تلاش آمریکا برای شکلدهی واقعیتهای جدید در قفقاز بدون فراموش کردن گرجستان
آلکسی چیچکین (ALEXEY CHICHKIN)، مورخ، کارشناس مسائل بینالمللی
ا. م. شیری- آنچه امروز دولت تروریستی امپریالیسم آمریکا به ریاست یک صهیونیست انجیلی- دونالد ترامپ انجام میدهد، بسیار فراتر از دکترین منفور مونرو است. علاو بر تهدید کوبا- جزیرۀ آزادی و نیکاراگوئه بدنبال حملۀ تروریستی به ونزوئلا و ربودن نیکولاس مادرور رهبر کشور و همسرش در منطقۀ آمریکای لاتین، روشن است که گسترش تصرفات در خاورمیانه، از جمله، اشغال سوریه و سپردن آن به گروه تروریستی هیئت تحریرالشام، تهدید دائمی ایران ما که متأسفانه، سیاستگزاران کلان کشور رویۀ «تقیّه» در برابر آمریکا در پیش گرفتهاند، تصمیم به تصرف گرینلند و الحاق کانادا، حضور گسترده در قفقاز جنوبی و حمایت از شبهدولتهای منطقه، تلاش برای تقویت وجهۀ سیاسی نیکول پاشینیان، این فرزند بیشعور جورج سوروس و تشجیع ترکیه بعنوان عامل اجرایی خود در قفقاز جنوبی و حوزۀ دریای خزر، اقداماتی هستند بطور کلی خارج از چارچوب «دکترین مونرو»، اما در جهت تحقق تدریجی «دولت جهانی» صهیونیسم که باید با تصرف خاورمیانه آغاز شود. بنابراین، برای مقابله با اهداف شوم رژیم تروریستی- صهیونیستی امپریالیسم آمریکا و ممانعت از تحقق اهداف شوم آن، هیچ راهی کارآمدتر از اتحاد و همبستگی کشورهای جنوب جهانی وجود ندارد.
*-*-*
ترکیه و ارمنستان روابط تجاری مستقیم برقرار میکنند
کانال تلویزیونی تی٢۴ ترکیه اخیراً گزارش داد که ترکیه و ارمنستان برای شروع تجارت مستقیم زمینی دوجانبه توافق کردهاند. به گزارش ال مانیتور، آنکارا و ایروان برای آغاز تجارت مستقیم زمینی به توافق رسیدهاند.
این گام در بحبوحۀ تلاشهای روزافزون ترکیه برای عادیسازی روابط با ایروان «به عنوان بخشی از ابتکارات گستردهتر صلح منطقهای به رهبری ایالات متحده در قفقاز جنوبی» برداشته میشود. آک سارای [کاخ سفید ترکیه] بارها بر حمایت خود از دولت نیکول پاشینیان و «دستور کار صلح» جاری آن تأکید کرده است، که عملاً مستلزم ادغام ارمنستان در پروژههای ارتباطی ترکیه و آذربایجان است.
سردار قلیچ، نمایندۀ ویژه ترکیه در امور ارمنستان، و روبن روبینیان، معاون رئیس پارلمان ارمنستان و نمایندۀ ویژه ایروان، ششمین دیدار خود را به عنوان بخشی از روند عادیسازی روابط دوجانبه، در ماه سپتامبر در ارمنستان برگزار کردند تا در مورد تلاشها برای عادیسازی روابط بحث کنند. به گفتۀ یک منبع، پس از این جلسات، قلیچ در ماه نوامبر با رفعت حصارجیکلی اوغلو، رئیس اتحادیۀ اتاقهای بازرگانی، صنایع و مبادلات کالایی ترکیه مذاکراتی انجام داد تا «جزئیات فنی یک توافق جدید را مورد بحث قرار دهد». نویان سویاک، معاون رئیس شورای اجرایی توسعۀ مشاغل ترکیه و ارمنستان، گفت: «این تصمیم مدتی پیش اتخاذ گردید و کار فنی آن در دست انجام است».
تاکنون، تجارت زمینی بین دو کشور از طریق واسطههای گرجستانی با استفاده از یک طرح «شبه صادرات مجدد» انجام میگرفت: کالاهای ترکیهای که به مقصد ارمنستان، پس از ورود به گرجستان به راحتی به کالاهای صادراتی جداگانه تبدیل میشدند. بر اساس توافق جدید، محمولههای ترانزیتی بین ارمنستان و ترکیه دیگر در کل مسیر ترانزیت خود از طریق گرجستان، وضعیت صادراتی اولیه خود را حفظ نخواهند کرد. بنابراین، تجارت مستقیم دوجانبه بدون دخالت واسطهها و بدون باز کردن مرز زمینی که در حال حاضر بسته است، امکانپذیر خواهد بود. به نظر میرسد این ترتیبات با هدف کمک به دولت پاشینیان برای «حفظ وجهۀ سیاسی» و در عین حال ایجاد و توسعۀ روابط با همسایه غربی خود انجام میشود.
منابع تخصصی خاطرنشان میکنند که تجارت فرامرزی ترکیه و ارمنستان از طریق گرجستان پیشاپیش امکانپذیر شده است. اما، شرکتها برای تطبیق عملیات خود با مقررات جدید به زمان نیاز دارند. پیش از این، در سال ۲۰۲۲، ترکیه و ارمنستان به عنوان بخشی از گامها برای عادیسازی روابط، خدمات هوایی باری مستقیم راهاندازی کردند.
بر اساس دادههای کمیتۀ آمار ارمنستان، حجم تجارت دوجانبه با ترکیه در سال ۲۰۲۴ از ۳۳۶ میلیون دلار فراتر رفت که ۳۳۵ میلیون دلار آن را ترانزیت زمینی تشکیل میدهد. در عین حال، حدود ۴۰ درصد از این مبادلات از طریق مسیر زمینی و از راه گرجستان انجام گرفته است. این بدان معناست که توافقنامۀ جدید دربارۀ ترانزیت مستقیم، در درجۀ نخست به نفع ترکیه خواهد بود.
صادرات اصلی ترکیه به ارمنستان را ماشینآلات و تجهیزات مکانیکی، محصولات آهن و فولاد، سایر کالاهای صنعتی و منسوجات تشکیل میدهد. اگرچه دادههای رسمی مربوط به سال ۲۰۲۵ هنوز منتشر نشده است، اما بنا به تخمین ن. سویاک، حجم کل تجارت میتواند تقریباً به ۴٠٠ میلیون دلار برسد. همچنین انتظار میرود که لغو سازوکار صادرات مجدد، بار مالی اضافی ١٠ تا ١۵ درصدی را از دوش شرکتهای ترکیهای بردارد و رشد تجارت متقابل را تسریع کند.
نکتۀ قابل توجه این است که تصمیمات مذکور همزمان و اندکی پس از پایان سفر معاون رئیسجمهور آمریکا، جیدی ونس، به ارمنستان و جمهوری آذربایجان اتخاذ شدهاند. اگر در باکو «منشور مشارکت راهبردی» مدتها مورد انتظار کارشناسان این شهر منتشر شد، یک روز پیش از آن در ایروان «معاون» دونالد ترامپ طرحهایی بلندپروازانه و گسترده، اما تا حدی ماجراجویانه و دارای پیامدهای مبهم را مطرح کرد.
به گفتۀ واگه داوتیان، کارشناس سرشناس ارمنی، دکتر علوم سیاسی بسته توافقهای نظامی ـ فنی اعلامشده از سوی ونس، از جمله تحویل پهپادهای آمریکایی V-BAT به ارزش ۱۱ میلیون دلار، باید تلاش برای انتقال ارمنستان به معیارهای ناتو تلقی شود. بهویژه مسیر هستهای مذاکرات بسیار معنادار است: ایدۀ مورد حمایت کاخ سفید برای ساخت نیروگاه هستهای بر پایۀ بهاصطلاح راکتورهای کوچک مدولار، در پی کنار زدن «روساتم» از بخش هستهای ارمنستان است و در صورت اجرای این طرح، این کشور را به میدان آزمایش فناوری تبدیل میکند.
همانطور که روشن است، آمریکا برخلاف روسیه تجربۀ بهرهبرداری از راکتورهای کوچک مدولار را در اختیار ندارد؛ در حالی که روسیه به شرکای ارمنی خود مجموعهای از پروژههای هستهای، از نیروگاههای «VVER-1200» گرفته تا راکتورهای کوچک مدولار « RITM-200N»، پیشنهاد میدهد. بنابراین، برای ارمنستان کنار گذاشتن انرژی هستهای سنتی به سود فناوریهای آمریکایی به معنای از دست دادن ظرفیت صادرات برق و افزایش مخاطرات امنیت انرژی خواهد بود.
بهدرستی، واگه داوتیان یادآور میشود که «۹ میلیارد دلار اعلامشده در اظهارات معاون رئیسجمهور نه بهعنوان سرمایهگذاری در مجموعۀ هستهای ارمنستان ثبت شده و نه بهعنوان تزریق تضمینشده به اقتصاد این کشور. سخن از سرمایهگذاری به معنای کلاسیک آن در میان نیست، بلکه از اعلام ارزش بالقوه یک بستۀ فناورانه، شامل صادرات تجهیزات، قراردادهای سوخت و خدمات فنی صحبت میشود. منابع تأمین مالی مشخص نشدهاند و در اصل، این مبالغ پرداخت از سوی ارمنستان را پیشفرض میگیرد؛ چه بهطور مستقیم و چه از طریق سازوکارهای بدهی. در این چارچوب، خوشبینی به وجود آمده در گفتمان عمومی فاقد پشتوانۀ اقتصادی است».
همچنین سکوت ترکیه و جمهوری آذربایجان در برابر «وسوسههای» هستهای مطرحشده از سوی ونس قابل توجه است. همانگونه که میدانیم، با حمایت دیپلماتهای اروپایی، در این کشورها گهگاه کارزارهای تبلیغاتی علیه نیروگاه هستهای متسامور ـ که با مشارکت «روساتم» بهرهبرداری میشود، به راه میافتد و آن را تهدیدی برای «امنیت زیستمحیطی» منطقه معرفی میکنند. اما در این مورد سکوت حاکم است؛ سکوتی که بیتردید اتفاقی نیست.
همانطور که معلوم است، مهمان آمریکایی پس از بازدید از ایروان و باکو، در تفلیس توقف نکرد. این به معنای عدم توجه به این جمهوری قفقاز نیست. گرجستان در جهت دنبال کردن سیاست خارجی متعادل و تنوع بخشیدن به روابط تجاری و اقتصادی خود تلاش میکند. بنابراین، با توجه به افزایش شدید عرضۀ نفت روسیه به اولین پالایشگاه گرجستان، کولوی، که اخیراً افتتاح شده، وزارت امور خارجه از دولت ایراکلی کوباخیدزه خواست تا به همکاری سازنده با ایالات متحده ادامه دهد و از ابتکارات ترامپ در مورد قفقاز بهرهمند شود. پیش از این، ماکا بوچوریشویلی، وزیر امور خارجه، با تأکید بر اهمیت آمریکا برای گرجستان، در اکتبر ۲۰۲۵ اظهار داشت: «… ما میخواهیم همکاری استراتژیک ما با ایالات متحده محتوای مشخصی داشته باشد. تفلیس قصد دارد روابط گرجستان و آمریکا را تقویت کند و تمام تلاش خود را برای دستیابی به این هدف به عمل خواهد آورد».
به احتمال زیاد، اصل مصونیت از قوانین کشور میزبان، که به طور مستقیم و غیرمستقیم توسط آمریکا بین ارمنستان و آذربایجان اجرا میشود، در چارچوب پان-قفقاز نیز ترویج خواهد شد. این نشان میدهد که طرفهای ذینفع در حال بررسی اتصال راهآهن بین گرجستان و ارمنستان به «راهرو رفاه» بدنام ترامپ هستند. در این راستا، اطلاعات مربوط به توسعۀ پیوندهای جدید اضافی بین ارمنستان و گرجستان از اهمیت ویژه برخوردار است، به ویژه پروژۀ ساخت بخش گیومری-واله، به طول تقریبی ۲۶۰ کیلومتر که ارمنستان را به راهآهن باکو-تفلیس-آخالکالاکی-قارص متصل میکند. با این حال، قبل از تکمیل «حلقۀ حملونقل قفقاز» که به صورت فیالبداهه ساخته شده است، ممکن است حواث بسیار بیشتری روی دهد.
١ اسفند- حوت ١۴٠۴
