سه رئیسجمهور در شنژن

آیا روسیه، چین و آمریکا میتوانند مانع فروپاشی امنیت جهانی شوند؟
سرگئی کارنائوخوف (SERGEY KARNAUKHOV)، روزنامهنگار، مجری تلویزیون («سالاویف زنده»، برنامۀ «هزارتوی کارناوخوف»)، دانشمند علوم سیاسی، نویسنده، وبلاگنویس، دانشیار آکادمی ریاست جمهوری روسیه در اقتصاد ملی و مدیریت عمومی، سرهنگ بازنشستۀ وزارت کشور
ا. م. شیری– من مدتها منتظر این روز بودم و حتی شدت انتشار مطالبم را کاهش دادم. امیدوارم به همین دلیل مرا ببخشید.
بنابراین، امروز، ۱۷ نوامبر، برنامۀ کاری اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن آغاز میشود. نشست رهبران اقتصادهای عضو این مجمع در روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر برگزار خواهد شد.
مهمترین رویداد سیاسی این اجلاس برای روز ۱۹ نوامبر برنامهریزی شده است: شی جینپینگ با ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ دیدار و گفتوگو خواهد کرد. وزارت امور خارجۀ چین رسماً این دیدار را تأیید کرده است. برای نخستین بار، رهبران سه قدرت بزرگ در چنین قالبی پشت یک میز خواهند نشست.
از همین ابتدا بگویم، بیایید واقعبین باشیم. ما هیچ چیز را بهصورت مستقیم و صریح نخواهیم شنید و هیچ اظهارنظر روشنی مطرح نخواهد شد. اما این موضوع مانند هنر باله است. باید داستان را از طریق ترکیببندی کلی، دکورها، اینکه چه کسی در عکسها کجا ایستاده است و از حالت چهرهها تشخیص دهیم… بله، روزگار چنین شده است وگرنه نمیتوان چیزی را درک کرد.
دستور کار رسمی اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه به مسائل اقتصادی، تجارت، فناوری و توسعۀ منطقۀ آسیا و اقیانوسیه اختصاص دارد. با این حال، توجه جهان به مسائل امنیتی معطوف خواهد بود.
واشنگتن اعلام کرده است که قصد دارد دربارۀ تسلیحات هستهای گفتوگو کند. اما در میان مهمترین موضوعات مورد انتظار مذاکرات، ایران و اوکراین قرار دارند.
پکن در حال حاضر محتوای این دیدار را با عناوینی مانند حفظ صلح و تأمین ثبات راهبردی در روابط میان قدرتهای بزرگ مطرح میکند.
روسیه، چین و ایالات متحده باید مشخص کنند که تا چه اندازه حاضرند اختلافات خود را در چارچوب مذاکرات کنترل کنند و در چه زمینههایی میتوانند دربارۀ محدودیتهای متقابل به توافق برسند.
شرایط حلوفصل دو درگیری بزرگ جهان و، از آن مهمتر، احتمال شکلگیری درگیریهای جدید، به این موضوع بستگی دارد.
خاورمیانه از طریق امنیت تجارت، تأمین انرژی و مسیرهای دریایی، منافع واشنگتن و پکن را به یکدیگر پیوند میدهد. ادامۀ طولانیمدت جنگ، موجب خطرات جهانی میشود.
ما هماکنون شاهد افزایش هزینۀ حملونقل، بالا رفتن هزینههای شرکتها و تشدید بیثباتی در بازارهای انرژی هستیم. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، دقیقاً همین پیامدها از جمله نگرانیهای اصلی شرکتکنندگان در اجلاس کنونی همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه به شمار میروند.
چین در زمینۀ میانجیگری تجربه دارد. در مارس ۲۰۲۳، ایران و عربستان سعودی در پکن توافق کردند که روابط دیپلماتیک خود را از سر بگیرند.
در بیانیۀ مشترک دو کشور، اصول احترام به حاکمیت ملی و عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر به ثبت رسید.
دبیرکل سازمان ملل متحد نیز در آن زمان بهطور جداگانه از نقش چین در سازماندهی این گفتوگوها قدردانی کرد.
همکاری عملی میان پکن و واشنگتن میتواند به توافق بر سر شرایط کاهش تنش، حمایت از برقراری تماسهای مستقیم و تنظیم روند گامهای متقابل کمک کند.
چین در جبهۀ اوکراین نیز منافع راهبردی مستقلی دارد. پکن تحولات اروپا را در ارتباط با ساختار کلی امنیت بینالمللی ارزیابی میکند. در سپتامبر ۲۰۲۶، نمایندۀ چین در سازمان ملل بار دیگر خواستار ایجاد یک ساختار منطقهای امنیتی متوازن، مؤثر و پایدار شد. اما این موضع رسمی است. در واقعیت، چین میداند که پس از روسیه، نوبت خودش خواهد بود و فعلاً در انتظار میماند و تلاش میکند سازوکارهای مستحکمی برای تضمین امنیت خود آماده کند. در اینجا نباید خودمان را با توهمات دلخوش کنیم. ما صرفاً وسیلهای هستیم…
برای روسیه در این زمینه، مسئله مهم این است که پس از توقف درگیریهای نظامی، چه تهدیدهای نظامی باقی خواهد ماند. محتوای توافقنامۀ آینده را شرایط استقرار تسلیحات و نیروهای خارجی، سازوکارهای نظارت و کنترل، تضمین اجرای توافق و نحوۀ واکنش به نقض آن تعیین خواهد کرد. دقیقاً در همین بندهاست که مفهوم امنیت معنای عملی پیدا میکند.
پکن ممکن است به توافقی علاقهمند باشد که فشار نظامی بر روسیه را کاهش دهد و همزمان، ثبات و قابلیت پیشبینی را در اروپا بازگرداند.
جبهههای راهبردی روسیه و چین در مباحث راهبردی غرب، واقعاً بیش از پیش به یکدیگر پیوند میخورند. در مفهوم راهبردی ناتو در سال ۲۰۲۲، از روسیه بهعنوان مهمترین و مستقیمترین تهدید برای امنیت کشورهای عضو نام برده شده است. همچنین جاهطلبیها و سیاستهای چین، چالشی برای منافع، امنیت و ارزشهای این ائتلاف توصیف شدهاند. در این سند، بهطور جداگانه بر تعمیق همکاری و مشارکت روسیه و چین نیز تأکید شده است. ناتو هماکنون تعامل مسکو و پکن را بهعنوان عاملی مستقل در برنامهریزیهای راهبردی خود در نظر میگیرد.
به همین دلیل، دیدار در شنژن اهمیتی بسیار فراتر از دو مناقشه دارد. رهبران سه کشور از اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل پشت یک میز خواهند نشست. نظام امنیت بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم، با در نظر گرفتن جایگاه ویژه قدرتهای بزرگ شکل گرفت. حق وتو به این معنا بود که شورای امنیت باید در جستوجوی راهحلهایی باشد که برای اعضای دائم آن قابل قبول باشند. در شرایط اختلافات عمیق، این سازوکار به مسدود شدن تصمیمگیریها منجر میشود. بازگرداندن توانایی کشورها برای رسیدن به توافق، مستلزم تلاش سیاسی خود دولتهاست. چنین اختلافی را نمیتوان صرفاً با یک سازوکار اداری و تشریفاتی برطرف کرد.
امروزه بحران این نظام بهدلیل تضعیف کنترل تسلیحات، بهویژه خطرناک شده است. در ۵ فوریه ۲۰۲۶، مدت اعتبار پیمان استارت نو (پیمان کاهش تسلیحات راهبردی) به پایان رسید. دبیرکل سازمان ملل متحد هشدار داد که جهان برای نخستین بار در بیش از نیم قرن گذشته، بدون محدودیتهای الزامآور بر زرادخانههای هستهای راهبردی روسیه و ایالات متحده قرار گرفته است.
این پیمان محدودیتهای کمی مشخصتری را تعیین میکرد و تبادل اطلاعات، اطلاعرسانی و بازرسیها را پیشبینی کرده بود. این سازوکارها به کاهش ابهام و خطر محاسبات اشتباه کمک میکردند. از دست رفتن آنها به این معناست که برنامهریزی نظامی بیش از پیش بر حدس و گمان دربارۀ نیات طرف مقابل متکی خواهد شد. در چنین شرایطی، حتی توافقهای محدود، از جمله حفظ کانالهای ارتباطی، هشدار دربارۀ فعالیتهای خطرناک و گفتگو در مورد محدودیتهای افزایش تسلیحات نیز اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
روسیه همچنان یکی از کشورهایی است که بدون مشارکت آن، احیای این نظام امکانپذیر نیست. حضور روسیه در مذاکرات، هم برای حلوفصل مناقشه اوکراین و هم برای ایجاد نظام جدید ثبات راهبردی، ضروری است. نهادهای بینالمللی همچنان وجود دارند و به فعالیت خود ادامه میدهند. اما، توانایی آنها به آمادگی کشورهای بانفوذ برای اجرای تصمیمات و یافتن راهحلهای مصالحهآمیز بستگی دارد. مذاکرات سه رئیسجمهور میتواند بخشی از پشتوانۀ سیاسی ضروری را دوباره فراهم کند.
بنابراین، نتایج نشست شنژن را بدون آنکه انتظار داشته باشیم همۀ مناقشات فوراً پایان یابند، باید با دقت دنبال کرد. به احتمال زیاد، بخش قابلتوجهی از مذاکرات محرمانه باقی خواهد ماند. آمادگی طرفها برای ادامۀ مسیر را میتوان از طریق نشانههای مشخص ارزیابی کرد. مثلاً، آیا نشستهای بعدی تعیین شدهاند؟ آیا وزیران و گروههای مذاکرهکننده مأموریتهای مشخصی دریافت کردهاند؟ آیا عبارتبندیهای مورد توافق دربارۀ کنترل تسلیحات و شرایط حلوفصل مناقشات شکل گرفته است؟
همچنین، هماهنگی مواضع علنی مسکو، پکن و واشنگتن اهمیت خواهد داشت. هنگامی که طرفها موضوع مذاکرات و اقدامات بعدی را به یک شکل توصیف میکنند، دیپلماسی از یک پایۀ مشترک برخوردار میشود. اما اگر تفسیرهای آنها بهشدت با یکدیگر متفاوت باشد، به این معناست که حتی محتوای توافقهای اولیه نیز همچنان مورد اختلاف است.
نظم پس از جنگ از این جهت اهمیت خود را حفظ کرده بود که حتی دشمنان نیز ضرورت وجود محدودیتهای مشخصی را به رسمیت میشناختند. امروز باید این توانایی را در شرایطی جدید دوباره احیا کرد. اگر سه رئیسجمهور بتوانند آغازگر چنین روندی باشند، اهمیت این دیدار بسیار فراتر از نشست همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه خواهد رفت.
به نظر شما کدام نتیجۀ مذاکرات مهمتر است: پیشرفت در حلوفصل مسئلۀ اوکراین، کاهش تنشها در خاورمیانه یا احیای کنترل بر تسلیحات هستهای؟ نظرات خود را در بخش دیدگاهها بنویسید.
مآخذ: «دزن.رو»
٣٠ آبان- عقرب ١۴٠۵