اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک
اجلاس بیشکک یکی از رویدادهای مهم سیاسی و دیپلماتیک سال است و پاسخی به چالشهای امنیت جهانی
یوری ماواشف (Yuri MAVASHEV)، خاورشناس و مدرس گروه سیاست و اقتصاد جهانی در دانشکدۀ مدیریت آکادمی اقتصاد ملی و مدیریت عمومی جنب ریاست جمهوری روسیه
ا. م. شیری- بدیهی است که اگر ایران سیاست اقتصای و مالی-پولی خود را بر اساس منشور سازمان همکاری شانگهای تنظیم و استوار کند، به سادگی میتواند اثر تحریمها و محاصرۀ اقتصادی امپریالیسم آمریکا را خنثی سازد. متأسفانه، در این مسیر تاکنون قدمهای جدی برداشته نشده و همچنان دستورالعملهای بانک جهانی و صندوق بینالمللی را مبنای سیاست خود قرار داده و اجرا میکند. انتظار میرود حاکمیت جمهوری اسلامی در چنین دورۀ تاریخی سرنوشتساز، با امتناع از سیاست اقتصادی مالتوسیانیستی (قتلعام تدریجی مردم)، در مسیر توسعۀ کشور و به نفع تودههای محروم شده از زندگی سادۀ انسانی گام بردارد.
*-*-*
بیستوششمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای از ۳۱ اوت تا اول سپتامبر ۲۰۲۶ در بیشکک، پایتخت قرقیزستان، برگزار خواهد شد. شعار این اجلاس چنین است: «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای: با هم به سوی صلح، توسعه و شکوفایی پایدار». این رویداد با توجه به برخی شرایط که نیازمند توضیح و بررسی عمیقتر است، برای جنوب جهانی، روسیه و قرقیزستان از اهمیت ویژهای برخوردار است.
اجلاس بیشکک، در تالار مجلل کنگرۀ «یرئس اُردو» با شرکت سران ۱۰ کشور عضو سازمان همکاری شانگهای، همچنین رهبران کشورهای ناظر، شرکای گفتگو و سازمانهای بینالمللی برگزار خواهد شد. در مجموع هیئتهایی از ۲۱ کشور در این اجلاس حضور خواهند داشت.
رئیسجمهور روسیه علاوه بر گفتگو با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در ۳۱ اوت، با نارندرا مودی، نخستوزیر هند، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، و رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، دیدار خواهد کرد. بر اساس اطلاعات موجود، رؤسایجمهور روسیه و ایران قصد دارند یک موافقتنامۀ هستهای به ارزش ۲۵ میلیارد دلار امضا کنند. پیشبینی میشود شرکتهای روسی به شرکای ایرانی خود در ساخت نیروگاههای بزرگ هستهای و رآکتورهای هستهای کوچک کمک کنند.
علاوه بر این، به گفتۀ یوری اوشاکوف، دستیار رئیسجمهور روسیه، دیدارهایی با رؤسایجمهور بلاروس، قزاقستان، تاجیکستان و مغولستان نیز برنامهریزی شده است.
همچنین قرار است دیداری با نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، برگزار شود. در این دیدار، روابط دوجانبه در شرایطی که ایروان بدنبال پیوستن به اتحادیۀ اروپا است و با بازداشتهای گستردۀ مخالفان سیاسی در این کشور قفقازی، موجب نگرانی جدی در مسکو شده است، مورد بحث قرار خواهد گرفت.
نمایندۀ کرملین در توضیح این موضوع گفت: «ما همچنان بر این مسئله تأکید داریم که ارمنستان نمیتواند همزمان به دنبال عضویت در اتحادیۀ اروپا باشد و در عین حال از همکاری در چارچوب اتحادیۀ اقتصادی آوراسیا سود هنگفتی ببرد. این مسئله باید به نحوی حلوفصل شود. و آنها دربارۀ همین موضوع گفتگو خواهند کرد».
موضوع اصلی و دستور کار نشست بر سه مشکل و مسئلۀ اساسی متمرکز شده است. پیش از هر چیز، سخن از دست زدن به اقداماتی برای تأمین امنیت و مقابله با تهدیدهای فرامرزی، آغاز به کار مرکز جامع مقابله با چالشها و تهدیدات امنیتی و همچنین مرکز مبارزه با مواد مخدر در میان است. این موضوع بهویژه در شرایط تشدید روابط تاجیکستان و افغانستان و نیز تشدید دورهای روابط افغانستان و پاکستان، اهمیت بیشتری کسب میکند.
به گفتۀ ضمیر کابلوف، نمایندۀ ویژۀ رئیسجمهور روسیه، امارت اسلامی افغانستان به دلیل مخالفت یکی از اعضای سازمان همکاری شانگها نمیتواند بهطور کامل در فعالیتهای این سازمان مشارکت کند: «البته، آنها مایلاند به اعضای کامل تبدیل شوند. از نظر رسمی، آنها همین حالا نیز عضو هستند، اما به دلیل مخالفت یکی از اعضای سازمان همکاری شانگهای، که در آن همۀ تصمیمات بر اساس اجماع اتخاذ میشود، این روند هنوز آغاز نشده است». به گفتۀ برخی ناظران، این پاکستان است که ممکن است مانع تعامل نزدیکتر افغانستان با سازمان همکاری شانگهای بشود.
موضوع اقتصاد و حملونقل نیز ارتباط نزدیکی با مسئلۀ مقابله با تهدیدات تروریستی دارد و این موضوع نیز در مرکز توجه شرکتکنندگان در مذاکرات قرار خواهد گرفت. علاوه بر این، مسائلی مانند توسعۀ گذرگاههای بینالمللی حملونقل، همکاری در حوزۀ انرژی، دیجیتالیسازی [رقومیسازی] و هوش مصنوعی را مورد بحث قرار خواهند داد.
لازم به ذکر است که در سالگرد سازمان، بخش اقتصادی پیشتر از این نیز جایگاه ویژهای احراز کرده بود. در ماه ژوئن، در بیشکک «مجمع تجاری سرمایهگذاری سازمان همکاری شانگهای-۲۰۲۶» برگزار شد که بیش از ۶۰۰ نماینده از نهادهای دولتی، بخش خصوصی، صندوقهای سرمایهگذاری، مؤسسات توسعه، شرکتهای فناوری و پروژههای نوپا را گرد هم آورد. در جریان این رویداد، همکاریهای سرمایهگذاری و تجاری-اقتصادی و همچنین، پروژههای مشترک مورد بحث قرار گرفت. قرقیزستان در چارچوب ریاست خود بر سازمان، از جمله بر توسعۀ همکاریهای مالی در داخل این سازمان تأکید دارد.
در این میان، برای بازیگر مهم آسیای مرکزی مانند قزاقستان، اهمیت سازمان همکاری شانگهای، از جمله از طریق تجارت، مسیرهای حملونقل و روابط اقتصادی با کشورهای همسایۀ نزدیک نمایان میشود. حتی پیش از برگزاری اجلاس سران، دستور کار اقتصادی این سازمان بیش از پیش با توسعۀ گذرگاههای حملونقل و تدارکاتی آوراسیایی، اقتصاد دیجیتال [رقومی] و سازوکارهای جدید سرمایهگذاری پیوند خورده است.
در نهایت، کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای قصد دارند توجه خاصی به همکاریهای بشردوستانه، از جمله در زمینۀ محیط زیست، تغییرات اقلیمی، آموزش و بهداشت و درمان داشته باشند. با توجه به چنین مشکل دیرینه مانند کمآب و کمعمق شدن دریای آرال و دریای خزر، بعید است بتوان مسائل زیستمحیطی را نادیده گرفت.
انتظار میرود مهمترین نتیجۀ این نشست، امضای «بیانیۀ بیشکک» باشد که به گفتۀ یوری اوشاکوف، «در آن، رویکردهای هماهنگ و مشترک در قبال مسائل مبرم منطقهای و بینالمللی، از جمله در حوزۀ اقتصادی، و نیز، اهداف تعیینشده در هر یک از حوزههای متعدد فعالیت سازمان همکاری شانگهای منعکس خواهد شد». علاوه بر این، به گفتۀ دستیار رئیسجمهور، «توافقنامۀ بسیار مهمی نیز بر اساس سند بنیادی و اساسی مصوب این سازمان در سال ۲۰۰۲، منعقد خواهد شد. این توافقنامه، ساختار نهادهای سازمان همکاری شانگهای را ساماندهی خواهد کرد. در میان این نهادها، مرکز جامع مقابله با چالشها و تهدیدهای امنیتی و همچنین، مرکز مبارزه با مواد مخدر نیز افزوده خواهند شد».
علاوه بر این، مقولۀ جدیدی با عنوان «شریک سازمان همکاری شانگهای» به صورت رسمی تعریف خواهد شد که هدف از آن، سادهسازی ساختار سازمان و ادغام دو مقوله موجود، یعنی «عضو ناظر» و «شریک» است. اوشاکوف توضیح داد: «یعنی تمامی کشورهایی که عضو این سازمان نیستند، اما فعالانه با آن همکاری میکنند، شریک سازمان همکاری شانگهای نامیده خواهند شد».
در چارچوب این نشست، حدود ٢٠ سند در زمینۀ مبارزه با مواد مخدر، امنیت بینالمللی، علم و تدارکات امضا خواهد شد. همچنین انتظار میرود بیانیههایی دربارۀ بهرهوری انرژی و شبکههای انرژی صادر شود. ریاست سازمان همکاری شانگهای را جمهوری اسلامی پاکستان به عهده خواهد گرفت و در سالهای ۲۰۲۷- ۲۰۲۸ نیز به عهدۀ روسیه واگذار خواهد شد.
این دیدگاه قابل تأمل است که بسیاری از فعالان عرصۀ روابط بینالملل در ابتدا، سازمان همکاری شانگهای را عمدتاً بهعنوان سازوکاری برای بحث دربارۀ مسائل امنیت مرزی و تا حدی همکاریهای تجاری و اقتصادی تلقی میکردند. اما این سازمان طی ربع قرن گذشته دامنۀ دستورکار خود را به شکل محسوسی گسترش داده و اکنون بیش از پیش اهمیت ژئوپلیتیکی کسب کرده و به یکی از عوامل کلیدی ثبات بینالمللی تبدیل شده است.
تقویت سازمان همکاری شانگهای و افزایش وزن بینالمللی آن، تا حد زیادی از نقش رو به رشد چین در سیاست جهانی ناشی میشود. به گفتۀ نمایندگان جامعۀ کارشناسی، پویایی توسعۀ جمهوری خلق چین اکنون دولت ترامپ را وادار میکند تا احتمال تقویت بیشتر جایگاه پکن در معادلات منطقهای و جهانی را در نظر بگیرد. در این چارچوب، مفهوم چینی «یک جامعه با سرنوشت مشترک بشریت»، مفهومی که بنا به برخی ارزیابیها، با ایدۀ بههمپیوستگی دولتها همخوانی دارد، اهمیت خاصی پیدا میکند. در همین زمینه، باید هم پروژۀ عظیم و هم ابتکار جهانی «یک کمربند، یک جاده» برای سازماندهی مجدد جهان را که ممکن است از محدودۀ منافع اقتصادی منحصراً چینی فراتر رود،در نظر گرفت.
احداث خط راهآهن چین–قرقیزستان–ازبکستان را میتوان یکی از نمونههای مشخص آن دانست. پکن همچنین علاقۀ زیادی به حمایت از پروژههای کسبوکارهای بومی دارد، البته، به شرط آنکه این پروژهها با توسعۀ ابتکار «کمربند و جاده» همخوانی داشته باشند.
در نهایت، در چارچوب سازمان همکاری شانگهای باید توجه بیشتری به مسائل نظامی-سیاسی و امنیت بینالمللی، بهویژه با توجه به تجاوز بیدلیل «ائتلاف اپستین» علیه ایران مبذول داشت. در شرایط افزایش تنشها و درگیریهای منطقهای، جلوگیری از گسترش تهدیدات تروریستی و قومی-سیاسی به منطقۀ آسیای مرکزی از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است.
موضع نارندرا مودی، نخستوزیر هند برای اجلاس سازمان همکاری شانگهای و نتایج آن، کماهمیت نخواهد بود. به باور برخی از کارشناسان هندی، منطقی است که «از فرصتهای دیپلماتیک دوجانبۀ فراهمشده توسط این اجلاس، اجلاسی که اکثر رهبران آسیای مرکزی را گرد هم میآورد، حداکثر بهرهبرداری شود». ارزیابیهای رهبر هند از روندهای جاری منطقهای، از جمله دیدگاه او دربارۀ امضای توافق مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان، کشوری که روابط پرتنش آن با هند بر کسی پوشیده نیست، بیتردید جالب توجه خواهد بود. همچنین این پرسش اهمیت دارد که چین و هند چگونه در این زمینه نقاط مشترکی برای همکاری پیدا خواهند کرد. تحولات جدی ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و جنوب آسیا نباید به عامل ازهمگسیختگی سازمان همکاری شانگهای تبدیل شود.
میتوان فرض کرد که منافع مشترک بر اختلافات تاکتیکی غلبه خواهد کرد و جایگاه و اهمیت سازمان همکاری شانگهای پس از نشست بیشکک بیش از پیش افزایش خواهد یافت.
١١ شهریور- سنبله ١۴٠۵
