکي پر لور یې سوق کړ.

دې هنرمندانو ته کله کله “د فوتوریزم نهه سواره” هم ویل کېږي، ځکه چې دوی د (۱۹۱۰ز)کال په فبروري کې یوځای د “فوتوریستي انځورګرۍ تخنیکي «مانیفیسټ» لاسلیک کړ. خو په دې کې یو مهم څوک، “اومبرتو بوچیوني

تر ټولو ډېر د فوتوریزم فلسفي بنسټ جوړولو کې کوښښ (Umbero Boccioni)

وکړ او یو کتاب یې “د فوتوریستي انځورګرۍ تخنیکي «مانیفیسټ» وړاندې کړ، چې پکښې یې د “پرله پسې حالتونو” او “د حافظې د انځورونو” تیوري تشریح کړه. دغه تیوري وروسته د کیوبیزم له “تکثر لید” سره پرتله کېږي خو بوچیوني ټینګار کاوه چې د هغه طریقه د یو شی د بېلابېلو اړخونو پر ځای، د هغه د “رواني او فزیکي شتون” یوځای انځورول دي.

مسعود: پر (۱۹۱۱)زېږدیز کال کې “مارينتي”، «د فوتوریسم د ډرامې د ليکوالو بيان» تر سرليک لاندې يوه بيانيه خپره کړه او د فوتوریسم په ارونو او اصولو کې يې د تياتر د نړۍ د ګډون په اړه خپل لید څرګند کړ. تاسو د دې بیانیې د منځپانګې، سکالو او پیغام په اړه څه لید لرئ؟

ډاکټر رشاد: فوتوریستانو باور درلود چي تیاتر باید د ژوند د سرعت او بدلون استازیتوب وکړي. د ۱۹۱۱ کال وینا د همدې موخې لپاره خپره سوه ځکه دوی غوښتل چي د دودیز تیاتر اوږدې او درنې صحنې له منځه یوسي او پر ځای یې لنډ، چټک او اغېزناک هنري بیان رامنځته کړي.

د دې وینا اساسي پیغام دا و چي تیاتر باید د عصري انسان د ژوند له وزم (ریتم) سره برابر وي. د حیرانتیا، ناببروالی یا ناڅاپیتوب او هنري تجربې توکي (عناصر) باید زیات سي.

د معاصر تیاتر په تاریخ کي د دغو نظریاتو اغېز وروسته په بېلابېلو هنري مکتبونو کي څرګند سو.

یا ترکیبي تیاتر (Synthetic Theatre)

د وینا  بنسټ  کښېښود. (Futurist Sythesis د فوتوریستي سنتېز (

چې پکښې به یوه صحنه کې څو بېلابېل ځایونه او وختونه یوځای ښودل کیدل او لنډې صحنې وې. فوتوریستانو دې ته “هممهاله ډرامه” ویل. دوی دودیز کرکټرونه له منځه یووړل او پر ځای یې “شمېرې” یا “نخښې” رامنځته کړې، لکه د “یو چټک موټر” یا “یو روښانه څراغ” چې پخپله د یوه کرکټر په توګه عمل کوي. 

دا نظریه وروسته د برتولټ برېشت په “حماسي تیاتر” او انتونن آرتو  “د ظلم تیاتر” کې بیا راژوندۍ سوه ځکه چې دواړو هم د تماشا کوونکو فعاله ونډه او هم د کیسې غیرخطي وړاندې کول غوښتل.

مسعود: که څه هم د ایټالیا فوتوریسم یو پیاوړی ملي اړخ درلود، خو دا غورځنګ یوازې په ایتالیا که نه، بلکې په اروپا کې په بېلابېلو نومونو یې خپل کار او فعالیت ته دوام ورکړ. په لهستان (پولند) کې «فورمیسم یا زؤیسم»، په اسپانیا کې «ویبراسیونیسم» ، په انګلستان کې «وریتسیسم»، په مکسیکو، بلجیم، مرکزي اروپا او ان امریکا او جاپان کې «سټریدنتیسم» په نومونو خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړ. که د دغو غورځنګونو د لاسته راوړنو په تړاو په پورتنیو بېلابېلو هیوادونو کې په لنډه توګه مالومات راکړئ.

ډاکټر رشاد: فوتوریزم ډېر ژر له ایټالیا څخه بهر هم خپور سو. په انګلستان کي (Vibrationisme) ،«ورتیسیزم» په نوم، په اسپانیا کي (Vorticisme) د  ،«فورمیزم» (Formisme) «ویبراسیونیسم» په نوم، په پولنډ کي د

(Stridentisme) زونیزم په نوم او په مکسیکو کې )Zonisme)یا

د ستریدنتیزم په نوم او په لاتیني امریکا کي د بېلابېلو اوانګاردي (نوښتګرو)

خوځښتونو په بڼه راڅرګند سو.

که څه هم دغو خوځښتونو هر یو خپل ځانګړي خصوصیات لرل خو ټول د نوښت، تجربې او عصري ژوند د ستایني پر محور راڅرخېدل.

د دوی تر ټولو ستره لاسته راوړنه دا وه چي هنر یې له محلي محدودیتونو څخه راوایست او نړیوال هنري افقونه یې ورته پرانیستل.

 په روسیه کې فوتوریزم دوې  نورې ځانګړې بڼې خپلې کړې چې د “اګوفوتوریزم” او “کوبوفوتوریزم” په نوم یادېږي او د هغو مشهور شاعر 

 ایګور سویریانین او ولادیمیر مایاکوفسکي(Vladimir Mayakovsky )

) ول، چې په کوبوفوتوریزم کې مایاکوفسکي Igor Severyanin)

  د فوتوریستي شعرونو ترڅنګ  د “جامدو بڼو یا شکلونو” او “تیزو کرښو” انځورونه هم کښل او په ایګوفوتوریزم کې بیا ایګور سویریانین و

،(Expressionisme) خو تر ټولو مهم په المان کې د “ډیرې لیوالتیا” یا «اکسپرسیونیزم» غورځنګ له فوتوریزم څخه ډېر څه واخیستل، په تېره بیا 

د “ښاري ژوند اضطراب” انځورولو کې. بیا هم، الماني هنرمندانو د ایټالوي فوتوریستانو له “ماشیني خوشبینۍ” څخه ډډه وکړه او د صنعت تیاره اړخونه یې ښودل لکه  “د جګړې ویجاړي” او “رواني فشار”. دا توپیر وروسته د دوو نړیوالو جګړو ترمنځ د اروپايي ذهنیت د بدلون نخښه وه.

مسعود: د فوتوریسم یو له نوموتو او مهمو برخو څخه « فوتودینامیزم »دی چې په عکاسي کې ورته نغوته شوې ده. ښه به وي که تاسو د دې برخې د هنرمندانو لاسته راوړنې او باورونو  او د دې سبک د مخکښانو د پیژندل شویو شخصیتونو د نشیرونو(اثارو) او مهمو او نامتو نندارتونونو په تړاو په لنډه توګه مالومات وړاندې کړئ.

د فوتوریستي عکاسۍ یو مهم (photodynamism) ډاکټر رشاد: فوتودینامیزم

 مکتب دی چي د حرکت د ثبتولو لپاره رامنځته سو او د دې سبک هنرمندانو هڅه کوله چي د انسان یا شی د حرکت بېلابېل پړاوونه په یو تصویر کي ځای کړي.

دوی باور درلود چي عکاسي باید یوازې د یوې شیبې ثبت نه وي بلکي د حرکت، انرژۍ او زمان جریان هم وښيي نو له همدې امله د فوتودینامیزم عکسونه تر ډېره د متحرکو شکلونو او پرله پسې خوځښت احساس لري.

دغه تجربې وروسته د سینما، بصري هنرونو او معاصرې عکاسۍ پر پرمختګ هم اغېز وکړ.

 (Anton Giulio Bragaglia) د فوتودینامیزم تر ټولو مهم استازی 

 «انتون جولیو براګاګلیا» و، چې یو ایټالوي عکاس و او هغه د “فوتودینامیزم مانیفیسټ” په (۱۹۱۱)ز کال کې خپور کړ. براګاګلیا د “پرله پسې عکس اخیستنې” تخنیک کاراوه چې په یو رول فلم  کې به یې په چټکۍ سره څو عکسونه واخیستل او بیا به یې هغه یو بل پورې نښلول چې یو متحرک انځور  ،«موشن بلر»(Motion Blur)  او(Slow Motion)جوړ سي. دا تخنیک د سینماد اغېزو مخکښ و. د ده یو مشهور اثر  “په غورځیدو «روان سپی»  دی، چې پکښې د سپي څلور پښې او لکۍ په یو وخت کې په بېلابېلو حالتونو کې ښکاري او دا د حرکت د “پرله پسې والي” یوه غوره بېلګه ده.

مسعود: پر (1988)زېږدیز کال کې، د امریکا په «شیکاګو» کې د تیاتر په هنر کې نوی فوتوریسم (نیوفوتوریسم) رامینځته شو. تاسو د دې سبک د هنرمندانو لیدلوري، باورونه او د دوی مهم او نامتو او پېژندل شوي نندارتونونه څنګه ارزوئ؟

نیوفوتوریزم د اصلي فوتوریزم مستقیم تکرار (Neo – Futurism) ډاکټر رشاد: 

نه دی بلکي د هغه له ځینو اصولو څخه الهام اخیستونکی معاصر هنري جریان دی. دا بهیر په ځانګړي ډول د شیکاګو په تیاتري چاپېریال کي وده وکړه.

نیوفوتوریستان د ژوند د ورځنیو تجربو، طنز، سرعت او معاصرو ښاري واقعیتونو پر هنري بیان ټینګار کوي. دوی هڅه کوي چي د نندارچیانو او هنرمند ترمنځ واټن راکم کړي.

که څه هم د دوی لیدلوری د شلمي پېړۍ له فوتوریستانو سره توپیر لري خو د نوښت، تجربې او د هنري قالبونو د ماتولو روحیه پکښي لا هم ژوندۍ ده.

 )Greg Allen نیوفوتوریزم (١٩٨٨)ز کال د «ګرګ الن»، (

 په نوم د شیکاګو د تیاتر ډایرکټر او لوبغاړي له خوا رامنځته سو او د هغه مشهوره 

” Too Mach Light Makes the Baby Go Blind” ننداره  

 ده.(30 Plays in 60Minutes)  

د دې نندارې لپاره د هغه فلسفه دا وه چې تیاتر باید غیرخیالي

وي، په دې معنی چې لوبغاړي باید ځانونه وښیي او له لیدونکو (non- illusory)

 سره په رښتني وخت او ځای کې اړیکې پیدا کړي. د ده تر ټولو مهم نوښت د

مفهوم و چې پکښې تماشاچیان (Participatory Theatre) ګډون کوونکي تیاتر

 له صحنې سره یوځای کېږي او کیسه یې د هغه د شخصي تجربو له مخې دوی »Pluralism in Theatre یا پلورالیزم «(Different Eras) د بېلابېلو وختونو

اصطلاحات کاروي یعني په یوه ننداره کې کېدای سي چې څو کیسې په یو وخت کې روانې وي او هر تماشاچي یوازې یوه برخه ویني. دا د پخواني فوتوریزم له “هممهالوالي” سره ورته والی لري خو نیوفوتوریستانو دا نظریه د ټولنیزو اړیکو او ورځني ژوند د پیچلتیا د انځورولو لپاره کارولې ده نه د ماشیني سرعت د ستاینې لپاره.

مسعود: تاسو د «نیوفوتوریستانو» لید توګي، اندونه او باورونه له «فوتوریستانو» سره څنګه پرتله کوئ؟

ډاکټر رشاد: پخواني فوتوریستان د ماشین، صنعت، سرعت او تخنیکي تمدن د ستایني استازي ول. هغوی د راتلونکي د جوړولو لپاره له پخوانیو ارزښتونو سره ښکاره مخالفت درلود.

خو نیوفوتوریستان تر ډېره د معاصر انسان پر ورځني ژوند، ټولنیزو اړیکو او ښاري تجربو تمرکز کوي. دوی د سیاست او ایډیالوژۍ پر ځای د هنري تجربې او د ژوندي ارتباط ارزښت ته لومړیتوب ورکوي.

په بل عبارت، پخوانی فوتوریزم د صنعتي انقلاب زېږنده و خو نیوفوتوریزم د رسنیز یا اطلاعاتي او ښاري تمدن محصول دی.

یو بل بنسټیز توپیر د “وخت” په مفهوم کې دی. پخوانیو فوتوریستانو وخت ته 

 بهیر په توګه کتل، (Progressive او پرمختلونکي( د یوه “خطي” (Linear(

چې هر شی پکښې باید ژر تر ژره بدل سي او راتلونکی د تېر څخه غوره دی. خو 

(Repetitive Time) یا(Circular Time) نیوفوتوریستانو د “حلقوي وخت

مفهوم رامنځته کړ چې پکښې ورځني کارونه، عادتونه او “یا “تکراري  وخت ټولنیزې بېلابېلې تجربې تکرارېږي او معنا پکښې د تکراري شیبو له لارې

” او “ورځني ژوند “(Repetition) جوړېږي. دوی په خپلو نندارو کې د “تکرار 

) په قصدي ډول کاروي څو وښيي چې راتلونکی یوازې یو لیرې Everyday Life(

هدف نه دی بلکې همدا اوس، په همدې شیبه کې، زموږ د ورځني ژوند په کوچنیو کړنو کې پروت دی. 

مسعود: فوتوریسم په ایټالیا کې د شلمې پیړۍ په لومړیو کې یو له نوموتو مهمو هنري غورځنګونو څخه دی چې په فلسفه کې ریښې لري او په سیاست یې اغیز درلود. د فوتوریسم غورځنګ یوازینی مکتب وو، چې په سیاسي مسایلو او مباحثو کې یې برخه درلوده. تاسو د دې ښونځی د فلسفي ریښو په رڼا کې د هغوی سیاسي موخې، اندونه او باورونه څنګه ارزوئ؟

ډاکټر رشاد: فوتوریزم د شلمي پېړۍ له هغو نادرو هنري مکتبونو څخه دی چي سیاست ته یې ښکاره لېوالتیا لرله. فوتوریستانو د ځواک، عمل، ملي ویاړ او ټولنیز بدلون مفکورې ستایلې.

په پیل کي د دوی موخه د ټولني او فرهنګ عصري کول ول خو وروسته د غورځنګ ځینو غړو د توندو ملتپالو او افراطي سیاسي نظریاتو ملاتړ وکړ.

د همدې سیاسي تمایلاتو له امله د فوتوریزم نوم کله ناکله له فاشیزم سره هم تړل کېږي، که څه هم د دې غورځنګ ټول غړي پر یوه سیاسي دریځ ولاړ نه ول.

د تاریخ له نظره د فوتوریزم هنري لاسته راوړني تر سیاسي فعالیتونو خورا مهمي او تلپاتي پاته دي.

 (Friedrich Nietzsche)  د فوتوریزم سیاسي فلسفه د “فریډریش نیچه “

نظریې او د “جورج سوریل (Will to Power) د خپلې ارادې ځواک

، له مفکورې سره (Social Myth)  د «ټولنیزې افسانې (Georges Sorel)

نژدې اړیکې لري. فوتوریستانو باور درلود چې جګړه د ټولنې د “پاکولو” او “نوي کولو” لپاره یو ضروري عنصر دی، او همدا باور و چې دوی یې د موسولیني له فاشیست ګوند سره نښلول. خو په دې کې یوه مهمه باریکي سته: مارینېتي پخپله تر (۱۹۲۰)ز کال پورې د فاشیزم سره مستقیم اړیکی نه درلودې او حتی په (۱۹۱۸)ز کال کې یې یو “فوتوریستي سیاسي ګوند” جوړ کړ، چې له فاشیزم څخه جلا و. وروسته کله چې موسولیني واک ته ورسېد، مارینېتي د هغه ملاتړ وکړ خو تل یې هڅه کوله چې د فوتوریزم هنري خپلواکي وساتي.

 د تاریخ پوهان په دې باور دي چې که فوتوریزم له فاشیزم سره نه وای تړل سوی نو نن به یې هنري ارزښت  ډېر لوړ وئ خو همدا سیاسي اړیکی د دې لامل سو چې د دوهمې نړیوالې جګړې وروسته د ډېرې مودې لپاره د فوتوریزم هنر له پامه لویدلی و او یوازې په (۱۹۶۰)ز کلونو کې بیا کشف سو.

مسعود: ویل شوې دي: «مارینتي» چې یو له مهمو فوتوریستانو څخه وو، پر (۱۹۱۸)زېږدیز کال کې یې د فوتوریستانو سیاسي ډله جوړه کړه. له جوړیدو یو کال وروسته دا ډله له «موسولیني» د «ملي فاشیست ګوند» سره یوځای شوه او د «موسولیني» له لومړنیو ملاتړو څخه شوه. تاسو د «مارینتي» او د هغه د ډلې د سیاسي اندونو او لیدتوګو په اړه څه اند لرئ؟ ولې او دکومو موخو لپاره «مارینتي» او د هغه ډله د «موسولیني» سره لېوالتیا درلوده؟

ډآکټر رشاد: د فوتوریزم د تاریخ له تر ټولو جنجالي اړخونو څخه یو هم دمارینېتي سیاسي فعالیتونه دي. مارینېتي باور درلود چي د ټولني د عصري کېدو لپاره یوازي هنري بدلون بسنه نه کوي بلکي سیاسي بدلون هم ضروري دی. له همدې امله یې په (۱۹۱۸)ز کال کي د فوتوریستانو سیاسي غورځنګ جوړ کړ. هغه د ځواک، تحرک، ملي یووالي او چټک بدلون پلوی و. کله چي موسولیني د ایټالیا په سیاسي ډګر کي راڅرګند سو، مارینېتي د هغه په سیاستونو کي د خپلو ځینو آرمانونو انعکاس ولید نو له همدې امله هغه او د فوتوریستانو یوې برخي د موسولیني ملاتړ وکړ.

خو د تاریخ له نظره باید د فوتوریزم هنري لاسته راوړني له سیاسي تمایلاتو څخه بېلي وڅېړل سي. د دې غورځنګ هنري ارزښتونه تر سیاسي نظریاتو ډېر دوامداره او اغېزمن ثابت سوي دي.

مارینېتي یوازې په (۱۹۱۸)ز کال کي سیاسي ډله جوړه نه کړه بلکي هغه له ” ۱۹۱۹ کال راهیسې د موسولیني د “فاسسي دي” کومباتیمېنټو

) سره نژدې اړیکي درلودې او حتی د (۱۹۲۱)ز کال Fasci di combattimento)

په ټاکنو کي د فاشیستي ګوند د نوماندانو ملاتړ یې وکړ خو د تاریخ یو لږ پېژندل سوې حقیقت دا دی چي مارینېتي په (۱۹۲۴)زکال کي د موسولیني پر ضد یو “هنري اعلامیه” خپره کړه چي پکښې یې د فاشیستي رژیم د محافظه کارۍ او د « جورجو سوریل »  هنر د سانسور غندنه وکړه. همدارنګه د ده سیاسي فکر د

(فرانسوي ټولنیز مفکر او فیلسوف )له انقلابي ،(Georges Sorel( 

سنډیکالیزم څخه اغېزمن و چې د ځواک او افسانوي عمل پر اهمیت یې ټینګار کاوه. دا هغه اړخونه دي چي په عامه تاریخي روایتونو کي ډېر کم ورته اشاره سوې ده. 

مسعود: ویل کېږي: د فوتوریسم غورځنګ په ایټالیا کې د فاشیزم د پیدایښت یو له ریښو څخه وو. تاسو د هغې لامل، دک و دلیل او انګیزه څنګه ارزوئ؟

ډاکټر رشاد: دا خبره تر یوه حده تاریخي بنسټ لري خو باید په احتیاط سره وڅېړل سي. فوتوریستانو د ځواک، عمل، جګړې، ملي غرور او بدلون ستاینه کوله چې دغه فکر وروسته د فاشیستي سیاست په ځینو برخو کي هم راڅرګندي سو.

خو باید هېر نه کړو چي فوتوریزم تر هر څه مخکي یو هنري او فرهنګي غورځنګ و او د دې مکتب ټول غړي د فاشیزم پلویان نه ول او ځینو یې وروسته له دغو سیاسي لارو څخه واټن پیدا کړ.

نو ځکه ویلای سو چي د فوتوریزم ځیني مفکورې د فاشیستي تفکر له ودې سره مرسته کړې خو فوتوریزم او فاشیزم په بشپړه توګه یو شی نه دي.

د فاشیزم بنسټګر موسولیني پخپله د فوتوریزم څخه په (۱۹۱۰)ز  کال لسیزه کي اغېزمن سوی و خو وروسته یې د فوتوریزم ډېرې انقلابي برخې (لکه د پاچاهۍ ضد او د کلیسا ضد فکر) له خپل سیاست څخه لیرې کړل.

چي فوتوریزم د ثابته کړې “(Zeev Sternhell) تاریخپوهانو لکه “زېو سټرن فاشیزم له اعلامیو سره سره د “أنارشیزم” او “لېبرال دیموکراسۍ” پر ضد هم و چي دا توپیرونه اکثراً له پامه غورځول کېږي. 

برسېره پر دې، فوتوریزم د “تېکنالوژۍ” او “ماشین” پلوی و، په داسې حال کي ” (Blood and Soil) چي فاشیزم په خپل وروستي پړاو کي د “خاورې او وینې په څېر محافظه کارو مفکورو ته مخه کړه. 

د فوتوریزم دننه هم یوه جلا ډله چي “دوومو” یې بلله، د فاشیزم سخت مخالف ول او دوی یې د “بورژوايي عکس العمل” په نوم یاداول.

مسعود: د فوتوریسم مکتب په «روسیه» کې په کوم کال کې د چا لخوا، کله او چیرته جوړ شو. د دې ښوونځي اصلي بنسټ ایښودونکي څوک ول؟ مهرباني وکړئ د دوی د لید توګو، اندونو او باورونو په اړوند مالومات ورکړئ.

ډاکټر رشاد: روسي فوتوریزم د شلمي پېړۍ د دوهمې لسیزې په پیل کې راپیدا سو او ډېر ژر یې د روسي ادبیاتو او هنر په تاریخ کي ځانګړی ځای خپل کړ. که څه هم ایټالوي فوتوریزم د دې غورځنګ لومړنۍ الهام بخښونکې سرچینه وه خو روسي فوتوریستانو ډېر ژر خپل مستقل هویت پیدا کړ.

داؤد بورلیوک،(D.Borliouk) د دې بهیر له لومړنیو بنسټ اېښودونکو څخه،

الکسي کروچېنیخ(E.Krotchonykh) واسیلي کامېنسکي،(V.Kamenski)، ویلیمیر خلبنیکوف یادېدای سي. وروسته ولادیمیر (V.Khlebnikov) مایاکوفسکي هم د دې مکتب له سترو استازو څخه وګرځېد.

روسي فوتوریستانو تر ایټالوي فوتوریستانو ډېر پر ژبه، شعر او ادبي نوښتونو تمرکز درلود.

د روسي فوتوریزم یو مهم پړاو د ۱۹۱۳ کال د “بېړۍ غوږ

په نامه د یو تیاتر د تولید له امله و چي پکښې ” (The Ear of the Ark)

د فوتوریستي شعر او انځورګرۍ ترکیب وړاندې سو. د دې غورځنګ د پیدایښت لپاره یو بل مهم فکتور د ایټالوي فوتوریستي منشور ژباړې وې، چي د «پېترو

لخوا روسي ته وژباړل سوې او د مسکو او (Pietro Barberbile) باربیل»، 

سن پترزبورګ هنرمندان یې اغېزمن کړل. برسېره پر دې، روسي فوتوریستانو د

 (لذت پالنه) او «فردیت» ،(Hedonism) ایټالويانو په خلاف«هیډونېزم»،

ته لږ ارزښت ورکاوه او زیات یې د ژبې د “مادي” ماهیت،(Individualism)

په اړه بحث کاوه. دوی د “هنر د ټولنیز کولو” (مټریالیتي Materiality)

نظریه هم مطرح کړه چي وروسته یې د شوروي (The Socialization of Art )   

غورځنګ اغېز وکړ. (Constructivism)  پر جوړښتیز

مسعود: د فوتوریسم ښوونځی د روسیې په ادبیاتو کې لوی اغیز پریښود. دې مکتب د اکتوبر انقلاب (1917)زېږدیز کال د مخه د روسیې په شعر کې اغېز کړی ؤ. خو د اکتوبر د انقلاب په جریان کې په زړه پورې چاپیریال د هغې د ودې لپاره ښه زمینه شوه، او دا توپیر د دې لامل شو چې د روسیې فوتوریسم د ایټالوي فوتوریسم څخه په بشپړه توګه بېله لاره غوره کړي. په روسیه کې، فوتوریسم د «اګوفوتوریسم» او «کوبو فوتوریسم»  په (2) څانګو ویشل شوی وُ. مهرباني وکړئ د دې دواړو څانګو د بنسټ ایښودونکو د لیدتوګو، اندونو او باورونو او د هغوی د معتبرو او نامتو نښیرونو(اثارو) او لاسته راوړنو په اړه معلومات راکړئ.

» کې بېلابېلRusian Futurism ډاکټر رشاد: په روسي فوتوریزم  «

 ادبي او هنري جریانونه موجود ول. د ایګو فوتوریزم او کوبوفوتوریزم نومونه د دوی د فکري او هنري ځانګړنو له امله ورکول سوي دي. 

:  ایګو فوتوریزم (Ego-Futurism) ۱- 

معني زه یا فردي ځان ده. ” “ایګو (Egoد (

– دا مکتب د شاعر شخصیت،  انفرادیت، عواطفو او احساساتو او ځان څرګندوني ته ډیر ارزښت ورکوي. 

– يعني د “زه” او فردي هویت پر محور څرخي.

: (Cubo-Futurism) ۲ – کیوبو فوتوریزم

څخه اخیستل سوی دی .(Cubism)د    «کیوبو»

دا ډله د کیوبیزم د هندسي بڼو او د فوتوریزم د حرکت،  چټکتیا او نوښت نظریې سره یو ځای کوي. 

په ادبیاتو کې د ژبې نوې تجربې، د دودیزو قواعدو ماتول او نوي شاعرانه بڼې رامنځته کوي.

، ایګور سویریانیـن په مشرۍ راپیدا سو.د (Igor Severyanin)  اګوفوتوریزم د دې څانګي پیروانو د فردیت، شخصي تجربو او شاعرانه احساساتو ارزښت ته ډېره پاملرنه کوله. دوی د شاعر ځانګړی شخصیت د هنري پنځوني مرکز باله.

مایاکوفسکي(Mayakovsky)،(Khlebnikov) کوبوفوتوریزم بیا د خلبنیکوف

کروچېنیخ له خوا رهبري کېدی. دغې (Krotchonykh)او بورلیوک(Burluik) ډلي د ژبي پر جوړښت، د کلمو پر نوښت، د شاعرۍ پر تجربوي بڼه او د ادبي قالبونو پر ماتولو ډېر ټینګار درلود. په حقیقت کي کوبوفوتوریزم د روسي فوتوریزم تر ټولو اغېزمنه او تاریخي څانګه ګڼل کېږي.

اګوفوتوریزم یوازې یوه لنډمهاله څانګه وه چي د (۱۹۱۱)ز څخه تر (۱۹۱۴)زکال تر څنګ یې نور غړي لکه (Severianine) پورې یې فعالیت وکړ او  دسویریانیـن 

 او اولیمپوف  ( Ignatiev) ایوان ایګناتیف

هم ول.(Olimpov)

د دې ډلې یو مهمه ځانګړنه دا وه چي دوی  ” د موسیقي شاعرۍ” او “سندرغاړي” ته ډېر ارزښت ورکاوه او خپل شعرونه یې په عامه محفلونو کي په سندره ییز سبک لوستل او په ترنم یې ویل . په مقابل کي کوبوفوتوریستانو د

نظریه مطرح کړه او هڅه یې کوله چې  (Zaum) “کلمې د تخریب” یا زاوم

 دودیز نحوي جوړښتونه ونړوي. د (۱۹۱۴)ز کال د جګړې په پیل سره، اګوفوتوریزم عملاً ختم سو او سویریانیـن له روسیې څخه وتښتېد خو کوبوفوتوریزم بیا د انقلاب تر (۱۹۱۷)زکال پورې او تر هغه وروسته هم د شوروي د لومړنیو هنري ازمویښتونو بنسټ وګرځېد. د دواړو ترمنځ یو بل مهم توپیر دا و چي اګوفوتوریستانو د “ښکلا” او “خوښۍ” پلوي کوله، خو کوبوفوتوریستانو بیا د “تاوتریخوالي یا زور زیاتي” او “د بڼې د بدلون” ستاینه يې هم کوله.

مسعود: « ولادیمیر مایاکوفسکي» د روسیې د معاصر شعر یو له سترو شخصیتونو څخه وو. هغهٔ د فوتوریسم د ښوونخی په چوکاټ کې نوې انقلابي شاعرانه موندنه وړاندې کړه. هغه د «خلبنیکوف» سره یو ځای د فوتوریسم د غورځنګ تر ټولو فعال او اغیزمن استازی شو.كه د دغو علمي-فرهنگي سټو، هڅو هاندو، لوړو نښیرونو (اثارو) او لیدلورو  په اړه لنډه شننه وکړئ.

مایاکوفسکي د شلمي پېړۍ د روسي شعر له (Mayakovskyډاکټر رشاد:(

سترو نوښتګرو څخه دی. هغه نه یوازي شاعر و بلکي د خپل عصر د ټولنیزو او فکري بدلونونو فعال ګډونوال هم و.

د هغه شعرونه له ځواک، احساس، اعتراض او انقلاب څخه ډک دي. مایاکوفسکي هڅه کوله چي شعر له دودیزو چوکاټونو څخه آزاد کړي او د نوي عصر ژبه ورته ومومي.

: (1915( ،(A cloud in Trousers)  د«پرتوګ اغوستې ورېځ»

د مینې ،انقلاب اودردونو ډیر قوي او مشهور شعر.

:(1915) ،(The Backbone Flute(«د شمزۍ شپیلۍ»

  دروحي کړاونو شاعرانه بیان.

:(1917)، (War and the World ) جګړه او نړۍ

د جګړې ضد او ټولنیز انتقادي شعرونه.

١٥٠ملیونه(150,000,000)،(1921) : یو انقلابي اوږد شعر د ټول ولس په اړه دی.

 🙁 Good/Fine )(1927) ښه ده

سیاسي شعر او د شوروي انقلاب ستاینه ده. 

:(1930)  ،(At the Top of My Voiceد خپل ږغ پر څوکه(

د هغه د وروستیو ډیرې قوي سیاسي- شاعرانه ويناوي دي. 

ډرامې یې:

: (Mystery-Bouffe) د راز طنز

سیاسي طنزې ډرامه د انقلاب په اړه.

):1929)،(The Bedbug)(  شپږه یا د بستر حشره

ټولنیز فساد او د بورژوا ژوند طنز.

:(The Bathhouse ) حمام

پر شوروي بیروکراسي سخت طنز. 

  په څېر آثار یې د روسي ادبیاتو له مهمو اثارو څخه شمېرل کېږي.

مایاکوفسکي د روسي فوتوریزم هغه څېره ده چي د ادبي نوښت او ټولنیز شعور ترمنځ یې ځانګړی تعادل رامنځته کړی دی.

مایاکوفسکي د شاعرۍ ترڅنګ یو تکړه ډرامه لیکونکی او سینمایي هنرمند هم و. هغه کله چې په (۱۹۱۸)زکال د “مستري بوف” په نامه یوه فلمي سناریو ولیکه  ” په هغه کي لوبغاړی هم و. د هغه د وروستیو لیکنو څخه  د “حمام”

په نامه طنزي ډرامه ده، چي پکښې د شوروي (The Bathhouse)

 پر بیوروکراسۍ سخته نیوکه کوي. د هغه د ځان وژنې لپاره یوه  نظریه دا ده چي هغه د “هنرمند او دولت” ترمنځ د نه حل کېدونکي مخالفت قرباني سو  یعنې هغه غوښتل چي انقلابي وي خو سره له دې هم خپل هنري ازادي وساتي چي په شوروي نظام کي ممکنه نه وه. د ده تر مړینې وروسته سټالین اعلان وکړ چي مایاکوفسکي “د شوروي عصر تر ټولو غوره شاعر” و، خو د هغه اعتراضي شعرونه یې د کلونو لپاره له درسي کتابونو څخه لیرې کړل.

مسعود: تاسو د روسیې په معاصر شعر کې د «ویکتور ولیمیر خلبنیکوف» علمي او ادبي شخصیت، او د  هغهٔ مهم او ګټور نښیرونه (اثار)څنګه ارزوئ؟

 د (Velimir Khlebnikov) ډاکټر رشاد: ويل کېږي: چې ویلیمیر خلبنیکوف روسي فوتوریزم تر ټولو ژور فکره او نوښتګر شاعر بلل کېږي. هغه د ژبي د امکاناتو د پراخولو لپاره بې ساري هڅي وکړې. د ده په اند شاعر باید د نویو کلمو، نویو جوړښتونو او نویو ژبنیو اړیکو موندونکی وي.

خلبنیکوف د «زاوم» یا ماورایي ژبي له نظریې سره شهرت لري. هغه باور درلود چي ژبه باید یوازي د مانا وسیله نه وي بلکي خپله د هنري کشف موضوع هم وګرځي. د ده آثار که څه هم کله ناکله ستونزمن ښکاري خو د معاصرې شاعرۍ پر تحول یې ژور اغېز کړی دی.

خلبنیکوف د ژبپوهنې سربېره د ریاضي او تاریخ په اړه هم ډېر لیکلي دي.  هغه  په نامه یو اثر لري چي په   (Tables of Destiny) د «جګړې او سولې جدول » کښې تاریخي پیښو ترمنځ د (۳۱۷) کلونو دورې محاسبه کوي او د نړۍ د راتلونکو جنګونو وړاندوینه کوي چي ځینې یې د هغه له مړینې وروسته ریښتیا هم ختلې. د ده یو بل مهم اړخ دا دی چي هغه د “سلاوي افسانې” او “زرتشت” له فلسفې څخه ډېر اغېزمن سوی و او هڅه یې کوله چي د روسي ژبې لرغوني ریښې د نويو کلمو په جوړولو کي وکاروي. د ده له پاتې سویو لیکنو څخه څرګندېږي چې هغه غوښتل یوه نړیواله ژبه جوړه کړي چي ټول انسانان په هغه خبرې وکړي خو دا پروژه یې نیمګړې پاته سوه. د ده اغېز یوازې په روسیه کي نه بلکي په چکي، پولنډي او جرمني فوتوریستانو باندې هم پراخ دی.

مسعود: «خلیبنیکوف» ویلې دي: «شعر امکان لري د پوهیدو وړ وي او امکان لري د پوهیدو وړ نه وي، خو په دواړو حالاتو کې باید ښه او له حقیقت څخه ډک وي.» تاسو په دې اړه څه لید لرئ؟

ډاکټر رشاد: زه فکر کوم چي خلبنیکوف دلته د شعر د ژور هنري ماهیت خبره کوي. هر هنري اثر د دې اړتیا نه لري چي سمدستي او په بشپړه توګه د لوستونکي له خوا درک سي. کله کله لوی هنر  وخت، تأمل او فکر کولو ته اړتیا لري.

خو که شعر هر څومره پېچلی وي باید یو ډول هنري صداقت او دنننی حقیقت ولري او هغه اثر چي یوازي د ابهام لپاره مبهم وي چې څوک په پوه نه سي ارزښت نه ساتي خو هغه شعر چي د انساني تجربې ژور حقیقت انځور کړي که څه هم پیچلی او ستونزمن وي بیا هم خپل ارزښت ساتي.

له همدې امله د خلبنیکوف دا خبره د معاصر هنر د فلسفې یوه مهمه څرګندونه بلل کېدای سي.

)Ontology د خلبنیکوف دا نظریه د (۱۹۱۰) لسیزې د هنري اونټولوژي (

«هستي پوهنې» یوه برخه ده چي د هغه وخت د روسي “فورمېلیستانو”

 ترمنځ د اختلاف له امله (Symbolists)  او “سمبولیستانو” (Formalists )

 (Thinkable / Conceivable) راپیدا سوه. خلبنیکوف د” فکر وړ”

(Incomprehensible  / Unintelligible, )” او “نامفهوم

 (Possibility) ترمنځ دوه ګوني حالت نه د یوې نوي شاعرانه “امکان”

 په توګه ګوري، هغه باور درلود چي شعر باید د لوستونکي ذهن”فعال”

 پیغام ورکړي. (Passive( نه دا چي یوازې یو غیرفعال   کړي (Active)

د دې نظر یوه فلسفي بڼه وروسته د “روسي فورمالېستانو” لکه “رومن

)Function of Language( چې د ژبني دندو (Roman Jakobson) یاکوبسن

 “په نظریه مشهور دی، له خوا پراخه سوه چي ویلي یې دي: “شعر هغه ژبه ده چي د خپل ځان په اړه فکر کوي.” خلبنیکوف د “حقیقت” پر مفهوم  په

باندي نه،بلکي د “هنري ادراک” (Platonic Ideal) افلاطوني ایډیال

 خبره کوي  یعنې هغه حقیقت چي د منطق (Artistic Perception)

پر ځای د احساس او وجدان له لارې درک کېږي.  (Logic)

  او حتی د (Experimental Poetry) دا نظریه د نن ورځې د “تجربي شاعري    په څېر هنرونو (Spoken Word) ” سپوکن وډ ” او (Hip Hop) “هیپ هاپ”

کي هم د پام وړ اغېز لري، ځکه چي هلته هم ږغ ، ریتم او جوړښت له

دودیزې معنا څخه ډېر مهم ګڼل کېږي.

مسعود: روسي فوتوریستانو او انځورګرانو په خپلو بحثونو کې څرګنده کړه، چې ادب د انځورونو او ایماژونو هنر نه دی، بلکې د کلمو هنر دی. تاسو په دې اړه څه اند لرئ؟

ډاکټر رشاد: دا د روسي فوتوریستانو او وروسته د روسي فرمالیستانو له بنسټیزو نظریو څخه وه او دوی باور درلود چې د ادبیاتو اصلي ماده ژبه ده نه هغه کیسې او پېښي چي ژبه یې بیانوي.

د دوی په اند شاعر او لیکوال باید تر هر څه مخکي د کلمو له هنري امکاناتو سره کار وکړي.

البته زه فکر کوم چي ادب هم د کلمو هنر دی او هم د تصویر، احساس او تخیل. کلمې د ادبي اثر لومړنۍ وسیله ده خو وروستۍ موخه یې د معنوي او تخیلي نړۍ رامنځته کول دي نو له همدې امله د روسي فوتوریستانو دا نظر د ادبي تیورۍ په تاریخ کي مهم مقام لري خو د ادبیاتو ټول ماهیت نه راڅرګندوي.

 د دې خبرې علمي ژوروالی په دې کې دی چې د کلمو هنري امکانات که څه هم د ادب بنسټ دی خو د معنا رامنځته کېدل د لوستونکي په ذهني کلتوري چوکاټ او د متن د لوستلو په شرایطو پورې هم اړه لري چې د لوسنونکي د کره   ژبې د عملي استعمال او د(Reader-response criticism کتنې غبرګون(  

په رڼا کې لا روښانه کیږي.(Pragmatics)

 له همدې امله د نړۍ په ادبي دودونو کې په ځانګړې توګه د ختیځو ادبیاتو لکه پښتو، فارسي او عربي کې، د “معني” او “مضمون” ارزښت له “لفظ” سره د تلپاتې تعادل په توګه پاته سوی خو راډیکاله فوتوریستي نظریه چې ادب یوازې کلمو ته راکښته کوي بیا د ادب ټول نور اړخونه لکه حسي او عاطفي غبرګون، کلتوري حافظه او تخیلي امکانات نه سي پوښلی.

مسعود: د روسي فوتوریستانو او د هغوی په اصلي غړو کې «ویکتور اشکلوسکي» ، چې د جنوري په 18 پر (1893)زېږدیز کال کې په «سنټ پیترزبورګ» کې زیږیدلی، «بوریس توماچیفسکي»، چې د نومبر په 29 پر (1890)ز کال کې په «سنټ پیټرزبورګ» کې زیږیدلی او «ولادیمیر پروپ»، چې د اپریل په 17پر (1895)ز کال کې زیږیدلی دی. ډیری یې د داستاني جوړښت په برخه کې فعال ول، پداسې حال کې چې په نورو ادبي اثارو کې یې هم کار کاوه. د دغو لیکوالو د لاسته راوړنو، د نښیرونو (اثارو) او مهمو شهکارونو په اړه څه لید لوری لرئ؟

د روسي فرمالیزم له (Viktor Shkilovsky)ویکتور شکلوفسکي ډاکټر رشاد: بنسټ اېښودونکو څخه دی. د هغه تر ټولو مشهور مفهوم «آشنایي ماتونه» یا اشنا

) دی. ده ویل چي هنر باید عادي شیان Defamiliarization شی نااشناکول(

په نوي او ناآشنا ډول وړاندي کړي څو انسان د ژوند له عادي توب څخه راویښ کړي.

بوریس توماچیفسکي د روسي فورمالیزم له مهمو ادبي (Boris Tomashevsky) تیوریسنانو څخه و چې د ادبي جوړښت، روایت او شعري فورم په باب یې ژوري څېړني وکړې. د هغه مهم آثار دادي: 

 (١٩٢٥ ز) : (Theory of Literature )(Poetry) د ادب تیوري 

ادبي تیورۍ او شعر په اړه. د

)The Writer and the Bookز ((١٩٢٨): (Textology)د متن پيژندني  په اړه

)On Poetry( :د شعر دجوړښت ، وزن او هنري  ځانګرنو په اړه

 د هغه آثار د معاصري ادبي تیورۍ په پرمختګ کي مهم رول لري.

ولادیمیر پروپ بیا د فولکلور او افسانو د جوړښت په برخه کي (Vladimir Propp) د هغه مشهور اثر نړیوال شهرت لري.

(Mythological Morphology «د افسانې مورفولوژي»، (

د روایت پېژندني په تاریخ کي یو له اغېزمنو اثارو څخه ګڼل کېږي.

دغو درې واړو د ادبیاتو د علمي څېړني لپاره نوې لارې پرانیستلې.

د دغو درې واړو پوهانو ترټولو ستر علمي خدمت دا و چې دوی د ادبي اثر د “بڼې

د مطالعه کولو له لارې  ادبیات (Structure او “جوړښت  (فورم)  (Form)

  له فلسفي او تاریخي حاشیو راوایستل او د یوې خپلواکې علمي څانګې حیثیت یې ورکړ.

د پروپ د افسانوي وظایفو کشف نه یوازې د ادب بلکې د فلم، اعلاناتو او 

په برخه کې هم د یو بنسټیز جوړښتي (Storytelling) د کمپیوټر د کیسه ویلو

ماډل په توګه کارول کېږي.

 شکلوفسکي د ادبي کره کتنې سربېره د شوروي سینما د سناریو لیکلو په برخه کې هم فعال و او توماچیفسکي د “شعري ژبې” د جوړښتونو تحلیل داسې علمي کچه ته ورساوه چې نن ورځ د کمپیوټري ژبپوهنې لپاره هم ګټور تمام سوی دی.

مسعود: په روسیې کې د اکتوبر له انقلاب (۱۹۱۷)ز کال څخه وروسته دوه نور مهم او اغېزمن غورځنګونه د فوتوریسم له زړه څخه راڅرګند شول، «سوپره ماتیسم» او «کانستراکتویسم».مهرباني وکړئ د دې دواړو څانګو د بنسټ ایښودونکو د لیدتوګو، اندونو او باورونو او د هغوی د معتبرو نښیرونو(اثارو) په اړه معلومات راکړئ.

د کازیمیر مالویچ (Suprematism) ډاکټر رشاد: سوپرماتیزم

له خوا رامنځته سو. د دې مکتب اساسي موخه دا وه (Kazimir Malevich)

 چي هنر له طبیعي تقلید څخه آزاد کړي او سوچه هندسي بڼو ته ارزښت ورکړي. 

 د همدې تفکر سمبول ګڼل (Black Square) د مالویچ مشهور اثر «تور مربع»

کېږي.

بیا تر ډېره د ولادیمیر تاتلین (Constructivism) کانستراکتیویزم

له نومونو سره تړاو لري.(El Lissitzky)  او ال لیسیڅکي (Vladimir Tatin)

د دې مکتب پیروانو هنر د ټولني د عملي اړتیاوو د پوره کولو وسیله بلله. دوی غوښتل چي هنر له ورځني ژوند، صنعت او تولید سره ونښلوي.

سوپرماتیزم د سوچه هنر استازیتوب کاوه خو کانستراکتیویزم د عملي او ټولنیز هنر پلوی و.

دواړه خوځښتونه د شلمي پېړۍ د مدرن هنر له سترو فصلونو څخه دي.

په نوم یو عامه (Abstraction) که څه هم دواړه خوځښتونه د “تجرید”

ځانګړتیا لري خو د دوی فلسفي بنسټونه او وروستۍ لاسته راوړنې یو له بل سره

خورا توپیر لري. سوپرماتیزم د اروپايي تجریدي هنر، لکه واسیلي کانډینسکي

) تر اغیز لاندې و، خو Wassily  Kandinsky (

د جرمني د هنر ، معمارۍ او ډیزاین (Bauhaus) کانستراکتیویزم د باوهاوس

مشهور مکتب او نړیوالې معمارۍ پر وده ژور اغېز وکړ او د “فنکشنالیزم

مفهوم یې راوپاراوه. (Functionalism)

په ۱۹۲۰مه لسیزه کې د دواړو مکتبونو ترمنځ بحثونه په دې پای ته ورسېدل چې کانستراکتیویزم ملاتړ وکړ ځکه چې (Constructivism)د شوروي حکومت د صنعتي او تبلیغاتي اړخونه د سټالین د پرمختیایي پلانونو سره همږغي ول خو وروسته دواړه د “بورژوایي فورمالیزم” په تور وځپل سول او  سوسیالیست رئالیزم یې ځایناستي سو.

مسعود: «ایخن باوم»، «یوري تن یانو» او “وینوګراډو”، دا د روسیې هغه نامتو  لیکوال دي، چې  د روسي فورمولیسم د سبکي جوړښتونو په برخه کې یې ډیره هڅه کړېده. هر یو یې د معتبرو او نامتو نښیرونو(اثارو) خاوندان دي. ښه به وي که د دغو ادبی او فرهنګی شخصیتونو د اندونو، لیدتوګو، باورونو او د هغوی د نوموتو نشیرونو(اثارو)په تړاو لنډ معلومات راکړئ.

بوریس ایخنباوم د ادبي کره کتنې او ادبي (Boris Eikhenbaum) ډاکټر رشاد: تیورۍ له مهمو څېرو څخه دی. هغه د ادبي متن د خپلواک ارزښت دفاع کوله او باور یې درلود چي ادبي اثر باید د خپل هنري جوړښت له مخې وارزول سي.

یوري تینیانوف د ادب تاریخ او ادبي تحول په باب نوې (Yury Tynianov) نظریې وړاندي کړې. هغه ادبیات یو متحرک نظام باله چي د زمانې له بدلونونو سره بدلېږي.

ویکتور وینوګراډوف د سبک پېژندني او ژبني تحلیل په (Viktor Vinogradov) برخه کي ستر خدمتونه کړي دي. د ده څېړنو د ادبي سبکونو د علمي مطالعې بنسټونه نور هم پیاوړي کړل.

د دغو پوهانو ګډه لاسته راوړنه دا وه چي ادبیات یې د علمي څېړني موضوع کړه.

“ایخنباوم “د روسي فرمالیزم د تیورۍ تکامل

(The Evolution of the Theory of Russian Formalism)

تر نامه لاندې خپل اثر کې د فرمالیزم د تاریخي پړاوونو یوه منظمه کره کتنه وړاندې کړه او د ادبي کره کتنې لپاره یې یوه خپلواکه میتودولوژي

جوړه کړه. (Methodology )

 تیورۍ له مخې ثابته کړه (Literary Evolution) تینیانوف د “ادبي تکامل”

چې ادبي بدلونونه د ټولنیزو بدلونونو عکس العمل نه بلکې د ادبي سیستم د داخلي جوړښت د سستوالي یا نوښت پایله ده کوم چې د جوړښتي (ساختماني)

مفهوم سره ورته والی (Value) ارزښت (Structural Linguistics)” ژبپوهنې “

 لري.

وینوګراډوف بیا د سبک پېژندنې په برخه کې دومره دقیق کار وکړ چې د هغه 

 له مخې د ستاینې(Corpus Linguistics) طریقه د نن ورځې د متني ژبپوهنې

 (Linguistic Personality) وړ ده،   او د هغه “ژبنی شخصیت”

یا ژبنی سبک او هویت مفهوم وروسته د فورنزیک ژبپوهنې

 یا حقوقي ژبپوهني لپاره اساس وګرځېد.(Forensic Linguistics)

مسعود: د روسي  فوتوریستانو په منځ کې، “رومن یاکوبسون” (د اکتوبر په 11، پر  1896 زیږیدلی – د جولای په ۱۸، پر 1982 مړ شوی) ترټولو نړیواله څیره او د روسیې د فوتوریسم یو له مخکښو بنسټ ایښودونکو څخه دی. هغه یو روسي ژبپوه او ادب پوه وو. نوموړی د ژبپوهنې په برخه کې د پراګ ښوونځي له بنسټ ایښودونکو څخه هم دی. مهرباني وکړئ د هغهٔ د اندونو، لیدتوګو او باورونو او نښیرونو(اثارو) د ارزښت په تړاو خپل مالومات را سره شریک کړئ.

د شلمي پېړۍ تر ټولو (Roman Jakobson) ډاکټر رشاد: رومن یاکوبسن  اغېزمنو ژبپوهانو او ادبي نظریه‌پوهانو څخه دی. هغه د پراګ د ژبپوهنیز مکتب له بنسټګرو څخه شمېرل کېږي او د جوړښتي یا ساختماني ژبپوهنې 

په وده کي یې ستر رول لوبولی دی. (Structural Linguistics(

یاکوبسن د ژبي د اړیکو، شعري ژبي او ادبي ارتباط په باب مهمي نظریې وړاندي کړې.

 (The Six Factors of Communication) ده د «ژبني ارتباط شپږ عوامل» 

 بیان کړې دي،(Six Functions of Language)  او د ژبې شپږ دندې

) ډیره مهمه ده او مفاهیم یې تر Poetic Function) چې «شعري دنده»

اوسه د ادبي تیورۍ بنسټیز بحثونه ګڼل کېږي.

د یاکوبسن ستره ځانګړنه دا وه چي ادبیات، ژبپوهنه او کلتوري مطالعات یې سره ونښلول او د معاصرو انساني علومو لپاره یې نوې لارې پرانیستلې.

یاکوبسن د خپل ژوند په وروستیو لسیزو کې د نیوروژبپوهنې

یا عصبي ژبپوهنې په برخه کې هم مهم کار وکړ او (Neuro-linguistics)

 “افازیا” یا ژبني اختلال “(Aphasia) په ځانګړي توګه د

په اړه یې هغه نظریې چې د استعارې (د غوراوي محور) (Language Disorder) 

 (د ترکیب محور)    او مجاز

ترمنځ یې توپیر روښانه کړ، د دماغ د چپ او ښي نیمګړي ژبني د فعالیت پوهېدو

لپاره یې بنسټ کښیښود.

د هغه فکري ساحه دومره پراخه وه چې د کلود لیوی-شتراس

د جوړښتي (Anthropogist( فرانسوي بشرپوه (Claude Levi- Straus)

رولان بارت ،(Structural Anthropology) انسانپوهنې

، (۱۹۱۵-۱۹۸۰)ز  د فرانسوي ادبي کره کتونکی (Roland Barthes)

او جاک لیکان (Semiotics) او فیلسوف د نخښو پېژندنې

(١٩۰۹ -١٩٨٠ ز) د فرانسوی ارواشنونکې (Jacques Lacan)

(چې زګموید فروید یې له نوې زوایې تفسیر کړ) (Psychoanalyst)

لپاره یې نظري وسایل چمتو کړل او نن ورځ د نړۍ په غوره پوهنتونو کې د هغه اثار د ژبپوهنې، ادبیاتو او کلتوري مطالعاتو د نصاب لازمې برخې دي.

مسعود: روسي فورمالیستانو، د ادبی ډولونو او ځېلونو، لکه: ډرامو، شعرونو، لنډو کیسو او ناولونو او رومانونو په تړاو څه لید درلود؟

ډآکټر رشاد: روسي فرمالیستانو باور درلود چي هر ادبي ژانر خپل ځانګړی هنري جوړښت او قوانین لري. دوی د ژانرونو ارزښت د موضوع له مخي نه بلکي د تخنیک، بڼې (فورم) او جوړښت له مخي ټاکه.

د دوی په اند د شعر ارزښت په شاعرانه ژبه کي دی، د ناول ارزښت په روایتي جوړښت کي دی او د ډرامې قوت د صحنې او عمل په تنظیم کي نغښتی دی.

همدغه لیدلوری وروسته د معاصر روایت پېژندني، سبک پېژندني او ادبي نقد پر وده ژور اغېز وکړ.

د فرمالیستانو د ژانرونو دغه جوړښتي لیدلوری وروسته د میخایل باختین

(وخت-ځای) (Chronotope) د “کرونوټوپ” (Mikhail Bakhtin(

مفهوم سره یوځای سو او د ژانرونو د تاریخي تکامل په اړه یې (time – space)

نوي بحثونه رامنځ ته کړل. دوی دا هم وښوده چې د ادبي ژانرونو ترمنځ پولې تلپاتې نه دي او کله چې یو ژانر خپل هنري امکانات پای ته رسوي د نورو ژانرونو

له عناصرو سره یوځای کېږي (لکه “کراس-ژانر” ادبیات)

کوم چې نن ورځ په عصري ناولونو، فلمونو او (Genre – crossing literature)

ډیجیټل رسنیو کې په پراخه کچه لیدل کېږي. د فرمالیستانو دې تګلارې د نړۍ

 (Genre Theory) په ادبي کره کتنه کې د “ژانر تیوري

(د ادبي ژانرونو ماهیت، جوړښت او ټولنیز رول)او په ځانګړي  توګه «د وینا

لپاره یو علمي بنسټ کښېښود چې تر اوسه (Speech Genres) ژانرونه» 

پورې د ادبي او رسنیز نقد یا کره کتنې یوه لازمه برخه ده.

مسعود: «یوګني اونه ګین» نښیر(اثر)، د روسي لیکوال او شاعر «پوشکین» یو له نوموتو شهکارونو څخه دی. روسي فوتوریستانو او د هغوی له ډلو څخه “اشکلوسکي” د دې نامتو نښیر(اثر) د هنري اړخونو په اړه څه اند درلود؟ 

«یوګین اونه ګین» یوازې د یوې (Eugene Onegin ډاکټر رشاد: فرمالیستانو( عاشقانه کیسې په توګه نه لید بلکې دوی د دې اثر هنري جوړښت، روایتي تخنیکونه، ژبني نوښتونه او د بیان ځانګړی سبک څېړه.

شکلوفسکي په ځانګړي ډول دې ته متوجه و چي   (Viktor Shklovsky) الکساندر پوشکین څنګه د روایت بهیر تنظیم کړی او (Alexander Pushkin) څنګه یې عادي پېښي په هنري بڼه بدلي کړي دي.

د فرمالیستانو له نظره د دې اثر عظمت یوازې په محتوا کي نه بلکي په هنري جوړښت او ادبي مهارت کي هم نغښتی دی.

د فرمالیستانو دغه تحلیلي طریقه د دې لامل سوه چې د پوشکین د دې اثر مطالعه له ساده مضموني نقد څخه پورته سي او د هغه شعري جوړښت، د روایت د بدلون ټکی او د نظم او نثر ترمنځ د یوځای کېدنې هنري ځواک وڅېړل سي. دوی دې پایلې ته ورسېدل چې د “یوګین اونه ګین” اصلي جادو په دې کې دی چې لوستونکی د کیسې د پایلې څخه نه بلکې د کیسې د ویلو له لارې او د هغې د ژبنۍ موسیقۍ څخه خوند اخلي. نن ورځ د پوشکین د دې اثر په اړه نړیوال 

انتقادي بحثونه لا هم د فرمالیستانو د دغو بنسټیزو مفکورو پر بنسټ روان دي او

 (Autonomous Artistic Structure) دا اثر د یو “خپلواک هنري جوړښت”

(لکه شعر ، ناول او نقاشي ) په توګه د ادبي نړۍ یوه بېلګه پاته سوې ده.

مسعود: “میخأیل لاریانوف”، “ناتالیا ګونچاروا”، “الکسانډرا اکستر” او “کازیمیر مالویچ” د هغو روسي انځورګرانو له ډلو څخه ول، چې د روسي فوتوریستانو بیانیه یې خپره کړه. د دې بیانیې موخه، لید لوری، منځپانګه، مضمون او پیغام څه وُ. هیله ده كه تاسو د دې هنرمندانو او انځورګرانو د هنري او ادبي شخصیوتونو او د هغوی د هنري او نامتو نښیرونو (اثارو) په اړه لنډه رڼا واچوئ.

ډاکټر رشاد: دا ټول د روسیې د اوانګارد(نوښتګر) هنر له سترو استازو څخه دي. ناتالیاګونچاروا (Natal Goncharva) او (Mikhail Larionov) میخاییل لاریونوف

د روسي فولکلور، عصري هنر او فوتوریستي تجربو ترمنځ نوی پیوند رامنځته کړ.

د رنګونو، حرکت او صحنوي ډیزاین په (Aleksandra Ekster) الکساندرا اکسټر برخه کي نوښتونه وکړل او د اروپا د مدرن هنر له مهمو څېرو څخه وګرځېده.

بیا د سوپرماتیزم ستر بنسټګر و. د هغه آثار (Kazimir Malevich) کازیمیرمالویچ د تجریدي هنر په تاریخ کي ځانګړی مقام لري.

د دغو هنرمندانو مشترکه ځانګړنه دا وه چي د هنر دودیز حدود یې مات کړل او د معاصر بصري(لیدونکي) هنر لپاره یې نوي امکانات رامنځته کړل.

د دغو هنرمندانو ستره لاسته راوړنه دا وه چې دوی روسي هنر له اروپايي مدرنیزم له لارې یې د هنر نړیواله ژبه پراخه (Abstraction) سره ونښلاوه او د “تجرید”

کړه خو د دوی ترمنځ د پام وړ توپیرونه هم سته: لاریونوف او ګونچاروا د روسي کلیسايي هنر او فولکلور څخه الهام اخیست او مالویچ د لویدیځ مدرن هنر (لکه

کانډینسکي) څخه اغېزمن و او یو فلسفي-روحاني سیستم

(Philosophical – Spiritual System)

یې جوړ کړ او «الکسندرا اکسټر» د ایټالوي فوتوریزم د “تحرک” مفهوم سره یوځای او رنګینه فضا یې جوړه کړه. د دوی اثار نن ورځ د نړۍ په غوره موزیمونو

» MOMA(مسکو) او « ،(Tretyakov Gallery) لکه تریتیاکوف ګالري

(نیویارک) کې ساتل کېږي او سره له دې چې د شوروي واکمنۍ د دوی ډېر اثار د “بورژوایي انحطاط” په تور له منځه یووړل خو د دوی فکري میراث د معاصر هنر په اکاډمیکو نصابونو او نړیوالو هنري جریانونو کې تر نن ورځې پورې ژوندی پاته دی.

مسعود: پر (۱۹۱۴)ز او (۱۹۱۵)ز کلونو کې د فوتوریستو انځورګرانو ډیری نښیرونه(اثار) جګړییز او اتلوال لرلید لري. مهرباني وکړئ د دې پېر د فوتوریستانو د نښیرونو(اثارو) د بېلګو په اړه لنډ معلومات وړاندې کړئ چې د جګړې ستاینه یې کړې وي. او دا هم راته وویاست چې ولې دغو فوتوریستانو داسې نښیرونه(اثار)پنځولي دي؟ 

ډاکټر رشاد: د شلمي پېړۍ په لومړیو کلونو کي د اروپا سیاسي فضا له بېلابېلو بحرانونو، ملتپالو او پوځي سیالیو څخه ډکه وه. فوتوریستانو او په ځانګړې توګه ایټالوي فوتوریستانو جګړه د بدلون، تحول او د زړو جوړښتونو د نړولو یوه وسیله بلله. مارینېتي آن جګړه  « دنړۍ یوازینی پاکوونکی ځواک» بللې وه. له همدې امله د (۱۹۱۴)ز او (۱۹۱۵)زکلونو په آثارو کي د پوځونو حرکت، د وسلو قوت ، د ماشینونو انرژي او د جګړې ږوږ(شور) ډېر څرګند لیدل کېږي.

 د بوچیوني، کارا او بالا په ځینو آثارو کي دغه تمایل په ښکاره محسوسېږي خو د دوو نړیوالو جګړو تر ناورینونو وروسته بشري ټولني وښوده چي جګړه د تمدن او انسانیت لپاره تر ګټي ډېر زیان لري. له همدې امله نن ورځ د فوتوریستانو دغه لیدلوری تر جدي نقد لاندي دی.

 د ایټالوي فوتوریزم مشر فیلیپو تومازو مارینېتي په خپل “فوتوریستي مانیفیسټ” (۱۹۰۹) کې په ښکاره توګه جګړه د “نړۍ یوازینۍ حفظ الصحه” بللې وه چې دا

  )Elitism)  د ایلیتېزم (Friedrich Nietzsche) د هغه د فردریش نیچه

د تفکر څرګندونه کوي. د (۱۹۱۴-۱۹۱۵)ز کلونو آثار لکه د “اومبرتو بوچیوني “

 د مړینې د چارج” او “د لانچا د رشوت” انځورونه، د ماشینونو او حرکت د ستاینې ترڅنګ د جګړې د وحشت ناڅرګنده انځورونه هم لري، که څه هم فوتوریستانو هغه د “سپورت” او “پهلوانۍ” په توګه تعبیرول خو د لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته کله چې دوی خپله په هغې کې برخه واخیسته او ډېری یې ووژل سول (لکه بوچیوني په «۱۹۱۶»ز کال کې)نو د دوی خوشبیني کمه او د دې مکتب دننه هم جګړه پاله ږغونه کمزوري سول. نن ورځ تاریخپوهان د فوتوریزم دا اړخ د هغه د “تیوریکي تېروتنې” په توګه ګڼي چې د هنر او سیاست د ناسم ترکیب یوه بېلګه ده

مسعود: که څه هم فوتوریسم یو لنډ مهاله ښوونځی وه او یوازې د (1909)ز او (1915)ز کلونو ترمنځ یې دوام درلود، خو هغه یو اغیزمن مکتب وو، چې په اروپا کې یې ډیری شاعران، لیکوال او انځورګران ځانته را کش کړل او په عصري او مدرن ادب او هنر کې یې ژور بدلون راوست. تاسو په عصري او مدرن ادب او هنر کې د پرمختیا او ژور بدلون په برخه کې د دې مکتب د اغیزمنتیا لاملونه او دک و دلیل څنګه ارزوئ؟

ډاکټر رشاد: د یوه مکتب ارزښت تل د هغه د عمر په اوږدوالي نه سنجول کېږي بلکي د هغه د اغېزو په ژورتیا اندازه کېږي. فوتوریزم که څه هم لنډمهالی و خو د هنر په نړۍ کي یې فکري زلزله رامنځته کړه. دغه مکتب د نوښت، تجربې، هنري ازادۍ او د راتلونکي د لټون مفکوره عامه کړه. فوتوریستانو هنرمندانو ته دا جرئت ورکړ چي د پخوانیو قالبونو د ماتولو هڅه وکړي. له همدې امله د دادایزم، سوریالیزم، کانستراکتیویزم، سوپرماتیزم او ګڼو نورو اوانګاردي(نوښتګرو) خوځښتونو پر رامنځته کېدو یې مستقیم او غیرمستقیم اغېز پرېښود. فوتوریزم تر ټولو لومړی اروپايي نوښتګر خوځښت و چې د “مانیفیسټ” یا منشور له لارې یې خپل نظریات عام کړل او دا طریقه وروسته دادایستانو، سوریالیستانو او حتی د مو کلونو پاپ آرټ پورې وکاروله. (۱۹۶۰)

د فوتوریزم بل ستر میراث د “تجزیه سوي فورم” او “د حرکت هممهاله” مفکورې وې، چې سیده یې د کوبیزم پر وده اغېز وکړ او د پیکاسو او براک په آثارو کې لیدل کېږي. همدارنګه د فوتوریستانو د ټایپوګرافي او د کلمو د ازادۍ ترتیب

نوښتونه، د نن ورځې د ګرافیک ډیزاین، اعلاناتو او حتی (Parole in libertà)

 د ویب پاڼو د ډیزاین بنسټونه دي. له همدې امله که څه هم فوتوریزم د یو منظم مکتب په توګه پای ته ورسېد خو د هغه تخنیکي او فکري آثار د نن ورځې د هنر او رسنیو په هر ګوټ کې ژوندي دي.

مسعود: تاسو د اکسپرسیونیسم او فوتوریسم د معمارۍ او نقاشۍ په برخه کې د دوی د هنري سبک د توپیر او د ګډو ټکو په اړه څه اند لرئ؟ مهرباني وکړئ د دغو دوو ښوونځيو د معمارۍ او نقاشۍ د سبک، د نوموتو هنرمندانو او د هغوی د هنري نښیرونو(اثارو) د ځانګړتیاوو په اړه لنډ معلومات راکړئ. 

ډاکټر رشاد: اکسپرسیونیسم او فوتوریزم دواړه د شلمي پېړۍ د مدرن هنر مهم خوځښتونه دي خو د دواړو لیدلوري سره توپیر لري. اکسپرسیونیستان د انسان پر داخلي احساساتو، روحي اضطرابونو او عاطفي تجربو تمرکز کوي او د دوی هنر تر ډېره د انسان د باطني نړۍ انځور دی. خو فوتوریستان بیا د بهرنۍ نړۍ، ماشین، سرعت، ښار او حرکت ستاینه کوي. هغوی د راتلونکي او تخنیکي تمدن د روحیې استازي دي. سره له دې توپیرونو، دواړه مکتبونه د دودیز هنر په وړاندي راپاڅېدلي او د نوښت او تجربې پلویان ول. اکسپرسیونیسم (چې مشران یې اډوارډ مونک او وازلي کانډینسکي دي) د هنر د داخلي حقیقت په لټه کې و او رنګونه یې د احساساتو د انتقال لپاره کارول، په داسې حال کې چې فوتوریزم د بهرني عیني حقیقت (لکه د موټر سرعت یا د فابریکې ږوږ) د ښودلو هڅه کوله. خو دواړو مکتبونو د “خط” او “رنګ” دودیز رول مات کړ: اکسپرسیونیستانو کږې او اغراقې بڼې کارولې او فوتوریستانو بیا د یوه شي د بېلابېلو حرکتونو هممهاله انځور (لکه د یو چا پښې چې څو ځله انځورېږي) دود کړ. په معمارۍ کې 

او خامو موادو (Organic form) اکسپرسیونیزم د عضوي بڼو

(Skin – like texture  / surface) ((لکه د پوستکي په څیر (Rough materials)

او افقی کرښو (Glass and Steel) پلوي ول خو فوتوریزم د ښیښې، فولاد

 طرحو)Eliel Saarinen(لکه د فنلند معمار اليل سارینن (Horizontal lines)

د (١٩٢٠- ١٩٣٠) لسیزو یو (Art Deco) غوښتونکی ول چې وروسته د آرت دیکو

چې د (Modern Architecture) هنري او معماري سبک او مدرنې معمارۍ شلمي پیړۍ له منځ څخه پیل سو بنسټ وګرځېد.

مسعود: په ټولیز ډول، د سوریالیزم او فوتوریسم د اصلي انګېزو او هڅونو ترمنځ نږدېوالی شتون لري، چې  د دوی د هنرمندانو په کارونو، تګلورو او سبکونو کې لیدل کیدی شي. تاسو په دې اړه څه لید لرئ؟ ښه به وي که د دغو دوو ښوونځيو د معمارۍ او نقاشۍ د سبک، د نوموتو هنرمندانو او د هغوی د هنري نښیرونو(اثارو) د ځانګړتیاوو په اړه خپل مالومات راسره شریک کړئ. 

ډاکټر رشاد: که څه هم سوریالیزم او فوتوریزم له بېلابېلو فکري سرچینو راټوکېدلي خو دواړه د هنري انقلاب استازي دي. فوتوریستان د راتلونکي، ټکنالوژۍ او حرکت په لټه کي ول خو سوریالیستان د انسان د لاشعور، خوبونو او خیالونو او پټې رواني نړۍ د کشف هڅه کوله. دواړه مکتبونه له دودیزو اصولو څخه د ازادۍ غوښتونکي ول او د نویو هنري امکاناتو د موندلو هڅه یې کوله. همدغه نوښت غوښتنه د دواړو ترمنځ تر ټولو لوی ګډ ټکی دی.

و (Andrè Breton سوریالیزم چې بنستګر او مشر یې اندره بروتون (

(چې په ۱۹۲۴ ز کې د سوریالیزم مانیفست ولیکی) د فرویډ د رواني تحلیل له ”  له لارې (Automatic Writing) مفکورو اغېزمن سوی و او د “اتوماتیکې لیکنې یې د شعور خنډونه ماتول، پداسې حال کې چې فوتوریزم د نېتشې او مارکسیستي

(ګډوله یا مخلوط) و. (Hybri ) نظریو تر منځ یو ډول هایبرډ

  خو دواړو د “دود” او “اکاډمۍ” په وړاندې یو ډول بغاوت وکړ: فوتوریستانو موزیمونه “هدیرې” بللې او سوریالیستانو کلاسیک هنر “بورژوایي” وباله. همدارنګه دواړو مکتبونو د ژبې سره لوبه وکړه: فوتوریستانو د کلمو ازاد ترکیب

او سوریالیستانو د “عکسونو شوک کوونکی ترکیب” (Parole in libertà)  

(لکه ویلي کیدونکي ساعتونه د سلوادور ډلي انځور) دود کړ. په دې توګه، که څه هم د دوی موخې توپیر لري خو د دوی طریقه او انرژي یو شان وه او نن ورځ ګڼل “(Two Side of Freedom) دواړه د مدرن هنر د “ازادۍ دوه اړخه یا څیرې کېږي.

مسعود: تاسو د فوتوریسم د ښوونځی د زوال او د له منځه تللو، اصلي لاملونه، انګیزې، دک او دلیل څنګه ارزوئ؟

ډاکټر رشاد: د فوتوریزم د زوال څو مهم عوامل دادي: 

 لومړی، د لومړۍ نړیوالې جګړې ناورینونو د دې مکتب ډېرې خوشبینۍ تر پوښتني لاندي راوستې. هغه تمدن چي فوتوریستانو یې ستاینه کوله، د جګړې په ډګرونو کي له ستر بحران سره مخامخ سو. دوهم، د دې غورځنګ ځیني مخکښان یا په جګړو کي ووژل سول او یا یې فعالیت کم سو. د بېلګي په توګه اومبرتو بوچیوني په (۱۹۱۶)ز کال کي ومړ. 

درېیم، د دادایزم، سوریالیزم او نورو نویو مکتبونو راپیدا کېدو د فوتوریزم ځای محدود کړ.

 همدغه عوامل د دې سبب سول چي فوتوریزم د یوه مستقل مکتب په توګه ورو ورو کمزوری سي. د فوتوریزم د زوال یو بل پټ عامل د هغه داخلي تناقض و: دوی له یوې خوا د “انقلاب” او “ازادۍ” ږغ کاوه خو له بلې خوا د ایټالوي  فاشیست رژیم (موسولیني) له ښکیلاک سره یې اړیکې ټینګې کړې چې د هنرمندانو یوه ډله یې له دې مکتب څخه لیرې کړه. مارینېتي پخپله د فاشیست پارلمان غړی سو او دا سیاسي اړیکې د فوتوریزم هنري استقلال ته زیان ورساوه. 

سربېره پر دې، د (۱۹۲۰)ز مو کلونو په لومړیو کې کله چې اروپا د جګړې له زیانونو رغېده، نو د هنر پام له “تیکنالوژۍ” څخه بیرته “انسان” او د هغه  (Existentialism او( سوریالیزم (Surrealism) “معنویت” ته واړول سو او وجودیت غښتلي سول. په دې توګه فوتوریزم چې یو وخت د “راتلونکي” سمبول و خپله د تاریخ برخه سوه.

مسعود: ویل شوې دي: د فوتوریسم د ښوونځی له ړنګیدو وروسته، دا مکتب پر نویو ادبیاتو او هنرونو ډېر اغېز وکړ او د  کوبیسم، دادایسم، او سوریالیسم د مکتبونو په بڼه خپل شتون ته دوام ورکړ، او په ټوله نړۍ کې د نوښتګر، مدرن او عصري هنر لپاره الهام شو. تاسو په دې تړاو څنګه اندئ؟  

ډاکټر رشاد: دا خبره تر ډېره سمه ده. فوتوریزم د نوښت، تجربې او هنري ازادۍ هغه روحیه رامنځته کړه چي وروسته ګڼو نورو مکتبونو ته انتقال سوه. داداییستانو د دودیزو ارزښتونو پر ضد د بغاوت مفکوره ترې واخیسته. (Dadaists)

سوریالیستانو د هنري آزادۍ له تجربو څخه ګټه واخیسته. (Surealists(

 معاصرې معمارۍ، ګرافیک ډیزاین او صنعتي هنر هم د فوتوریستي لیدلوري له اغېزو بې ‌برخي نه دي. نو ویلای سو چي فوتوریزم د یوه تاریخي مکتب په توګه پای ته ورسېد خو فکري او هنري اغېزې یې لا هم دوام لري. د بېلګې په توګه، او مارسل دوشان (Tristan Tzara( د دادا غورځنګ (۱۹۱۶) چې د تریستان څارا 

له خوا رامنځته سو او د فوتوریزم د “دود ماتولو” روحیه یې (Marcel Duchamp)

په رادیکاله توګه تعقیب کړه خو له جګړې پالنې څخه یې ډده وکړه او د “پوچۍ” او “بې معنايۍ” لوري ته يې راواړوله. 

ول د (Braque پیکاسو او براک ((Picasso کوبیزم چې مشران یې ((Cubism) فوتوریزم له “تجزیې” تخنیک څخه اغېزمن سو خو د حرکت پر ځای یې د جامدو شیانو جوړښت وڅېړه.

 سوریالیزم بیا د فوتوریزم له “اتوماتیکې لیکنې” څخه مستقیم الهام واخیست خو هغه یې د سیاسي او رواني تحلیل لوري ته راواړوه. 

او د (۱۹۸۰)مو کلونو پوسټ مدرنېزم (Pop Art) ان د (۱۹۶۰)مو کلونو پاپ آرټ 

هم د فوتوریزم له “ماشیني ښکلاو” او «کولاژ» تخنیکونو  (Postmodernism)

څخه کار واخیست. نو په حقیقت کې فوتوریزم د “مدرن هنر” او دادا، کوبیزم، سوریالیزم لپاره لاره هواره کړه او د هغه اغېزې تر نن ورځې پورې د هنر په اکاډمیکو نصابونو کې تدریس کېږي.

مسعود: د پښتو ژبې د ادبي نښیرونو(اثارو)او ځانگړي ډولونو (ژانرونو) په تړاو د فوتوریسم د مکتب اغېز څنګه ارزوي؟  

ډاکټر رشاد: په پښتو ادب کي د فوتوریزم مستقیم او منظم حضور نه لیدل کېږي، خو د نوښت، عصریتوب او د نوي بیان د لټون په برخه کي یې غیر مستقیمې اغېزې محسوسېدای سي. 

د شلمي پېړۍ له نیمايي وروسته چي پښتو شعر او نثر د نوو تجربو پر لور ولاړ نو د نړۍ د مدرنو ادبي خوځښتونو اغېزې هم ورو ورو را څرګندي سوې. ځینو معاصرو شاعرانو او لیکوالانو د ښاري ژوند، تخنیکي بدلونونو او نوي عصر د تجربو انعکاس کړی دی چي په پراخه مانا یې د فوتوریستي روحیې له اغېزو سره تړلای سو. 

په پښتو ادب کې د عصریتوب  دوهمې څپې (۱۹۵۰-۱۹۶۰ز) په کلونو کې د “نوي شعر” غورځنګ له لارې راپیل سوې چې مشران یې لکه عبدالرحمان پژواک، اکاډمیسن سلیمان لایق او پوهاند ډاکتر مجاوراحمد زیار ، جیلاني جلال او نور ول چې له نړیوالو خوځښتونو (لکه سوریالیزم او اکسپرسیونیزم) څخه اغېزمن ول خو د فوتوریزم نوم یې په ښکاره نه یادوه. په دې ډول شعر کې د ښاري او عصري ژوند انځورونه راڅرګند ول چې د فوتوریزم له موضوعاتو سره نژدې تړاو لري. د بېلګې په توګه، د پژواک ځینې شعرونه د  “نویوالي” او “عصر” انځورونه لري، او د جلال بعضې شعرونه د “کولاژ” تخنیک کاروي. خو دا اغېزې تر ډېره د لویدیځو ادبیاتو د ژباړو له لارې راغلې نه د فوتوریزم د مستقیمو مانیفیسټونو له لارې.

 په دې توګه، که څه هم پښتو ادب کې رسمي فوتوریستي مکتب نه سته خو د هغه فکري انعکاس د معاصر پښتو شعر په ځینو نوښتګرو بېلګو کې لیدل کېږي، او دا پروسه تر نن ورځې پورې دوام لري.

مسعود: په پښتو ادبیاتو کې د فوتوریسم لارویانو، مخکښ او نامتو لیکوال څوک دي؟ ایا دوی د فوتوریسم له مکتب او تگلوري څخه اغیزمن دي که نه؟ مهرباني وکړئ د دغو لیکوالو د نوماندو اثارو نومونه واخلئ. 

ډاکټر رشاد: تر اوسه په پښتو ادب کي داسې کوم منظم او رسمي فوتوریستي مکتب نه دی رامنځته سوی. همدارنګه کوم شاعر یا لیکوال په بشپړه مانا د فوتوریزم استازی نه ګڼل کېږي خو ځیني معاصر لیکوالان او شاعران د نوښت، عصري لید، ښاري تجربو او نوې ژبي د کارولو له پلوه له نړیوالو مدرنو خوځښتونو اغېزمن ښکاري. له همدې امله باید ووایو چي په پښتو ادب کي د فوتوریزم مستقیمه مکتبي بڼه نه سته خو د هغه ځیني فکري او هنري انعکاسات لیدل کېږي.

 د پښتو ادب د تاریخ په اوږدو کې ډېری شاعران او لیکوالان د کلاسیکو قالبونو (لکه غزل، رباعي، مثنوي) پابند پاته سوي او یوازې د شلمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې ځینو نوښتګرو شاعرانو (لکه اکاډمیسن سلیمان لایق، پوهاند ډاکټر مجاوراحمد زیار، صدیق کاوون، پروین ملال، عبدالغفور لیوال ، صفیه صدیقي ، نظیف تکل ، خواريکښ نظري  او داسي نور) د نثر او نظم ترمنځ پولې ماتې کړې خو دا نوښتونه تر ډېره د سوریالیزم او عصري نثر له اغېزو راغلي نه د فوتوریزم د مانیفیسټونو له مستقیم تعقیب څخه. که څه هم د “سپین شعر” او “ازاد شعر” په ځینو بېلګو کې د چټکتیا، ټکنالوژۍ او ښار انځورونه سته خو بیا هم کوم شاعر په قصدي توګه د فوتوریستي اصولو (لکه د کلمو ازاد ترکیب، د نحوي قواعدو ماتول، یا د ماشین ستاینې) څخه پیروي نه ده کړې.

 په دې توګه، پښتو ادب کې فوتوریزم د یو “منظم مکتب” په توګه نه بلکي د یو تیت او پرک اغیز له لارې را څرکندسوی دی او د هغه مستقیم استازیتوب د یوه ځانګړي لیکوال لپاره د پوهانو ترمنځ توافق نسته.

مسعود: په افغانستان کې د نندارې”تياتر”، ډرامې، انځورگرۍ او نقاشۍ، مجسمه جوړونې، معمارۍ، سینما، عکاسۍ، په هنرونو کې د فوتوریسم د سبک او هنر، اغېز څه ډول ارزوئ؟ 

ډاکټر رشاد: د افغانستان هنري بهیرونه تر ډېره د سیمه‌ییزو، اسلامي او کلاسیکو فرهنګي سرچینو تر اغېز لاندي پاته سوي دي. له همدې امله فوتوریزم دلته د اروپا په څېر مستقیم حضور نه لري. خو د معاصرې معمارۍ، ښاري ډیزاین، ګرافیک هنر، سینما او ځینو نویو هنري تجربو په برخه کي د عصریتوب هغه روحیه لیدل کېږي چي د فوتوریستي تفکر له عمومي فضا سره نژدې ده . په ټوله کي ویلای سو چي د فوتوریزم اغېز په افغانستان کي تر ډېره غیرمستقیم او د نړیوالو هنري جریانونو د انتقال له لاري څرګند سوی دی.

 په افغانستان کې د هنر مدرن کېدل له (۱۹۴۰)ز مو کلونو وروسته پیل سول، کله چې کابل پوهنتون او د ادبیاتو او بشري علومو او وروسته د ښکلو هنرونو پوهنڅي جوړ سول او ځینو افغان هنرمندانو په اروپا کې زده کړې وکړې. د بېلګې په توګه، انځورګر عبدالقدیر رسا او حفیظ پاکزاد د لویدیځې نقاشۍ تخنیکونه (لکه امپرسیونیزم او کوبیزم) له سیمه‌ییزو مضامینو سره یوځای کړل خو د فوتوریزم نوم یې نه یاداوه.

 په معمارۍ کې، د (۱۹۶۰)ز مو کلونو د کابل ښار د عصري ودانیو (لکه د کابل هوټل، د پوهنتون ودانۍ، کانټیننټل هوتل ، د وزیر اکبر خان مینې ځینې کورنه ) په راوسته کې د کندهار د عینو مینې ځینې کورنه او داسي نور ډیزاینونو کې د مدرنې معمارۍ کرښې کارول سوې چې بالواسطه د فوتوریستي معمارۍ له مفکورو (لکه افقی کرښو، ښیښو او فولادو) اغېزمنې وې.

 په تیاتر کې، د (۱۹۷۰)ز مو کلونو ځینو لوبغاړو (لکه فقیرزاده ، محمد عثمان راد او احمد غوث فقیر) د اروپايي اوانګارد تیاتر (لکه بریخت او آرتو) له تخنیکونو کار واخیست چې بیا په هغو کې د فوتوریزم د “چټکتیا” او “حرکت” غیرمستقیم انعکاس شتون درلود خو د (۱۹۸۰)مو کلونو له جګړو وروسته دا مډرنې تجربې کمې سوې او هنر بیرته دودیزو او کلاسیکو قالبونو ته راوګرځېد.

خو په سینما کې بیا  له اروپا څخه د راغلو اکادیمیکو سینماګرانو له لارې لکه عبدالواحد نظري ، سيدلال شینواري او داسي نورو له لارې دا تجربې په غیر مستقیم ډول تر سره سوې. 

د دې ترڅنګ، که د افغانستان د مشروطیت دورې ادبیات او په ځانګړي ډول د سراج الاخبار مکتب او د علامه محمود طرزي افکار چې فوتوریزم سره لږ تر لږه هممهاله و، د ایټالوي فوتوریزم سره پرتله کړو نو هم ورته والي لري او هم توپیرونه. 

په ادبي او څیړنیزو لیکنو کي معمولاً نه ویل کېږي چي طرزي فوتوریست و خو ویل کېدای سي چي د هغه په افکارو کي ځیني هغه ځانګړتیاوي موجودي دي چي د فوتوریزم له روحيې سره یې نژدې والی درلود.

ورته والی:

۱. د ملت پالني (نشنلیزم) روحیه : په دواړو خوځښتونو کي د ملت عظمت او ملي ویاړ مهم ځای لري. فوتوریستانو د ایټالیا د ځواکمنېدو، ملي یووالي او نړیوال نفوذ خوبونه لیدل. طرزي او د هغه ملګرو هم د افغان ملت د بیدارۍ، خپلواکۍ او ملي یووالي تبلیغ کاوه.

۲. د راتلونکي ستاینه : فوتوریستانو ویل چي باید د راتلونکي پر لور ولاړ سو او له زړو قالبونو څخه راووزو. طرزي هم په خپلو مقالو کي پر دې ټینګار کاوه چي افغانستان باید د علم، صنعت، ښووني او تمدن پر لار روان سي او د نړۍ له پرمختګونو سره ځان برابر کړي.

۳. د بدلون غوښتنه : دواړو د خپل وخت له رکود او جمود سره مخالفت درلود. فوتوریستانو د ادبي او هنري دودونو ماتول غوښتل، او طرزي د ټولنیزو او فکري دودونو اصلاح او نوي کول غوښتل.

۴. د مبارزې او جګړې ارزښت : فوتوریستانو جګړه د ملتونو د ځواک نخښه بلله. د مشروطیت لیکوالانو هم د خپلواکۍ لپاره مبارزه ضروري ګڼله. د انګرېزانو د نفوذ او ښکیلاک(استعمار) پر ضد مقاومت د هغوی په لیکنو کي څرګند لیدل کېږي. 

۵. پر زړو ادبي موضوعاتو نیوکه : طرزي څو ځله دا خبره کړې ده چي ادبیات باید یوازي د زلفو، خالونو، میني او عاشقانه تخیلاتو تر چوکاټه محدود نه وي بلکي د ملت دردونه، علم، سیاست او ټولنیزي اړتیاوي هم بیان کړي. فوتوریستانو هم پر دودیزو رومانتيکو او کلاسیکو ادبیاتو سختي نیوکي کولې.

توپیرونه:

۱. د جګړې مفهوم : دا تر ټولو مهم توپیر دی. فوتوریستانو جګړه تقریباً د یوه مستقل ارزښت په توګه ستایله. هغوی ویل چي جګړه د ملتونو د ځواک او نوښت سرچینه ده خو طرزي جګړه د خپلواکۍ او دفاع لپاره لازمه بلله، نه دا چي هره جګړه ښه ده. د هغه موخه سوله، اصلاح او پرمختګ و، جګړه یې یوازې د آزادۍ د ترلاسه کولو وسیله ګڼله.

۲. دیني او اخلاقي بنسټ : فوتوریزم یو اروپايي سیکولر او هنري خوځښت و خو د طرزي فکر د اسلام، شرقي ارزښتونو او افغاني ټولنې له فرهنګي جوړښت سره تړلی و. هغه عصريتوب غوښت، خو د دین د له منځه وړلو غوښتونکی نه و.

۳. ادبي هدف : فوتوریستانو غوښتل د شعر ژبه، وزن، سبک او د هنر ټول اصول بدل کړي. هغوی د ادبي انقلاب غوښتونکي ول. طرزي بیا د ادبیاتو د بشپړ تخریب غوښتونکی نه و، هغه غوښتل ادبیات د ملت خدمت وکړي او نوي موضوعات راونغاړي، خو د ادبي میراث د نابودۍ پلوی نه و.

۴. د ماشین او صنعت لمانځنه : په فوتوریزم کي ماشین، اورګاډی، موټر، فابریکه او سرعت تقریباً د هنري تقدس مقام لري. په سراج الاخبار کي د صنعت او ټکنالوژۍ ستاینه سته خو دومره افراطي نه ده، هلته صنعت د پرمختګ وسیله ده، نه د هنر او ژوند تر ټولو لوړ ارزښت دی.

که په لنډ ډول ووایو: د دوهمې مشروطیت دورې ادبیات او د ایټالوي فوتوریزم ترمنځ د ملت پالني، راتلونکي ته د خوشبینۍ، د بدلون غوښتني، د خپلواکۍ د مبارزې او پر زړو ادبي موضوعاتو د نیوکو له پلوه څرګند ورته والی موجود دی. خو د جګړې د مفهوم، دیني بنسټ، ادبي موخو او د صنعت د ارزښت په برخه کي ژور توپیرونه لري. له همدې امله د علامه محمود طرزي ادبیات فوتوریستي نه بلل کېږي، خو د فوتوریستي روحيې له ځینو عناصرو سره نژدې والی لري.

اوس که پر سراج الاخبار او بیا په راوروسته کې پر چپې دورې  د روسي ایکو فوتوریزم او کیوبو فوتوریزم اغیز په لنډ دول وڅیړو نو ویلای سو چې 

سراج الاخبار د اصلاح غوښتوني ، ملت جوړوني او ملي- اسلامي روښانتیا ادبي مکتب و. 

ایکو فوتوریزم د فردي نوښت  او د شاعر د ځان محورۍ مکتب و.

کیوبو فوتوریزم د هنري ژبې د ماتولو، تجربې او صنعتي عصر د ستاینې مکتب و.

خو د افغانستان د چپي دورې ادبیات تر ډيره د سوسیالیستي ریالیزم اغېز منلی و نه د روسي فوتوریزم او له فوتوریزم څخه یې یوازي عمومي فکر لکه د راتلونکي ستاینه،  د پرمختګ او صنعت انځورونه او د زړو دودونو نقد په محدود ډول اخیستی خو د فوتوریستانو ژبني او فرمي تجربې په رسمي شوروي ادب او افغان دولتي ادب کې ځای و نه موند.

اوس که د فوتوریسم د اصلي تعریف له مخې قضاوت وکړو، نو په افغانستان کې د تیاتر، ډرامې، نقاشۍ، معمارۍ، عکاسۍ او نورو هنرونو په ډګر کې د فوتوریسم مستقیم او سازمان‌ سوی اغېز ډېر کم و. افغانستان داسې صنعتي او ښاري چاپېریال نه درلود چې د ایټالوي فوتوریستانو د «ماشین، سرعت، صنعت او ټکنالوژۍ» مفکورې پکښې په بشپړ ډول وده کړې وای خو که د فوتوریسم پراخ مفهوم، یعنې د راتلونکي لور ته کتل، له دودیزو قالبونو څخه وتل، او د نوې نړۍ هنري بیان په پام کې ونیسو، نو د افغانستان په معاصرو هنرونو کې یې ځینې غیر مستقیمې نخښې لیدل کېږي.

۱. په نقاشۍ او تجسمي هنرونو کې : د افغانستان معاصر هنر په ځانګړي ډول د يوويشتمې پیړۍ له پیل څخه د نویو هنري ژانرونو، انتزاعي نقاشۍ، ګرافیتي، ډیجیټل هنر، ویډیو آرټ او مفهومي هنرونو پر لور ولاړ. دا تحول له کلاسیک مینیاتور او دودیز واقعیت‌پال هنر څخه د وتلو نخښه وه. د بېلګې په توګه: شمسیه حسني  ښاري فضا، ښځې، هویت او د راتلونکو هیلو موضوعات په

کې کاروي؛ (Digital Art) او ډیجیټل هنر (Graffiti Art) ګرافیتي

 یوه ټولنه چې  (٢٠١٣)ز کال  په افغانستان کې رامنځ ته سوه  او د ArtLords افغانستان د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت د هنرونو ریاست  د ښار دیوالونه د ټولنیز بدلون او راتلونکي تصور لپاره هنري فضا ګرځولې وه. دا هنرونه سوچه فوتوریستي نه دي خو د راتلونکي، بدلون او ښاري ژوند د انځورولو له پلوه د فوتوریستي هنر ځینې نخښې لري.

۲. په تیاتر او ډرامه کې : فوتوریستي تیاتر په اصل کې د دودیزو داستاني جوړښتونو ماتولو، چټکو صحنو او تجربوي اجراوو پلوی و. په افغانستان کې تیاتر د شلمې پېړۍ له لومړیو عصري اصلاحاتو سره راڅرګند سو، خو د هغه تمرکز زیاتره پر ټولنیزو، تعلیمي او سیاسي موضوعاتو و، نه پر فوتوریستي تجربو. د يوويشتمې پیړۍ له پیل څخه ځینې ښاري هنري اجراوې، د ازادې فضا تیاتر او (لیدونکی هنر له ژوندیو اجراوو سره ) پرفورمنس آرټ)) (Performance Art( رامنځته سول چې د معاصرې نړۍ ستونزې یې مطرح کولې. دا چارې د فوتوریستي تجربې له روحیې سره څه ناڅه ورته والی لري، خو د فوتوریسم د (Neo Futurism ) مکتب مستقیم ادامه نه ګڼل کېږي خو يو څه نیوفوتوریزم  

سره اړخ لګوي.

۳. په معمارۍ کې : دلته وضعیت لږ پیچلی دی. فوتوریستي معمارۍ د متحرکو کرښو، نویو موادو او د ماشیني عصر د ښکلا استازیتوب کاوه. په افغانستان کې تاریخي معمارۍ د کابل، کندهار، هرات او بلخ د اسلامي-تیموري دودونو پر بنسټ ولاړه ده؛ د شلمې پېړۍ په منځ او وروستیو کې عصري دولتي ودانۍ، پوهنتونونه او ښاري پروژې رامنځته سوې. د يوويشتمې پیړۍ له پیله نوې ښاري سیمې او تجارتي ودانۍ جوړې سوې، خو زیاتره یې د خلیجي، ترکي، لوېدیځو یا سیمه‌ییزو سبکونو تقلید و، نه د فوتوریزم. نو ځکه ویلای سو چې افغانستان کې «مدرن» او «نوې معمارۍ» سته، خو «فوتوریستي معمارۍ» تقریباً نه سته.

۴. په عکاسۍ کې : عصري افغان عکاسي د طبیعت، د جګړې، مهاجرت، ښارونو، ښځو، هویت او ټولنیز بدلون موضوعات انځوروي. ځینې معاصر عکاسان د ډیجیټلي تخنیکونو او مفهومي لیدلوري له لارې د افغانستان د راتلونکي په اړه

هنري پوښتنې راپورته کوي. دا برخه د فوتوریستي «راتلونکی‌محور»

فکر سره تر ټولو نژدې بلل کېدای سي، خو بیا هم د جګړې او (Future Axis)

  هویت بحث پکښې تر ټکنالوژۍ او ماشین ډېر غالب دی.

عمومي ارزونه:

زما په اند د افغانستان په هنرونو کې تر فوتوریسم ډېر اغېزمن جریانونه دا دي:

ټولنیز واقعیت‌پالنه، مفهومي هنر (Social Realism(  مدرنیزم، (Modernism)

 .(Postmodernism)، او وروسته‌مدرنیزم (Conceptual Art)

فوتوریسم یوازې د ځینو مفکورو لکه نوښت، ښاري ژوند، راتلونکې ته هیله او د دودیزو چوکاټونو ماتولو له لارې اغېز کړی دی.

 له همدې امله، که سلنه ورکړو، ښایي ووایو چې د افغانستان په معاصرو هنرونو کې د فوتوریستي عناصرو حضور محدود او غیر مستقیم دی خو د مدرنیزم او معاصر نړیوال هنر اغېز پراخ او څرګند دی.

 نو په ټوله کې فوتوریزم په افغانستان کې هیڅکله یو خپلواک او څرګند غورځنګ نه و بلکې د نړیوال هنر د انتقال په بهیر کې یې غیرمستقیم اغېزې د معاصر هنر په ځینو برخو کې پاتې دي.

مسعود: د دې مرکې په پای کي د فوتوریزم په اړه ستاسو وروستۍ ارزونه څه ده؟

ډاکټر رشاد: فوتوریزم د شلمي پېړۍ د فرهنګي تاریخ یو له هغو خوځښتونو څخه دی چي د هنر او ادب پر مسیر یې ژور اغېز کړی دی. که څه هم د دې مکتب ځیني افراطي سیاسي او فکري اړخونه د نیوکو وړ دي،خو د نوښت، خلاقیت، تجربې او هنري ازادۍ په برخه کي یې نه هېرېدونکي خدمتونه کړي دي. فوتوریستانو هنرمندانو ته دا جرئت ورکړ چي د خپل عصر له واقعیتونو سره مخامخ سي او د راتلونکي لپاره نوې هنري ژبه ولټوي. همدا د دوی تر ټولو لوی میراث دی او همدا لامل دی چي د فوتوریزم نوم لا هم د معاصر هنر او ادب په تاریخ کي په درناوي یادېږي.

نن ورځ د فوتوریزم ارزونه د تاریخپوهانو ترمنځ دوه اړخیزه ده: یوه ډله هغه د “فاشیستي هنر” په توګه غندي، ځکه چې مارینېتي وروسته د موسولیني ملاتړ وکړ او د جګړې ستاینه یې وکړه . بله ډله بیا هغه د “هنري ازادۍ لومړنی

بولي چې د دودیز هنر په وړاندې (Fist Message of Artistic Freedom) پیغام

.  یې بغاوت وکړ او د هنر د ټولو راتلونکو خوځښتونو لپاره یې لاره هواره کړه

د حقیقت په توګه، فوتوریزم د “عصریتوب د نیکمرغۍ او بدمرغۍ” دواړه اړخونه لري: هغه تخنیکي پرمختګ او حرکت ته ارجحیت ورکاوه خو له انساني اړخونو (لکه احساس، عاطفه، اخلاق، او روح) څخه یې غفلت وکړ. خو له دې سره سره د هغه تخنیکي اختراعات (لکه کولاژ، ټایپوګرافي، د حرکت انځورنه) د نن ورځې د هنر، فلم، اعلاناتو او ډیجیټل رسنیو لازمې برخې دي. په دې توګه، فوتوریزم د یو تاریخي پېښې په توګه پای ته ورسېد خو د یو “فکر” یا “انرژي” په توګه د نړیوال هنر په رګونو کې جریان لري او د هغه نوم د شلمې پېړۍ د هنر په تاریخ کې د یو تلپاتي ږغ په توګه پاته دی.

نن چي موږ د مصنوعي ځیرکتیا، روبوټونو، ډیجیټلي شبکو، مجازي واقعیت، کوانټمي کمپیوټرونو او فضایي ټکنالوژۍ په عصر کي ژوند کوو نو ویلای سو چي د فوتوریستانو ډېری خیالونه او آرمانونه تر یوه بریده په حقیقت بدل سوي دي.

فوتوریستانو باور درلود چي انسان باید د علم او ټکنالوژۍ له برکته د خپل ژوند نوې بڼې رامنځته کړي. که نن مارینیټي، مایاکوفسکي او نور فوتوریستان ژوندی وای ښايي مصنوعي ځیرکتیا به یې د بشري تمدن د نوي انقلاب په توګه ارزولې د انسان د فکري  ځواک پراختیا ده لکه څنګه. AI وای هغوی به ویلي وای چې

 چې ماشین د انسان د جسمي ځواک پراختیا وه.

 اوس مصنوعي ځیرکتیا د معلوماتو د تحلیل، ژباړي، لیکني، څېړني، طب، انجینرۍ او اقتصاد په برخو کي داسي بدلونونه راوستي چي د صنعتي انقلاب له بدلونونو سره سیالي کولای سي. له همدې امله  فوتوریستانو به اوس   دا یوه ستره تاریخي لاسته راوړنه بلله.

)په برخه کي به فوتوریستانو Virtual Reality( همدارنګه د مجازي واقعیت یا ځانګړې علاقه لرلای ځکه د دوی هنر تل د حرکت، تجربې او نوي احساس د رامنځته کولو هڅه کوله او  مجازي نړۍ انسان ته دا توان ورکوي چي له فزیکي محدودیتونو پرته نوي فضاګاني تجربه کړي. دا مفکوره د فوتوریستي تخیل سره بشپړه همږغي لري.

په روبوټیک کي هم د فوتوریستي فکر اغېز لېدلی سو. فوتوریستانو د انسان او ماشین ترمنځ اړیکه یوه مثبته او تکاملي اړیکه بلله، د دوی له نظره ماشین د انسان دښمن نه بلکي د هغه د پرمختګ وسیله وه. ننني روبوټونه په صنعت، طب، کرهڼه او فضایي څېړنو کي هغه رول ترسره کوي چي یو وخت د فوتوریستانو هیلې وې.

خو د دې ټولو تر څنګ یو مهم فلسفي بحث هم راولاړېږي. هغه دا چي: آیا ټکنالوژي به انسان نور هم آزاد کړي او که به یې تر خپل واک لاندي راولي؟ دلته د معاصر فکر او کلاسیک فوتوریسم ترمنځ توپیر راپیدا کېږي. 

لومړني فوتوریستان ډیری د ټکنالوژۍ په وړاندي ډېر خوشبین ول خو ننني مفکران د هغه د اخلاقي او ټولنیزو اغېزو په باب هم پوښتني راپورته کوي، د بېلګي په توګه: که مصنوعي ځیرکتیا د انسان ډېری کارونه ترسره کړي نو د کار بازار به څه ډول بدلېږي؟ که روبوټونه د انسان د پرېکړو ځای ونیسي، نو د مسؤلیت مسئله به څنګه حل کېږي؟ که مجازي نړۍ د واقعي ژوند بدیل سي نو د انساني اړیکو راتلونکی به څه وي؟ دغه پوښتني نن د فلسفې، اخلاقو او ټولنپوهنې له مهمو بحثونو څخه دي.

زما په اند د فوتوریسم تر ټولو ژوندی اړخ نن دا دی چي موږ د راتلونکي په باب فکر کولو ته هڅوي.

 فوتوریسم موږ ته را زده کوي چي نړۍ په دوامداره توګه بدلېږي او انسان باید د بدلون د درک او مدیریت وړتیا ولري. که نن یو نوی فوتوریستي مکتب رامنځته سي، ښايي د هغه مهم موضوعات به دا وي: مصنوعي ځیرکتیا، ډیجیټلي هویت، سایبري نړۍ، روبوټیک، فضایي استوګنځایونه، جنیټیکي انجینري، مجازي واقعیت او د انسان او ماشین ګډ تمدن. له همدې امله ویلای سو چي فوتوریسم د شلمي پېړۍ یو تاریخي مکتب نه دی پاته سوی بلکي د یویشتمي پېړۍ د ډېرو علمي او تخنیکي بدلونونو لپاره لا هم یو الهام بخښونکی فکري چوکاټ ګڼل کېدای سي.

په پای کي به ووایم چي مصنوعي ځیرکتیا او راتلونکی ډیجیټلي تمدن هغه ساحې دي چي د فوتوریستانو د پخواني خوب او خیال او د ننني واقعیت ترمنځ پُل جوړوي او همدا وجه ده چي د فوتوریسم د مطالعې ارزښت تر اوسه ژوندی او مهم دی.

***

ګران ډاکټر طارق رشاد صاحب!

تاسو په خپله دا علمي، ادبي او مسلکي څېړنه او تحقیق کې، چې د  مستندو ماخذونو، علمي معیارونو، نوښتونو او منطقي استدلال، لوړ اند و فکر او نه ستړې کېدونکو هلوځلو  پر بنسټ د دې مرکې په تړاو مو ارزښتمن، ژور او ګټور هر اړخیز ادبي او علمي مالومات وړاندې کړې دي،  او راتلونکو څېړونکو ته مو یوه معتبره علمي او مسلکي لار هواره کړې ده د خورا ستاینې او درنښت وړ دی. ستاسو دا علمې او مسلکي څېړنه د علمي معیارونو، اکاډیمیکو اصولو او څېړنیزو اخلاقو بشپړ انعکاس دی. زه ستاسو نه د دغو نه ستړیکېدونکي هلو ځلو، علمي معیارونو او مسلکي تعهد له عمله خپله ژوره  او د زړه له کومې مننه او درناوی وړاندې کوم. هیلمن یم چې ستاسو ادبي او فرهنګي ارزښتمن، چوپړ او خدمتونه او علمي سفر مو لا نور هم پیاوړی، غښتلی، بریالی، او زموږ هېواد، ویاړلو او پتمنو هېواد والو ته اغېزناک، ګټور، لارښوونکی او تلپاتې وي.

***

ګرانه، دروند او د ادب د ګلشن ښکلی ګله انجنیر عبدالقادر مسعود صاحب!

ستاسو د میني، اخلاص او رښتینولۍ ډکو ټکو مي زړه د پسرلي باران غوندي تازه کړ. هغه څه چي تاسي زما په اړه په دومره درنښت او محبت لیکلي دي، دا ستاسو د سپېڅلي زړه ، صفا، د قلم د درناوي او د ورورګلوۍ ښکلی انځور دی.

زه که هر څه یم، د خپلې خاورې یو خدمتګار یم او که په علم، ادب او فرهنګ کي مي کوم ګام ایښی وي، هغه هم د خپل ولس، ژبي او هیواد د میني له برکته دی. 

ستاسي د میني دا ګلپاڼې به زما د ژوند د زړه ګلونه تل تازه وساتي.

ګرانه!

 ستاسي قلم یوازي رنګ نه بلکي احساس لري ، یوازي الفاظ نه بلکي روح لري. 

تاسي کلمات داسي اوډلي چې د ادب د ناوي غاړګۍ مو ترې جوړه کړې ده .

که نن ما ستاسو سره کومه مرکه ترسره کړې، دا یوازي زما ویاړ نه بلکي ستاسو د دقیقو او هر اړخیزو پوښتنو پایله ده چې زه یې دې ته هڅولی یم ځکه نو دا به مو ګډ ویاړ وي  .

  قلم مو تل تاند ، فکر مو تل روښانه، او وجود مو تل د ادب او فرهنګ لپاره تلپاته سیوری اوسه .

په پای کي، ستاسي د دې بې ساري میني، اخلاص او قدرپېژندني څخه د زړه له کومي مننه کوم. خدای دي وکړي چي زموږ دا ادبي او فرهنګي مزل د میني، ورورولۍ او خدمت په لاره کې نور هم اوږد، زرغون ، برکتي او تر مزله ورسیږي.

په ډېره مینه او درناوي

ډاکټر طارق رشاد

***

په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

Share on Facebook

Tweet

Follow us