نخبه های سمنگان
جلیل حقیار؛ شاروال بیبودجه سمنگان
با برنامههای عامالمنفعه
مردی برخاسته از دل قریه،
با اندیشه عدالتخواهانه و اراده آبادانی شهر
جلیل حقیار زادهٔ کهنهایبک کلان است. او در یک خانواده دهقانی و باسواد پرورش یافت. پدرش مردی باسواد، خطاط، میرزا، نجار و گِلکار بود و امور قریهداری را از پایینشهر تا درهصوف پایین پیش میبرد.
جلیل از کودکی در کنار کارهای دهقانی، با کتاب و آموزش آشنا شد. علوم دینی را نزد پدر سید قطبالدین، فرا گرفت و آموزش ابتدایی و متوسطه را در مکتب پشتو جویزندان، دوره لیسه را در لیسه ایبک و تحصیلات عالی را در رشته علوم اجتماعی کابل به پایان رساند.
پیش از تحول هفتم ثور ۱۳۵۷، در مکاتب جویزندان، اورلمش و معدن زغالسنگ درهصوف بهعنوان معلم اجیر کار کرد. او با وجود پرورش در محیط سنتی قریه، از جوانی اندیشه ترقیخواهانه داشت و به صفوف نیروهای چپ پیوست. پس از تحولات سیاسی، با وجود دشواریهای امنیتی، به فعالیتهای حزبی و تبلیغی ادامه داد و پس از ششم جدی ۱۳۵۸، مسئولیت شعبه تبلیغ و ترویج کمیته شهر را به عهده گرفت.
از مأمور شاروالی تا شاروال ایبک
جلیل حقیار پس از مدتی کار در بخش عواید شاروالی ایبک، به دلیل شناخت از امور اداری و توانایی مدیریتی، به مقام شاروال منصوب شد. او در نخستین سال فعالیت اداری خود توانست عواید شاروالی را بهگونه چشمگیری افزایش دهد، جلو برخی سوءاستفادههای مالی را بگیرد و وضعیت کاری و رتبه کارمندان را بهبود بخشد.
مسئولیت او در روزگاری آغاز شد که جنگ و ناامنی بر شهر ایبک سایه افگنده بود. شبها صدای فیر تفنگ و تکبیر شنیده میشد و روزها شهر با پیامدهای جنگ و مراسم پیدرپی جنازه و فاتحه روبهرو بود. با این همه، او از برنامههای عمرانی دست نکشید.
از اقدامات مهم دوران مسئولیتش، انتقال آب چاه عمیق بندر ایبک به بخشهای مختلف شهر و خانههای مردم، بازسازی ۲۱ دکان فرسوده مندوی بالاشهر، ایجاد نخستین حمام نمره و گذاشتن سنگ تهداب نخستین سینمای سمنگان بود که ساختمان آن تا حدود نود درصد پیش رفت.
توزیع عادلانه زمین؛ نشانهای از مسئولیتپذیری
یکی از اقدامات مهم جلیل حقیار، نمرهبندی و توزیع زمینهای دولتی مطابق ماسترپلان شهری بود. در زمان مسئولیت او، حدود هزار نمره زمین توزیع و هزار نمره دیگر در دو سمت سرک میان ایبک و بندر ایبک استملاک شد.
با وجود فشارها و تلاش برخی افراد برای سوءاستفاده، او اجازه نداد در روند توزیع زمینها دستبرد صورت گیرد. نخستین مکتوب را به ریاست معارف فرستاد تا معلمان بیسرپناه و مستحق برای دریافت نمره رهایشی معرفی شوند. حتی خودش و اقاربش، با وجود استحقاق، از دریافت زمین خودداری کردند.
در این میان، خاطرهای که خود او برایم بیان کرد، بسیار تأثیرگذار است:
«در بندر ایبک خانوادهای زندگی میکرد که تمام داراییاش یک کراچی دستی بود. مرد خانواده با همان کراچی امرار معاش میکرد و شبها چادری بر آن میکشید و همراه زن و فرزندانش در همانجا میخوابید. دیدن این
وضعیت برایم دردآور بود. هنگامی که زمینهای دولتی را نمرهبندی کردیم، نخستین نمره آمادهشده را به همان مرد کراچیبان دادم. وقتی دیدم آن خانواده صاحب سرپناه میشود، احساس آرامش وجدان کردم.»
این خاطره، بیانگر نگاه انسانی و عدالتخواهانه او به مسئولیت دولتی است؛ نگاهی که در آن امکانات عمومی باید به نیازمندان برسد، نه صاحبان نفوذ و قدرت.
مهاجرت و سخن پایانی
با شدتگرفتن ناامنیها و دگرگونی اوضاع کشور، جلیل حقیار همراه خانوادهاش ناگزیر به مهاجرت شد و در آلمان اقامت گزید.
او از جمله شاروالانی بود که در روزگار جنگ، با امکانات محدود و بدون بودجه کافی، برای بهبود زندگی مردم و آبادانی شهر ایبک تلاش کرد. کارنامه او نشان میدهد که خدمت به مردم تنها به داشتن بودجه و امکان
ات وابسته نیست؛ صداقت، ابتکار، اراده و احساس مسئولیت نیز میتوانند شهر را به سوی آبادانی سوق دهند.
برای جلیل حقیار عزیز، این مرد برخاسته از دل مردم، سلامتی، آرامش و سعادت آرزو میکنم. امیدوارم سالهای باقیمانده عمرش را در کنار خانواده، دور از رنج غربت و خاطرات تلخ جنگ، با خوشی سپری کند.
نام و خدمات کسانی که با دست خالی، اما با ارادهای بزرگ برای آبادانی شهر و آسایش مردم تلاش کردند، شایسته فراموشی نیست
محمدهاشمخان خطیر؛
معلمی که قربانی وحشت و خشونت شد
روایتی از سرنوشت تلخ معلمان و روشنفکران سمنگان
در دوران حکومت حفیظالله امین
در پی نوشتهٔ هفتهٔ گذشتهام با عنوان «سمنگان در سایهٔ وحشت حکومت حفیظالله امین؛ سرنوشت تلخ معلمان و روشنفکران»، نامهای از سوی یکی از اعضای خانوادهٔ یکی از معلمان نامبردهشده در آن مطلب به دستم رسید که گوشهای از زندگی و سرنوشت دردناک محمدهاشمخان خطیر را بازگو میکند.
محمدهاشمخان خطیر، فرزند عبدالقدوس نجار، در سال ۱۳۳۰ خورشیدی در قریهٔ ایراغلی لرغان چشم به جهان گشود. او در هفتسالگی شامل مکتب جویزندان شد و پس از پایان دورهٔ ابتدایی، به لیسهٔ ایبک راه یافت. دورهٔ متوسطه و لیسه را با نمرات عالی به پایان رساند و سپس وارد پوهنتون کابل شد. وی در سال ۱۳۵۴ تحصیلات عالی خود را به پایان رساند و بهعنوان معلم تاریخ و جغرافیه در لیسهٔ احانی ملکی ایبک به خدمت پرداخت. به روایت دیگر در لیسه ایبک نیز معلم تاریخ و جغرافیه بوده است.
هاشم خان خطیر در سال ۱۳۵۶ ازدواج و فرزند دختر به خانه آنها تولد میشود .
محمدهاشمخان معلمی مسلکی، آگاه و مسلط بر مضمون خود بود. او با دانش، اخلاق نیک و علاقهمندی به آموزش، به تدریس میپرداخت. شیوهٔ تدریس و شخصیت پسندیدهاش سبب شده بود که مضمون تاریخ و جغرافیه در میان شاگردان محبوبیت خاصی پیدا کند. احترام و علاقهٔ شاگردان به او، به خانوادههای آنان نیز انتقال یافته بود و در میان شاگردان، والدین و همکارانش از محبوبیت و شهرت نیک برخوردار بود.
اما سرنوشت این آموزگار پرتلاش و فرهیخته، بهگونهای تلخ و دردناک رقم خورد.
به گفتهٔ اعضای خانواده، محمدهاشمخان خطیر در تاریخ ۲۲ سرطان ۱۳۵۸، در دوران حکومت حفیظالله امین، بازداشت و به قندوز انتقال داده شد. بنا بر روایت خانواده، به فرمان عبدالله امین، والی وقت قندوز، به قتل رسید و جسدش را به دریای آمو انداختند.به روایت دیگر هاشم خطیر به زندان پلچرخی انتقال و در آنجا اعدام شده است .روحش شاد و یادش گرامی باد!
هزاران دریغ و افسوس بر سرنوشت انسانی که با هزاران آرزو درس خواند، سالها زحمت کشید و با امید به آیندهای روشن، راه خدمت به مردم و فرزندان سرزمینش را برگزید؛ اما هرگز فرصت نیافت ثمرهٔ سالها تلاش و آرزوهایش را ببیند.
او میتوانست سالهای سال چراغ دانش را در ذهن نسلهای بعدی روشن نگه دارد، شاگردان بیشتری تربیت کند و زندگی آرام و پرباری در کنار خانوادهاش داشته باشد؛ اما خشونت و بیرحمی، زندگی و آرزوهایش را در جوانی خاموش ساخت.
از همهٔ خانوادههایی که عزیزانشان، بهویژه معلمان،
از همهٔ خانوادههایی که عزیزانشان، بهویژه معلمان، فرهنگیان و روشنفکران را در آن روزگار سیاه و در شرایط مشابه از دست دادهاند، صمیمانه دعوت میکنم خاطرات، اسناد و روایتهای خود را با ما شریک سازند.
هدف ما زنده نگهداشتن نام و خاطرهٔ انسانهایی است که با دانش، آگاهی و خدمت به جامعه زندگی کردند، اما قربانی خشونت و استبداد شدند. نگذاریم نام و یاد این عزیزان در غبار فراموشی محو شود؛ زیرا پاسداری
از خاطرهٔ آنان، بخشی از پاسداری از تاریخ و حافظهٔ جمعی مردم ماست
علمخان؛ آموزگار نامآور ریاضی سمنگان
که به دست مجاهدین کشته شد
علم خان مشهور به «علم کله»؛ آموزگاری که شاگردانش ریاضی را با عشق آموختند
محمد علم، فرزند محمدعظم، در سال ۱۳۳۴ خورشیدی در خانوادهای نجارپیشه، در قریه ایراغلی لرغان به دنیا آمد. او در سال ۱۳۴۱ شامل مکتب جوی زندان شد و پس از پایان دوره متوسطه در مکتب جویزندان، برای ادامه تحصیل در صنف دهم به لیسه ایبک راه یافت.
در سال ۱۳۵۴ وارد دارالمعلمین بلخ شد و پس از فراغت موفقانه در سال ۱۳۵۶ به سمنگان بازگشت. در همان سال ازدواج کرد که حاصل این پیوند خانوادگی یک پسر و یک دختر بود.
علمخان نخستین وظیفه معلمی خود را در مکتب ابتدایی دلخکی آغاز کرد. او شاگردانش را صمیمانه دوست داشت و با شیوه تدریس مسلکی و بیان ساده و قابل فهم، توانسته بود ریاضی را به مضمون مورد علاقه کودکان آن مکتب تبدیل کند. رابطه او با والدین شاگردان نیز بسیار دوستانه و سرشار از اعتماد و احترام بود.
در سال ۱۳۵۷ به حیث معلم ریاضی در لیسه ایبک مقرر شد. علمخان در دوران تحصیل خود چندین بار در مسابقات و جشنواره های ریاضی در سطح شمال افغانستان مقام نخست را به دست آورده بود. دانش و مهارت او در ریاضی چنان شهرتی یافته بود که هر شاگردی آرزو داشت روزی مانند او در این مضمون استاد و توانمند شود. بسیاری او را «مادر ریاضی سمنگان» میخواندند و در میان مردم به نام «علم کله» نیز شهرت داشت.
علمخان تنها یک آموزگار ریاضی نبود؛ او مردی روشناندیش، دگراندیش و ترقیخواه بود. در جریان درس، افزون بر آموزش مضامین علمی، با شاگردانش درباره پیشرفت جامعه، مبارزه با عقبماندگی و ضرورت آگاهی و ترقی نیز صحبت میکرد. او از فعالان حزبی بود و با اندیشههای تاریک و جمود فکری سر سازگاری نداشت. باور داشت که زندگی باید بر پایه دانش، تجربه و نیازهای واقعی جامعه استوار باشد.
پیوند با مردم دلخکی دوران خدمت علمخان در مکتب دلخکی، پیوند عمیقی میان او و مردم آن منطقه ایجاد کرده بود. او مردم دلخکی را نه تنها دوستان، بلکه همچون اقارب خود میدانست و به آنان اعتماد داشت.
مردم دلخکی نیز به جوانمردی، کاکهگی، مهماننوازی و احترام به دانش و اهل علم شهرت داشتند. علمخان در میان آنان از احترام و محبوبیت ویژهای برخوردار بود و همین پیوند صمیمانه، سبب شده بود که او خود را در جمع آنان در خانه و محیطی آشنا احساس کند.
شب هژدهم جدی ۱۳۵۹؛ آغاز فاجعه
در هژدهم جدی سال ۱۳۵۹، علمخان به دعوت خالق آزاد، از باشندگان دلخکی، همراه با شماری از افراد سرشناس و فعالان حزبی به خانه او دعوت شد.
اما آن شب، بهجای یک دیدار دوستانه، به شبی خونین و سرنوشتساز تبدیل شد.
بر اساس روایتهای نقلشده و گفتههای شاهدان عینی، گروهی به فرماندهی شخصی به نام اشرف، علمخان، نادر گروم و سیفالدین را اختطاف کرده و به سوی کوه چغت انتقال دادند.
پس از آن، علمخان را به منطقه تنگکسرخ، در پایان قریه حبشه، بردند. به روایت شاهدان، فردی به نام جمعهخان، از افراد گروه مجاهدین، به دستور قوماندان چهار مرمی به سوی او شلیک کرد. با وجود زخمهای مرگبار، علمخان هنوز برای زنده ماندن تلاش میکرد؛ اما قوماندان خود نیز پیش آمد و با کلاشنیکوف به سر او شلیک کرد. گفته میشود تا پایان مرمیهای شاجور به سوی او فیر شد و سرش بر اثر شدت گلولهها متلاشی گردید.
علمخان در همانجا جان باخت. دردناکتر از همه اینکه جسد او را نیز به خانوادهاش تسلیم نکردند تا بازماندگانش بتوانند پیکر او را به خاک بسپارند و با او وداع کنند.
نادر گروم و سیفالدین، دو همراه علمخان، چندی بعد با میانجیگری و وساطت اهالی قریه دلخکی آزاد شدند.
یاد و نام یک آموزگار فراموشنشدنی علمخان از چهرههای شناختهشده و محبوب معارف سمنگان بود. او با دانش، مهارت مسلکی، اخلاق نیک و رابطه صمیمانه با شاگردان و مردم، جایگاه ویژهای در میان فرهنگیان و باشندگان این ولایت به دست آورده بود.
سرنوشت او نمونه تلخی از روزگاری است که در آن، به جای ارجگذاری به دانش و فرهنگ، آموزگاران و روشنفکران قربانی خشونت و تعصب شدند.
امروز، پس از گذشت سالها، نام علمخان هنوز با خاطرههای شاگردان، همکاران و مردم سمنگان پیوند دارد. او رفت، اما یاد و خاطرهاش در حافظه فرهنگی این سرزمین باقی ماند.
روانش شاد، یادش گرامی و نامش در تاریخ معارف سمنگان جاودان
یادداشت:
دوستان که در رابطه بیشتر میدانند با ما شریک
امان معاشر










