روسیه و پاکستان، از جنگ سرد تا روابط راهبردی

پاکستان متحد پیشین آمریکا، دوست چین برای تمام فصول و تنها رقیب هسته ای هند در جنوب آسیا، از حدود چهار سال پیش به سمت گسترش همکاری های جامع بویژه در حوزه نظامی و دفاعی با روسیه به عنوان ابرقدرت شرق چرخش کرد؛ چرخشی که با استقبال گرم روس ها مواجه شد.

مسکو و اسلام آباد که در سالیان گذشته از جمله در زمان جنگ افغانستان و شوروی سابق در دهه 1980، به دلیل افزایش نفوذ آمریکا بر پاکستان در آن دوران، مواضعی غیرهمسو درخصوص موضوع های گوناگون از جمله افغانستان داشتند، امروز در بسیاری از موضوع ها از جمله همکاری های دفاعی-نظامی و تلاش برای حل مسائل جاری در افغانستان، تقریبا در مسیری واحد قرار گرفته اند.
یخ های جنگ سرد میان اتحاد جماهیر شوروی سابق و پاکستان بر سر مسئله افغانستان، امروز پس از گذشت حدود سه دهه و وقوع تحولات مختلف از آن زمان تا کنون از جمله فروپاشی شوروی سابق درسال 1991 و لشکرکشی آمریکا به افغانستان در سال 2001، تقریبا ذوب شده و روسیه امروز به فکر آن است تا با همراه کردن پاکستان با خود، این کشور صاحب موقعیت ویژه راهبردی در منطقه را که در سال های اخیر از متحدان اصلی واشنگتن محسوب می شد، در صف متحدان مسکو قرار دهد.

** شروع فصل نو در مناسبات مسکو – اسلام آباد
سفر «سرگئی شویگو» وزیر دفاع روسیه به پاکستان درسال 1393 را شاید بتوان آغاز فصلی نو در مناسبات دو کشور به ویژه درحوزه های دفاعی-نظامی قلمداد کرد.
شویگو که از پکن، مستقیم به اسلام آباد رفته بود، پیش از سفرش به پاکستان، ملاقاتی با ‘چانگ وان چوان’ همتای چینی خود داشت و دو طرف به اتفاق تاکید کرده بودند که «نگران تلاش ها و تصمیم آمریکا برای تقویت نفوذ و حضور نظامی و سیاسی در منطقه آسیا و اقیانوسیه هستند.» همین امر کافی بود تا انگیزه های روسیه برای گسترش مناسبات با پاکستان، بیش از پیش تقویت شود.
در مهر ماه سال 1395و برای نخستین بار در تاریخ روابط دو کشور، گروه 200 نفره از سربازان نیروی زمینی ارتش روسیه برای انجام رزمایش مشترک با ارتش پاکستان در مناطق کوهستانی این کشور، با عنوان «رزمایش دوستی»، به پاکستان سفر کردند. این رزمایش هرچند کوچک، اما حاوی پیامی مهم در راستای اهمیت همکاری های نظامی دو کشور برای منطقه و جهان داشت.
متقابلا، مهرماه سال 1396 نیز روسیه میزبان رزمایشی مشترک با نیروهای پاکستانی با عنوان «دروژبا-2017» در جمهوری کاراچایوو چرکسیا در منطقه قفقاز شمالی روسیه بود.
علاوه بر این، در سال های اخیر، نیروهای دریایی دو کشور چند بار به بنادر یکدیگر ناوگروه اعزام کرده و اقدام به انجام تمرین های مشترک دریایی کرده اند.
در روزهای اخیر و در حاشیه کنفرانس امنیتی سوچی روسیه نیز، دبیران شورای امنیت ملی روسیه، پاکستان و ایران در خصوص برگزاری کنفرانس امنیتی مشترک با حضور سایر کشورهای منطقه به توافق رسیده و ساز و کارهای آن را مشخص کردند. این اقدام نیز اگر چه محدود به پاکستان و روسیه نیست، اما می تواند نشانه ای دیگر از همکاری های امنیتی رو به رشد اسلام آباد – مسکو باشد.

** سفر اخیر فرمانده ارتش پاکستان به روسیه
از زمان سفر وزیر دفاع روسیه به پاکستان که در واقع نقطه عطفی در مناسبات دو کشور به ویژه در حوزه دفاعی-نظامی محسوب می شود، سفرهای متقابل زیادی از سوی مسئولان و مقام های دفاعی و نظامی دو کشور انجام شده که تازه ترین آن، سفر مهم ژنرال«قمر جاوید باجوا» عالی ترین مقام و فرمانده ارتش پاکستان به روسیه در روز پنجم اردیبهشت ماه جاری است.
ژنرال «اولگ سالیوکوف» فرمانده نیروی زمینی ارتش روسیه در دیدار ژنرال پاکستانی تاکید کرد که پاکستان از موقعیت مهم ژئواستراتژیک برخوردار است و روسیه خواهان تقویت همکاری های نظامی با این کشور است. این موضع مسکو مورد تایید و تاکید طرف پاکستانی نیز قرار گرفت و اسلام آباد نیز متقابلا برای تقویت همکاری های دفاعی-نظامی-امنیتی با مسکو ابراز تمایل کرد.
به دلیل جایگاه ویژه فرمانده ارتش پاکستان در این کشور، سفیر اخیر ژنرال باجوا به روسیه می تواند گویای رخداد تحولاتی مهم در مناسبات رو به رشد دو کشور از جمله در حوزه های نظامی ، دفاعی و امنیتی باشد.

** دلایل و انگیزه های پاکستان برای گسترش همکاری نظامی-دفاعی با روسیه
از آنجا که هند نیز به دنبال خرید نسل جدید سلاح از جمله سامانه موشکی اس-400 از روسیه است وقراردادی به ارزش چهار و نیم میلیارد دلار در این زمینه بین دو کشور نهایی شده است، اشتها و انگیزه پاکستان به عنوان رقیب تسلیحاتی هند در جنوب آسیا برای خرید سلاح از روسیه دوچندان شده است.
علاوه بر رقابت با هند بر سر خرید تسلیحات پیشرفته از روسیه، یکی از مهم ترین عواملی که سبب انگیزه مضاعف اسلام آباد برای نگاه به سمت سلاح های روسیه شده، عقب نشینی آمریکا از فروش سلاح از جمله جنگنده های پیشرفته اف-16 به پاکستان است. آمریکا طبق توافقی که با پاکستان انجام داده بود، قرار بود در سال 2016 تعدادی از این جنگنده ها را به پاکستان بفروشد اما کنگره به این بهانه که پاکستان در امر مبارزه با تروریسم کم کاری می کند، مانع از اجرای قرارداد فروش اف-16 به پاکستان شد.
همچنین کارشکنی آمریکا برای ادامه پرداخت کمک های مالی به پاکستان در ازای همکاری این کشور با آنچه آمریکا جنگ علیه تروریسم در منطقه می نامد، باعث شد پاکستان دیگر امیدی به کمک های مالی که از زمان شروع جنگ افغانستان به اسلام آباد پرداخت می شد، نداشته باشد.
سیر نزولی روابط آمریکا و پاکستان که در دوره ریاست جمهوری ترامپ شدت بیشتری یافته است، به یکی دیگر از دلایل نگاه عمیق تر اسلام آباد به توسعه مناسبات با مسکو در زمینه های مختلف تبدیل شده است.

** دلایل تمایل مسکو به تعمیق روابط با اسلام آباد
مسکو که بیم آن دارد مبادا حضور داعش در افغانستان گسترش یابد و موج آن از طریق کشورهای آسیای میانه به روسیه برسد، خوب می داند که برای مقابله با این تهدید و دیگر تهدیدهای امنیتی احتمالی در منطقه، نیاز به همکاری با پاکستان دارد.
از سوی دیگر، پاکستان به عنوان کشور تشنه انرژی، به منابع عظیم انرژی روسیه چشم دوخته و روس ها که قراردادی به ارزش دو میلیارد دلار برای احداث خط لوله گاز جنوب-شمال پاکستان از کراچی تا لاهور با این کشور امضا کرده اند، حتی به دنبال آن هستند تا به نوعی جای خالی ایران را در بازار انرژی پاکستان تصاحب کنند.
پاکستان که سال گذشته تعدادی بالگرد جنگی پیشرفته ام-آی 35 از روسیه دریافت کرد، اکنون به دنبال خرید سامانه های موشکی اس-300 و اس-400 از روسیه است، ضمن آن که گفت و گوهایی نیز برای خرید جنگنده های پیشرفته از روسیه بین دو کشور مطرح شده است. لذا پاکستان می تواند در آینده یکی از مشتریان عمده سلاح ها و تجهیزات نظامی و دفاعی روسیه باشد.
روسیه نه تنها با هدف گسترش همکاری های سیاسی، اقتصادی، دفاعی، نظامی و امنیتی، بلکه با هدف نزدیک تر کردن پاکستان به خود، روز به روز درحال گسترش روابط خود با این کشور جنوب آسیا است؛ هدفی که اسلام آباد نیز از آن به گرمی استقبال کرده و قصد ندارد سایه روسیه به عنوان یک ابرقدرت از سر پاکستان کنار برود.
روس ها به اهدافی فراتر از صرفا روابط دوجانبه با پاکستان فکر می کنند و به دنبال آن هستند تا ضمن پیشبرد اهداف دوجانبه و منطقه ای خود، از میزان نفوذ آمریکا در منطقه بکاهند و به تعداد هم پیمانان و متحدان منطقه ای خود بیافزایند.

محمدرضا منافی