دستاوردهای انقلاب مشروطه در بستر ایده‌های مربوط به حقوق زنان
برگردان. رحیم کاکایی
انستیتوی شرق‌شناسی آکادمی علوم روسیه
این مقاله دستاوردهای انقلاب مشروطه ۱۹۰۵-۱۹۱۱ در ایران را از نظر اجرای ایده فمینیستی برقراری برابری زنان بررسی می‌کند. با توجه به این واقعیت که در آغازسده بیست، زنان در ایران کاملاً از حقوق سیاسی محروم و همچنین با محدودیت‌های قابل توجهی در حوزه اجتماعی روبرو بودند، تجزیه و تحلیل مشارکت فزاینده آنها در فرآیندهای اجتماعی-سیاسی در داخل کشور و نتایج و دستاوردهای خاص آنها بسیار مرتبط به نظر می‌رسد. این مقاله تأکید ویژه‌ای بر مشارکت زنان در انقلاب مشروطه، ایجاد سازمان‌های عمومی زنان و ظهور روزنامه‌نگاری زنان دارد. این نوشته هم به اقدامات مسالمت‌آمیز مانند تظاهرات و حمایت از تظاهرکنندگان، درخواست‌های شخصی و کتبی از پادشاه، مجلس و دیپلمات‌های خارجی و هم به مشارکت نظامی در دفاع از پایگاه‌های مشروطه‌خواهان و راهپیمایی آنها به تهران برای شکست استبداد شاه اشاره می‌کند. فعالیت‌های پنج سازمان بزرگ زنان در ایران و همچنین برنامه بهبود وضعیت زنان حزب کمونیست ایران که بتازگی تأسیس شده بود، بررسی می‌شود. نویسنده همچنین اطلاعاتی در مورد شش مجله برجسته زنان آن زمان ارائه می‌دهد که بدون شک سهم قابل توجهی در آگاهی مدنی و نامجویی‌های سیاسی زنان ایرانی در آغاز قرن بیست داشته‌اند. در زمینه توسعه آموزش زنان، داده‌های آماری در مورد آموزش زنان و میزان سواد زنان در کنار اطلاعات واقعی در مورد کار تقریباً دوازده مدرسه دخترانه و یک کالج تربیت معلم ارائه شده است. این مقاله نتیجه می‌گیرد که علیرغم شکست تلاش‌های زنان ایرانی برای گسترش قانونی حقوق خود در طول انقلاب مشروطه ۱۹۰۵-۱۹۱۱، مشارکت سیاسی آنها به طور بی‌سابقه‌ای افزایش یافت و دستاوردهای اصلی مشروطه‌خواهان را می‌توان به ظهور فرصت‌هایی برای زنان جهت دریافت آموزش سکولار، گسترش افق‌های سیاسی خود و ادامه مبارزه برای برابری حقوقی نسبت داد. درآغاز سده بیست، وضعیت زنان در ایران نه تنها با سنت‌های موجود در جوامع مردسالار در سراسر جهان مطابقت داشت، بلکه تحت تأثیر محدودیت‌های مذهبی و ملی نیز قرار داشت. چندهمسری که توسط مذهب و قانون مجاز شده بود، و محدودیت‌هایی در زندگی روزمره، قانون خانواده و آموزش، موانع متعددی را برای توسعه فردیت زنانه ایجاد می‌کرد، که با این حال، با توجه به اینکه وظایف اصلی زنان محدود به فرزندآوری و مراقبت از خانواده بود، در جامعه ایران در آن زمان تقاضای کمی داشت. با این وجود، امواج انقلاب صنعتی، آموزش، نوسازی و رویه‌های انقلابی و دموکراتیک در آغاز سده بیست، زنان ایرانی را ناگزیر کرد تا به طور فعال‌تری در فرآیندهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آغاز شده توسط انقلاب مشروطه 1905-1911 مشارکت کنند.
فعالیت‌های سیاسی زنان
انقلابیونی، که برای به چالش کشیدن سنت‌های چند صد ساله آماده بودند ، به پشتیبانی همه اقشار جامعه نیاز داشتند، از این رو برای حمایت به زنان روی آوردند و از رعایت حقوق آنها بر پایه برابری با مردان دفاع کردند. از همان روزهای نخست انقلاب مشروطه، زنان نقش بسیار کارآمدی ایفا کردند. در دومین روز پس از مجازات عمومی بازرگانان تهران به دلیل خودداری از کاهش بهای قند، یعنی در 14 دسامبر 1905، وقتی نیروهای دولتی تظاهرکنندگانی را که در بست نخست مسجد شاه عبدالعظیم سنگر گرفته بودند، محاصره کردند، زنان از پشت بام‌ها به سمت آنها سنگ پرتاب می‌کردند. در 10 ژانویه 1906، زنان جلوی کاروان شاه را در خیابان گرفتند و با تهدید به برکناری او از قدرت، خواستار رسیدگی فوری به خواسته‌های مشروطه‌خواهانی که در مسجد به بست نشسته بودند و آزادی نمایندگان دستگیر شده مجلس شدند که پیشتر برای مذاکره با نخست وزیر فرستاده شده بودند [ذوالفقاری، 2019، ص 42]. بدون اغراق، کسی به نام جهانگیر که از کمیته انقلاب تهران به عنوان فرستاده شاه خدمت می‌کرد، نقشی تاریخی ایفا کرد. او پس از شکستن حلقه محافظان مظفرالدین شاه در خیابان، پیامی را مبنی بر تهدید او به قتل به دلیل خودداری از تأسیس مجلس در کشور، به او رساند. پس از این و دیگر اقدامات به همان اندازه فعال، در ژانویه ۱۹۰۶، مظفرالدین شاه فرمانی مبنی بر تأسیس نمونه اولیه مجلس، عدالتخانه ، امضا کرد. با این حال، عدم اقدام عملی برای تأسیس مجلس بار دیگر موجی از نارضایتی زنان را برانگیخت. در جریان سرکوب‌هایی که از ۱۱ مه ۱۹۰۶ آغاز شد، گروهی از زنان به پادگانی که محمد واعظ، یکی از رهبران مذهبی مشروطه‌خواهان، در آن نگهداری می‌شد، حمله کردند و با موفقیت او را از دست قزاق‌های مسلح بازپس گرفتند. پس از این حادثه، عین‌الدوله، نخست‌وزیر، دستور داد که زنان ساکن پایتخت از ترک خانه‌هایشان منع شوند [حجازی، ۲۰۰۹، ص ۳۲۲]. با این حال، چنین اقدامات سختگیرانه‌ای خشم زنان مصمم را بیشتر برانگیخت، از این رو در ژوئن- ژوئیه ۱۹۰۶، در حالی که مشروطه‌خواهان در حال سازماندهی دومین راهپیمایی در شاه عبدالعظیم بودند، زنان شجاع ایرانی، که به نشانه آمادگی برای فداکاری کفن پوشیده بودند و سرودهای سوگواری می‌خواندند، در بازار تهران راهپیمایی کردند و خواستار توقف تجارت شدند [حجازی، ۲۰۰۹، ص ۳۲۳]. حملات مداوم قزاق‌های وفادار به شاه به مشروطه‌خواهان، انقلابیون را در ژوئیه- آگوست ۱۹۰۶ ناگزیر کرد تا راهپیمایی را در قم، ۱۵۰ کیلومتری پایتخت ایران، آغاز کنند. در آن زمان، انقلابیون زن وظایف کمکی انجام می‌دادند، به تظاهرکنندگان غذا و سلاح می‌رساندند و همچنین به حفظ ارتباط آنها با دنیای خارج کمک می‌کردند [سراج، ۲۰۱۳، ص ۶۰]. پایداری و سرسختی نشان داده شده، از جمله توسط بخش زنان جامعه ایران، مظفرالدین شاه را مجبور کرد تا در ۵ آگوست ۱۹۰۶ فرمانی را امضا کند که به موجب آن نظم مشروطه برقرار و مجلس تأسیس شد.
با این وجود، خود مشروطه‌خواهان به سرعت شور انقلابی آتشین هموطنان خود را خاموش کردند. بنابراین، در آیین‌نامه انتخابات مجلس شورای اول مورخ ۸ سپتامبر ۱۹۰۶ و آیین‌نامه بعدی انتخابات دو مرحله‌ای مورخ ۱ ژوئیه ۱۹۰۹ آمده است که زنان از حق رأی فعال و غیرفعال محروم هستند [ تاریخ جدید ایران ، ۱۹۸۸، صفحه ۱۶۳]. نظر عمومی اکثریت مشروطه‌خواهان در مجلس توسط یکی از چهره‌های انقلابی، آیت‌الله محمد طباطبایی، در روزنامه مجلس مورخ ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ بیان شد: «در مسائل خاص مردانه، از جمله مسائل مربوط به سیاست، مداخله زنان در حال حاضر الزامی نیست» [آفاری، ۱۹۹۲، صفحه ۱۴]. کار فعال زنان ایرانی همچنین با گزارش‌هایی به سرنوشت تلخ برخی از هموطنانشان دامن زده شد. از زمان تأسیس آن در ۷ اکتبر ۱۹۰۶، نخستین پارلمان کشور توسط مردم به عنوان یک نهاد قضایی به جای یک نهاد قانونگذاری تلقی می‌شد و به همین دلیل شکایات متعددی از شهروندان ایران و کشورهای همسایه دریافت کرد. فاحش‌ترین موارد ظلم به زنان مربوط به تجارت برده و استفاده از زنان به عنوان کالاهای انسانی بود. در فوریه ۱۹۰۷، مجلس تلگرافی از جامعه ایرانیان در عشق آباد دریافت کرد که گزارش می‌داد دختران ایرانی از شهر قوچان در استان خراسان ایران در کنار دام در بازارهای برده‌فروشی فروخته می‌شوند. پاسخ مجلس تنها سه ماه بعد آمد. در این پاسخ از همه ایرانیان خواسته شد که هرگونه کشف زنان و دخترانی را که به ترکمن‌های خراسان فروخته شده‌اند، گزارش دهند تا مقامات بتوانند آنها را به وطن بازگردانند [میرزایی، ۲۰۱۷، ص ۱۷۴].
از آنجایی که قانون اساسی مصوب ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶، در اصل، فقط کار نهادهای دولتی جدید را تنظیم می‌کرد و حقوق و آزادی‌های شهروندان را تضمین نمی‌کرد، در بهار ۱۹۰۷ زنان به طور فعال به کمپین اجرای متمم قانون اساسی پیوستند. در ۲۵ مه، ۵۰۰ زن در بیرون ساختمان مجلس در پایتخت تجمع کردند و خواستار پایان دادن به استبداد و معرفی قانون اساسی شدند [حجازی، ۲۰۰۹، ص. ۳۲۴]. طنز ماجرا اینجاست، که چند روز بعد مجلس قانون انجمن‌های ایالتی و منطقه‌ای (نهادهای خودگردان محلی) را تصویب کرد که طبق ماده ۷ آن، زنان حق رأی یا انتخاب شدن در آنها را نداشتند، همچنین مجرمان، افراد فاسد اخلاقی، ورشکستگان و خردسالان [ تاریخ جدید ایران ، ۱۹۸۸، ص. ۱۸۸]. هر چند زنان حق رأی نداشتند، اما این امر مانع از آن نشد که برخی از زنان ایرانی برای دفاع از کرامت خود اسلحه به دست گیرند و در این فرآیند، از دستاورد مهمی مانند مجلس حمایت کنند، وظیفه‌ای که با تجربه جنگی همراهان مرد آنها و در دسترس بودن سلاح تسهیل می‌شد. نباید تمایل قابل درک زنان ایرانی برای تضمین امنیت عزیزان و خودشان را نادیده گرفت، زیرا زنان باید اغلب هزینه نافرمانی مردان خود را می پرداختند. برای نمونه‌ای از چنین رویدادهای دراماتیکی، سرکوب یکی از قیام‌هایی را که در گزارشی از رئیس ناحیه عشق آباد به رئیس منطقه ماوراء خزر در 30 ژانویه 1909 شرح داده شده است، ذکر می‌کنیم که یکی از مراکز شورش علیه حاکم محلی را توصیف می‌کند: “… شهر نوخندان توسط سربازان خان غارت و سوزانده شد، … زنان بی‌آبرو شدند و شایعه حرکت سربازان … برای مجازات باعث وحشت در میان روستاهای هم مرز با آن شد” [ تاریخ جدید ایران ، 1988، صفحات 181-182].
زنان آذربایجانی، گیلکی و کرد ایرانی به لطف مشارکت فعال خود در قیام تبریز به رهبری ستارخان در سالهای ۱۹۰۸-۱۹۰۹، زمانی که مشارکت آنها به وظایفی فراتر از پشت جبهه محدود می‌شد، تجربه گسترده‌ای در مبارزات نظامی و سیاسی کسب کردند. بسیاری از زنان اموال خود را اهدا می‌کردند، به جنگجویان مراقبت‌های پزشکی ارائه می‌دادند، غذا و مهمات تهیه یا مستقیماً در نبردها شرکت می‌کردند، گاهی اوقات لباس مردانه می‌پوشیدند. طبق گزارش روزنامه حبل المتین، ۲۰ زن انقلابی که لباس مردانه پوشیده بودند در یک درگیری با نیروهای شاه کشته شدند و حداقل ۶۰ زن مجاهد در کنار ستارخان جنگیدند. نقش زنان بختیاری به ویژه قابل توجه است که در سال ۱۹۰۹ در یک راهپیمایی متحد به سمت تهران برای دفاع از قانون اساسی و پایان دادن به «استبداد صغیر» محمدعلی شاه شرکت کردند. مریم بختیاری، خواهر علیقلی خان، رهبر بختیار، که در آن رویدادها شرکت داشت، نه تنها تجهیزات جنگی را برای سربازان فراهم کرد، بلکه در نبرد نیز شرکت کرد و یک پایگاه جنگی روی پشت بام یکی از خانه‌های میدان بهارستان نزدیک ساختمان مجلس برپا کرد [موسایی، کمالی، ۲۰۱۸، ص ۹۵]. مجلس پیروز به محلی برای بحث‌های بیشتر در مورد گسترش حقوق زنان تبدیل شد. داغ‌ترین بحث در ۳ آگوست ۱۹۱۱ آغاز شد، زمانی که در جریان بحث در مورد لایحه انتخابات بعدی، موضوع ممنوعیت شرکت زنان مطرح شد. محمدتقی وکیل‌الرعایا، نماینده مجلس از همدان، از پشت تریبون اعلام کرد که از آنجایی که زنان «روح و حقوق» دارند، باید حق رأی نیز داشته باشند. طرح این پرسش و بحث در مورد آن چنان سردرگمی و شرمساری را در میان اکثر نمایندگان ایجاد کرد که این پیشنهاد حتی در صورتجلسه گنجانده نشد و گزارش آن تنها به لطف خبرنگار روزنامه تایمز منتشر شد [سراج، ۲۰۱۳، ص ۶۹]. پیروزی اکثریت محافظه‌کار سپس توسط شیخ اسدالله ممقانی اعلام شد: «دلیل عدم [حق رأی] زنان این است که خداوند به آنها مهارت‌های لازم برای شرکت در امور سیاسی و انتخاب نمایندگان مجلس را نداده است. زنان جنس ضعیف‌تری هستند و مانند مردان توانایی قضاوت ندارند.» [آفاری، ۱۹۹۲، ص ۲۶].
ظهور و فعالیت سازمان‌های زنان
امتناع نمایندگان مجلس از اجازه دادن به زنان برای مشارکت در تصمیمات کلیدی سیاسی دیگر نمی‌توانست موج فعالیت‌های سیاسی زنان را متوقف کند. در ژانویه ۱۹۰۷، یکی از نخستین انجمن‌های زنان در تهران تشکیل شد و قطعنامه‌ای با عنوان «لغو مهریه‌های سنگین و حق تحصیل زنان» تصویب کرد. در همان سال، «انجمن آزادی زنان» با مشارکت چندین مبلغ مذهبی آمریکایی و همچنین دو دختر ناصرالدین شاه: افتخارالسلطنه و تاج‌السلطنه تأسیس شد. برای امنیت بیشتر، اعضای این انجمن در جلسات خود با حضور بستگان مرد خود، مسائل اجتماعی-سیاسی را مورد بحث قرار می‌دادند. این جلسات در باغی در حومه تهران برگزار می‌شد، اما به دلیل تهدید به حمله مرتجعین، خیلی زود به حالت تعلیق درآمد. سازمان دیگری به نام «اتحادیه غیبی نسوان» از طریق نشریات روزنامه‌ها از عملکرد مجلس اول انتقاد کرد و به ویژه خواستار پرداخت مزایای فقر شد. «انجمن نسوان» در طول مجالس اول و دوم وجود داشت و از قانونی شدن انجمن‌های زنان حمایت می‌کرد. در سال ۱۹۱۰، «انجمن مخدرات وطن» با ۶۰ عضو زن در پایتخت افتتاح شد. این انجمن بر افتتاح پناهگاه‌ها، بیمارستان‌ها، مدارس دخترانه و دوره‌های سوادآموزی برای زنان و همچنین سازماندهی تحریم کالاهای روسی تمرکز داشت. سازمان‌های مشابه زنان نیز در سایر شهرهای کشور – اصفهان، تبریز و قزوین – تأسیس شدند. برخی از درخواست‌های علنی سازمان‌های زنان آشکارا تحریک‌آمیز بودند، اما می‌توانستند به عنوان محرکی برای فعالیت‌های قانونگذاری نمایندگان مجلس نیز مورد استفاده قرار گیرند. بارزترین نمونه چنین درخواست‌هایی، نامه سرگشاده‌ای به مجلس اول از سوی سازمان اتحادیه غیبی نسوان است که در روزنامه ندای وطن در ۳ اکتبر ۱۹۰۷ منتشر شد: «آقایان عزیز، شما در این مدت حتی یک قانون مهم هم تصویب نکرده‌اید… کم‌کم مشخص می‌شود که نمایندگان مجلس ما مجلس را برای سرگرمی خود ایجاد کرده‌اند. مجلس برای قانونگذاری وجود دارد، پس قوانین شما کجاست؟»… اگر نمایندگان محترم بتوانند تا پایان ماه رمضان (۶ نوامبر) قانون را تصویب کنند و سایر امور را سر و سامان دهند، افتخار و ستایش از آن آنهاست؛ در غیر این صورت، ما رسماً از آنها می‌خواهیم که استعفا دهند و از طریق روزنامه ندای وطن به ما اطلاع دهند که این کار به مدت چهل روز به ما زنان واگذار خواهد شد… و ما به ظلم و استبداد پایان خواهیم داد.» [آفاری، ۱۹۹۲، صفحات ۱۹-۲۰]. این درخواست نمایندگان را بر آن داشت تا فعالیت‌های خود را تشدید کنند و در همان روز، ۳ اکتبر ۱۹۰۷، شروع به تهیه پیش‌نویس «متمم» قانون اساسی کردند که تنها پنج روز بعد توسط شاه تصویب و تأیید شد. این قانون دولتی کاملاً دموکراتیک از آب درآمد، زیرا فرض می‌کرد که «ساکنان ایران در برابر قانون دولت از حقوق برابر برخوردارند» (ماده ۸) و «تمام قدرت دولتی از مردم ناشی می‌شود» (ماده۲۶ )[ تاریخ جدید ایران ، ۱۹۸۸، صفحه ۱۷۰]، که از نظر ممنوعیت حق رأی زنان، آشکارا با آیین‌نامه انتخابات مجلس ۱۹۰۶ و آیین‌نامه انتخابات دو مرحله‌ای ۱۹۰۹مجلس در تضاد بود. همین متمم قانون اساسی، همچنین فرصت‌های دیگری را برای گسترش فعالیت سیاسی زنان فراهم کرد، زیرا مواد ۲۰ و ۲۱ آزادی مطبوعات و اجتماعات را اعلام کردند [ تاریخ جدید ایران ، ۱۹۸۸، صفحه ۱۷۰].
از نظر سیاسی، سازمان‌های زنان، به ویژه انجمن مخدرات وطن، بیشترین فعالیت را در آماده‌سازی و اجرای تظاهرات زنان علیه دو اولتیماتوم روسیه که در ۵ و ۱۶ نوامبر ۱۹۱۱ صادر شد، داشتند. جوهره این اولتیماتوم‌ها اخراج مورگان شوستر، مشاور مالی آمریکایی، از ایران، درخواست دعوت از خارجی‌ها برای مناصب دولتی فقط با اجازه روسیه و بریتانیای کبیر، و همچنین جبران هزینه‌های نیروی اعزامی روسیه به ایران بود. در آغاز دسامبر، زمانی که 50000 ایرانی فقط در تهران به اعتراض تظاهرات کردند، انجمن مخدرات وطن دو بار هزاران تظاهرات زنان را در مقابل ساختمان مجلس ترتیب داد که شرکت‌کنندگان دوباره اما این بار با شعار «یا مرگ یا استقلال»کفن سفید پوشیدند. در طول این رویداد، زنان ایرانی از پشت تریبون درباره مخالفت خود با دخالت روسیه در امور داخلی سایر کشورها و تحریم کالاهای روسی و انگلیسی صحبت کردند [حجازی، ۲۰۰۹، صفحات ۳۲۴-۳۲۵] و همچنین خواستار حفاظت از رژیم مشروطه و عدالت اجتماعی در شرایط تهدید جنگ مقدس با مهاجمان شدند [سراج، ۲۰۱۳، صفحه ۶۳]. در همان روزها، رویدادی حتی طنین‌اندازتر رخ داد که در خاطرات مورگان شوستر شرح داده شده است، زمانی که سیصد فعال مسلح شروع به تحصن در مقابل مجلس کردند و برخی از آنها موفق شدند ملاقات حضوری با رئیس مجلس داشته باشند و با نشان دادن سلاح‌های گرمی که با خود زیر چادرهایشان آورده بودند، تهدید کردند که اگر نمایندگان با خواسته‌های روسیه موافقت کنند، خانواده و خودشان را خواهند کشت [صدقی، ۲۰۰۷، صفحه ۴۵]. اعضای انجمن که نتوانستند تصمیم دولت را برای رد اولتیماتوم روسیه جلب کنند، کمپین گسترده‌ای را برای تعطیلی فروشگاه‌های شکر روسی و توقف استفاده از سیستم راه‌آهن اسبی در پایتخت که تحت کنترل دولت روسیه بود، آغاز کردند. سرسخت‌ترین زنان ایرانی حتی با فرزندان خود روی ریل‌ها راه می‌رفتند و مانع عبور کالسکه‌ها می‌شدند. رهبری انجمن مخدرات وطن حتی پا را فراتر گذاشت و با سفارت روسیه در تهران مکاتبه کرد. با این حال، دیپلمات‌ها میهن دوستان خشمگین را نادیده گرفتند و توجه را به وضعیت نه چندان قانونی آنها جلب کردند. فمینیست‌های ایرانی پاسخ دادند که: «ما از وضعیت خود ناراضی هستیم. ما قربانی هرج و مرج و بی‌قانونی هستیم. امیدواریم که با تصویب قانونی در مورد برابری، جایگاه ما تثبیت شود، زیرا کرامت انسانی با انتشار قانون و نه چیز دیگری تضمین می‌شود.» [سراج، ۲۰۱۳، ص ۶۴].
حزب سوسیالیست ایران که در سال ۱۹۱۷ تأسیس شد، گام بزرگی در سیاست جنسیتی برداشت و برای نخستین بار در صحنه سیاسی، برابری زن و مرد را اعلام کرد. توجه به مسائل زنان در جمهوری سوسیالیستی گیلان که با کمک «رفقای روس» در سالهای ۱۹۲۰-۱۹۲۱ تشکیل شد، نیز مورد توجه قرار گرفت، زمانی که مبلغان کمونیست رادیکال از حزب عدالت، به عنوان بخشی از سیاست ضد مذهبی خود، پا را فراتر گذاشتند و برای نخستین بار در تاریخ ایران اسلامی، خواستار توقف پوشیدن چادر توسط زنان شدند [اتابکی، راوندی-فدایی، ۲۰۲۰]. البته، جای پرسش است که آیا این فراخوان، در آن برهه تاریخی، نمایانگر گسترش یا محدود کردن حقوق زنان ایرانی بود. با این حال، میرزا کوچک خان، رهبر جنگلی‌ها، در این مورد چندان رادیکال نبود و گریگوری ارجونیکیدزه (معروف به سرگو ارجونیکیدزه. مترجم)، رئیس دفتر قفقاز کمیته مرکزی حزب کمونیست روسیه (بلشویک‌ها)، حتی خواستار پایان دادن به چنین تحریکاتی شد [علی‌اف، ۲۰۰۴، ص ۱۲۱]. حزب کمونیست ایران ، که در سال ۱۹۲۰ در انزلی بر اساس حزب سوسیال دموکرات عدالت تأسیس شد، موضوع مبارزه برای حقوق زنان ایرانی را نیز در دستور کار خود قرار داد. تحت نظارت حزب کمونیست ایران، انجمن‌های زنان در سال ۱۹۲۱ در انزلی، تهران، رشت، قزوین و سایر شهرها تأسیس شدند. یکی از نخستین این انجمن‌ها، «پیک سعادت نسوان» ، یک سال پس از نخستین کنگره حزب کمونیست ایران در انزلی در رشت تأسیس شد. این انجمن علاوه بر تبلیغات کمونیستی، به زنان بزرگسال سوادآموزی و صنایع دستی محلی آموزش می‌داد و مجله‌ای با همین نام منتشر می‌کرد. شاید محبوبیت ایده‌های کمونیستی در میان زنان ایرانی به دلیل قرابت خاص آنها با تزهای مارکسیستی در مورد مادر بودن به عنوان مهمترین وظیفه اجتماعی زن و مسئولیت جامعه در ایجاد شرایطی برای ترکیب کار حرفه‌ای با مادری بود.
از آنجایی که حزب کمونیست ایران بخشی از کمینترن بود، دولت بلشویک تلاش کرد تا بر توسعه مسائل زنان در ایران تأثیر بگذارد و کادرهای مرتبط را پرورش دهد. تعداد قابل توجهی از زنان ایرانی، از طریق حزب کمونیست ایران ، در دانشگاه کمونیستی زحمتکشان شرق در مسکو تحصیل کردند، جایی که آموزش رایگان بود، به زبان‌های ملی ارائه می‌شد و خود دانشجویان کاملاً توسط کشور میزبان حمایت می‌شدند. کمیته مرکزی حزب کمونیست ایران تلاش کرد تا خواسته‌های بسیار مترقی را برای بهبود وضعیت زنان اجرا کند: معرفی یک روز کاری هشت ساعته، دستمزد برابر با مردان برای کار برابر، عضویت در اتحادیه‌های کارگری، آموزش و وعده‌های غذایی رایگان برای کودکان در مدرسه، لغو چادر، اعطای حق رأی، ممنوعیت ازدواج زیر سن قانونی، چندهمسری و صیغه، دسترسی آزاد به اماکن عمومی و حق آموزش [اتابکی، راوندی فدایی، 2020، صفحات 151-152]. با این حال، کمونیست‌های ایرانی به دلیل نبود اهرم‌های واقعی نفوذ بر سیاست در کشور، و همچنین چه بسا فقدان باور در میان اعضای حزب کمونیست ایران به امکان دستیابی به یک پیشرفت واقعی در وضعیت زنان ایرانی، که خود برای چنین تغییرات رادیکالی در زندگی خود آماده نبودند، قادر به اجرای خواسته‌های اعلام شده خود نبودند.
شکوفایی روزنامه‌نگاری زنان
الهام از ایده‌های مشروطه‌خواهی و سیاسی شدن زندگی عمومی، طبیعتاً توسعه رسانه‌های چاپی را تحریک می‌کرد. بین سالهای ۱۹۰۰ تا ۱۹۰۶، بیش از ۹۰ رسانه چاپی گوناگون در ایران تأسیس شد [میرزایی، ۲۰۱۷، ص ۱۷۰]. مطبوعات مترقی ایران، چه در داخل و چه در سطح بین‌المللی، از جمله روزنامه اختر استانبول، روزنامه قانون لندن و روزنامه‌های مساوات، صور اسرافیل و ایران نو تهران، مرتباً از آموزش زنان حمایت می‌کردند. پیدایش روزنامه‌نگاری فمینیستی ایرانی و روزنامه‌های زنان یک نوآوری کامل بود. مجلس اول در سال پایانی خود، دادخواست برخی از فعالان برای پایه گذاری انجمن‌های زنان را که اعضای محافظه‌کار مجلس آن را بدعت‌آمیز می‌دانستند، رد کرد. با این حال، اندکی پیش از انحلال، قانون جدیدی با عنوان «درباره مطبوعات» تصویب شد که به افزایش شدید انتشار روزنامه‌ها و مجلات در کشور کمک کرد. روزنامه‌نگاری زنان در مجموعه‌ای از نشریات ادواری متمرکز بود، اگرچه برخلاف سایر روزنامه‌ها و مجلات، در خیابان‌های شهر فروخته نمی‌شد و فقط با اشتراک در دسترس بود. آغاز روزنامه‌نگاری زنان با روزنامه «دانش» آغاز شد، روزنامه‌ای که از نظر جامعه مردسالار ایران، کاملاً بی‌ضرر بود. این روزنامه در سال ۱۹۱۰ توسط عفت سیاح سپانلو، تنها چشم‌پزشک زن کشور در آن زمان، بدون کمک همسرش- که ناشر بود، راه‌اندازی شد. مقالات به مراقبت‌های بهداشتی، به‌ویژه زنان و کودکان، اختصاص داشت، در حالی که سردبیران بر تعهد خود به اصول اخلاقی و دوری از مسائل سیاسی تأکید می‌کردند. در عمل، نویسندگان مقالات اغلب شرایط پزشکی در ایران را با وضعیت کشورهای اروپایی مقایسه می‌کردند، توصیه‌هایی برای بهبود وضعیت خانواده ارائه داده، ایده‌هایی برای آموزش زنان مطرح می کردند و حتی از مردان می‌خواستند که مسئولیت‌های خانه را با زنان تقسیم کنند [شفیعی، ۲۰۲۱، صفحات ۲۵۹-۲۶۰]. از سال ۱۹۱۳ تا ۱۹۱۹، روزنامه زنان «شکوفه» به سردبیری و ناشری مریم امید در تهران منتشر می‌شد. در این روزنامه، خوانندگان نه تنها اصول خانه‌داری و فرزندپروری را آموزش می دیدند، بلکه داستان‌های تخیلی و همچنین مقالات انتقادی در مورد ازدواج زودهنگام، لزوم آموزش زنان و پیامدهای منفی دخالت خارجی در امور داخلی ایران را نیز می‌خواندند و زنان را به اتحاد برای مبارزه برای منافع ملی فرا می گرفتند. زنان ایرانی از صفحات این روزنامه، با زندگی زنان اروپایی و جنبش فمینیستی در کشورهای دیگر آشنا می‌شدند. همزمان با این مسئله، برخی از نویسندگان روزنامه نوعی آرمان‌گرایی و حتی بدوی گرایی(primitivism. مترجم) را به نمایش می‌گذاشتند و بر این باور بودند که صرف وجود آموزش بین زنان، از بین رفتن دزدی، خیانت، فقر و دیگر بدبختی ها در کشور را تضمین خواهد کرد [بهشری سرشت، پریوش، ۲۰۱۵، ص ۳۳۸]. روزنامه “شکوفه” نخستین نشریه ایرانی بود که در صفحه آخر خود کارتون منتشر می‌کرد. با گذشت زمان، این نشریه فعالیت‌های خود را گسترش داد و یک سازمان فرهنگی و آموزشی با همین نام تأسیس کرد که به ترویج صنایع و هنرهای ملی ایران می‌پرداخت. این سازمان همچنین کلاس‌هایی در مورد هنرهای ملی و علوم مختلف برگزار می‌کرد. شایان ذکر است که تقاضای زیادی برای چنین فعالیت‌هایی در جامعه ایران وجود داشت. در این باره که ظرف یک ماه پس از پایه گذاری شکوفه، ۵۰۰۰ زن در آن ثبت‌نام کردند، گواه این امر است [صدقی، ۲۰۰۷، ص ۵۵]. پایه و بنیان روزنامه‌نگاری زنان در اصفهان توسط فعال حقوق بشر، صدیقه دولت‌آبادی، در سال ۱۹۱۸ گذاشته شد.او روزنامه و بعداً مجله «زبان زنان» را که از سال ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۱ در تهران منتشر می‌شد، تأسیس کرد. این نشریه بر لزوم تحقق حقوق زنان در آموزش، استقلال اقتصادی و جایگاه برابر در خانواده تأکید و همچنین از لغو حجاب و اعطای حق رأی به زنان پشتیبانی می‌کرد (ظاهراً با توجه به اعطای حق رأی در روسیه تحت حکومت موقت در سال ۱۹۱۷، اگرچه زنان آمریکایی در برخی از ایالت‌های ایالات متحده آمریکا از سال ۱۸۶۹ و شهروندان تعدادی از کشورها از سال ۱۸۹۳ در نیوزیلند از این حق برخوردار بودند). این مجله با تیراژ ۲۰۰۰ نسخه، به صورت هفتگی منتشر می‌شد. در تابستان ۱۹۱۹، مقاله‌ای که در یکی از شماره‌های مجله منتشر شد، حتی به طور جدی بر اوضاع سیاسی شهر تأثیر گذاشت: در آن زمان، برخی از حامیان دولت، که خواستار امضای یک معاهده استعماری، اساساً انگلیسی-ایرانی، توسط احمد شاه بودند، در اداره پست اصفهان بست نشستند. با این حال، پس از خواندن مقاله‌ای انتقادی در مورد این توافق در «زبان زنان»، اعتصاب‌کنندگان از ایده خود دست کشیدند و به خانه‌هایشان رفتند [صنعتی، ۱۹۹۲، ص. ۶۶]. در نتیجه، ناشر مورد حمله قرار گرفت و روزنامه تعطیل شد. به گفته خود دولت‌آبادی، نشریه او نه در اصفهان و نه در تهران درآمد زیادی نداشت و تنها برای متقاعد کردن مردم به تحصیل دخترانشان تأسیس شده بود، زیرا، همانطور که این مربی با تلخی اشاره می‌کند، «دختران در ۹ سالگی به مدرسه فرستاده نمی‌شدند، بلکه شوهر داده می‌شدند» [دولت‌آبادی، ۱۹۹۸، ص. ۳۲۰].
چهارمین روزنامه، «نامه بانوان» به سردبیری شهناز آزاد، در سالهای ۱۹۲۰-۱۹۲۱ در پایتخت منتشر شد. نویسندگان آن خواستار حق رأی زنان، برقراری ارتباط بین عروس و داماد برای اطمینان از تصمیم‌های قطعی و آگاهانه جوانان در مورد ازدواج، گسترش آموزش و مراقبت‌های بهداشتی زنان و ترک سنت‌های مضر، مانند توقف استفاده از تریاک برای خواباندن نوزادان، شدند. گذشته از این، خوانندگان با اخبار داخلی و بین‌المللی و زندگینامه دانشمندان زن مشهور آشنا می‌شدند. در پایان هر شماره، گزیده‌هایی از رمان‌های اخلاقی و همچنین واژه‌نامه‌ای از اصطلاحات عربی با ترجمه آنها به فارسی خالص و انگلیسی، به ویرایش ابوالقاسم مراغه ای، همسر سردبیر، وجود داشت. نخستین شماره با شعار «زنان نخستین معلمان مردان هستند» منتشر شد و در صفحه اول نوشته جسورانه‌تری وجود داشت: «این روزنامه برای بیداری و رهایی زنان مظلوم و نگون‌بخت ایران منتشر می‌شود» [بهشری سرشت، پریوش، ۲۰۱۵، صفحات ۳۳۰-۳۳۱]. نویسندگان در ادامه انتقاد از حجاب، آن را «کفن سیاه» نامیدند. شهناز آزاد در همان نخستین شماره خود نوشت: «آیا حتی یک آدم عاقل وجود دارد که باور کند مسلمانان زنده به گور نمی‌شوند؟ … این مربوط به حجاب خرافات و زنجیرهای تفکر واپس‌گرا است» [بهشری سرشت، پریوش، ۲۰۱۵، صفحه ۳۳۵]. اگرچه بند آخر را می‌توان به عنوان یک استعاره تعبیر کرد، اما مبنای تعطیلی فوری روزنامه شد. این نشریه تنها پس از تکذیب رسمی سردبیر توانست فعالیت خود را از سر بگیرد، اما حملات تند دیگری نیز به زودی از راه رسید. شهناز آزاد در یکی از شماره‌های پایانی روزنامه می‌نویسد: «زنان فقط مجاز به دو حرفه رسمی برای امرار معاش هستند. اولی گدایی و دومی فروش ناموس. زنان ایرانی غیر از این دو، حرفه دیگری برای امرار معاش ندارند.» [بهشری-سرشت، پریوش، ۲۰۱۵، صفحه ۳۳۷]. با وجود ماهیت مترقی “نامه بانوان”، برخی از مقالات آن راه‌حل‌های نسبتاً نامتعارفی برای مشکلات اجتماعی ارائه می‌دادند. برای نمونه، نویسندگان این نشریه پیشنهاد ریشه‌کن کردن فحشا را با فراهم کردن شغل برای زنان در کارخانه‌های دولتی مخصوص ایجاد شده ارائه دادند [بهشری-سرشت، پریوش، ۲۰۱۵، صفحه ۳۳۷]. در مجموع، بین سالهای ۱۹۱۰ و آغاز دهه ۱۹۲۰، زنان حداقل ۱۳ روزنامه منتشر کردند [صدقی، ۲۰۰۷، صفحه ۵۴].
نخستین مجله، «جهان زنان» بود که فخرآفاق پارسا، روزنامه‌نگار، انتشار آن را در سال ۱۹۲۱ در مشهد آغاز کرد و در تهران ادامه داد. با این حال، او تنها موفق به انتشار پنج شماره شد. مقالات این مجله نه تنها در مورد نیاز آموزش زنان، بلکه در مورد حقوق زنان برای کار و تصمیم‌گیری مستقل در مورد ازدواج و طلاق نیز بحث می‌کرد و همچنین از ازدواج کودکان و نگرش مصرف‌گرایانه نسبت به زنان انتقاد می‌کرد. سردبیران تلاش زیادی کردند تا اعتماد به نفس را در زنان ایرانی ایجاد کنند و از این رو پی در پی نوشته هایی در مورد زنان فعال در تاریخ اسلام و فعالان معاصر در اروپا و آمریکا منتشر می‌کردند [شفیعی، ۲۰۲۱، صفحات ۲۶۷-۲۶۸]. در سالهای ۱۹۲۲ تا ۱۹۳۳، مجله «نسوان وطنخواه ایران» به سردبیری شاعر محترم اسکندری منتشر می‌شد. نویسندگان مقالات مجله از ماهیت اجباری آموزش زنان به عنوان کلید پیشرفت ایران حمایت می‌کردند، از لزوم احترام به حقوق و مسئولیت‌های برابر خانوادگی زن و شوهر دفاع و با اشاره به پیامدهای منفی بارداری‌های زودهنگام، از چندهمسری و ازدواج کودکان انتقاد می‌کردند [شفیعی، ۲۰۲۱، صفحات ۲۷۰-۲۷۲]. روزنامه‌ها و مجلات زنانه مشابهی نیز در انزلی و رشت، مشهد و شیراز منتشر می‌شدند.
توسعه آموزش و مراقبت‌های بهداشتی زنان
با تکیه بر تجربه موجود در تأسیس و اداره مدارس دخترانه، این روند در طول سالهای انقلاب توسط انجمن‌های مردمی، از جمله مدارس زنانه، که با نیرویی تازه، ابتدا در تبریز و سپس در سایر شهرها، شروع به تأسیس مؤسسات آموزشی خود کردند، مورد توجه قرار گرفت. مدارس دخترانه جدید از پایه با مکتب‌خانه‌ها متفاوت بودند، زیرا زبان‌های اروپایی (فرانسوی یا انگلیسی)، تاریخ، حقوق و جغرافیای ایران را تدریس می‌کردند، هر چند کلاس‌های صرفاً کاربردی مانند آشپزی و اقتصاد خانه نیز حفظ می‌شدند. نکته مهم این است که فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی به عنوان معلم خدمت می‌کردند [فقیهی مقدس، ۲۰۱۸، ص ۳۹۸]. قوانین انقلابی صرفاً این گرایش و هدف را تعیین می‌کردند. ازاین رو، مواد ۱۸ و ۱۹ متمم قانون اساسی ۷ اکتبر ۱۹۰۷، تحصیل آزاد همه علوم، صنایع دستی و هنرها را تا زمانی که با شریعت اسلام مغایرت نداشته باشند، ارائه می‌کرد، تأسیس مدارس دولتی و خصوصی را قانونی کرد و آموزش اجباری را تحت نظارت وزارت آموزش عمومی برقرار ساخت [ قانون اساسی ایران ، ۱۹۰۶]. نخستین مدرسه خصوصی دخترانه ایران در سال ۱۹۰۷ در تهران افتتاح شد. این مدرسه دوشیزگان (بانوان جوان) بود که توسط بی‌بی استرآبادی، مبلغ مذهبی، اداره می‌شد. با وجود کادر آموزشی کاملا زنانه و آموزش دختران در آشپزی و صنایع دستی محلی، پایه گذاری این مدرسه حملات تند روحانیون مرتجع را برانگیخت که رهبری آن را به بابی گری (یک جنبش مذهبی و سیاسی که توسط شیعیان ارتدوکس بدعت‌گذار تلقی می‌شود) متهم می‌کردند. در سال ۱۹۰۷، طوبی آزموده با حمایت همسرش، که خود در خانه آموزش دیده بود، شبکه‌ای از مدارس “ناموس” را در پایتخت تأسیس کرد. شش شعبه از این مدرسه شامل مقاطع ابتدایی و متوسطه برای دختران و همچنین مدارس شبانه برای زنان بزرگسال بود.پیشرفت در توسعه آموزش زنان نیز در سطح دولتی در حال انجام بود. در سال ۱۹۱۰، طبق قانون مجلس دوم، کنترل تمام مدارس تأسیس شده به وزارت آموزش و پرورش واگذار شد. در آن زمان، تنها در تهران، شمار مدارس خصوصی دخترانه از پنجاه مدرسه فراتر رفت [صدقی، ۲۰۰۷، ص ۵۴]. در همان سال، مجلس قانونی را تصویب کرد که بخشی از درآمد مالیات مستقیم را به آموزش اختصاص می‌داد و در نتیجه ۴۶ مدرسه دولتی تأسیس شد که ۱۰ مورد از آنها دخترانه بود. با این حال، همه آنها مدارس ابتدایی بودند و هیچ گونه شرطی برای حضور دختران در مدارس متوسطه دولتی وجود نداشت [دلریش، ۱۹۹۶، ص ۱۳۲]. یک سال بعد، دولت آموزش ابتدایی را برای همه، تا کلاس ششم، اجباری کرد که این امر نیز به افزایش سطح تحصیلی زنان کمک کرد. در سال ۱۹۱۰، صفیه یزدی با حمایت همسرش، محمد حسین یزدی، که از حامیان آموزش زنان بود و نه تنها نماینده مجلس، بلکه عضو کمیته نظارت بر قانونگذاری نیز بود، مدرسه “عفتیه” را تأسیس کرد. به لطف این حمایت، مدرسه “عفتیه” مورد حملات روحانیون قرار نگرفت. در سال ۱۹۱۱، ماهرخ گوهرشناس ابتدا یک مدرسه ابتدایی و سپس یک دبیرستان به نام ترقی افتتاح کرد. ویژگی متمایز آن این بود که امکان آموزش مختلط دختران و پسران را در بخش ابتدایی فراهم می‌کرد [سراج، ۲۰۱۳، ص ۸۱]. بر روی موج رشد آموزش زنان در سال ۱۹۱۱، جامعه بهائی تهران توانست مدرسه دخترانه خود، “تربیت” ، را تأسیس کند [سراج، ۲۰۱۳، ص ۸۲].
در سالهای بعد، شمار مدارس ابتدایی دخترانه، از جمله مدارس یارانه‌ای و رایگان، همچنان رو به افزایش بود و تنها در سال ۱۹۱۳ در تهران به ۶۳ مدرسه رسید که ۲۵۰۰ دانش‌آموز دختر، معادل یک هفتم کل دانش‌آموزان، در آن مشغول به تحصیل بودند [پورحسن درزی.2020.ص.95] ، اما مؤسسات آموزشی دولتی برای دختران تنها پس از سال ۱۹۱۸ پدیدار شدند [سراج، ۱۳۹۲، صفحات ۷۶-۷۷]. در سال ۱۹۱۶، وزارت آموزش و پرورش نخستین آموزشگاه‌های تربیت معلم زن و مرد را برای آموزش پرسنل مدارس ابتدایی، به ترتیب دارالمعلمات و دارالمعلمین، افتتاح کرد که برای آنها فرمانی مبنی بر کسر یک درصد از حقوق کارمندان دولت و درآمد مالکان زمین به بودجه وزارتخانه صادر شد. در دارالمعلمات، مکان‌های رایگان وجود داشت، اما فارغ‌التحصیلان این مدارس موظف بودند به همان تعداد سال‌هایی که خودشان درس خوانده بودند، در مدارس ابتدایی دولتی کار کنند [ترابی فارسانی، 1387، ص. 95]. تا پایان دوره قاجار، دختران فقط می‌توانستند در دو مدرسه آموزش متوسطه ببینند: مدرسه آمریکایی ایران- بتل و مدرسه فرانسوی ژاندارک [ترابی فارسانی، 2008، ص. 95]. تا پایان دوره قاجار، دختران فقط می‌توانستند در دو مدرسه آموزش متوسطه ببینند: مدرسه آمریکایی ایران-بتل و مدرسه فرانسوی ژاندارک [ترابی-فارسانی، ۲۰۰۸، ص ۹۵]. روی هم رفته تا پایان دوره قاجار، در مجموع 108 مدرسه ملی در سراسر کشور فعالیت می‌کردند، از جمله 59 مدرسه در پایتخت و 5 مدرسه خارجی. تجزیه و تحلیل این 59 مدرسه دخترانه به ما امکان می‌دهد 5 جهت اصلی آموزشی آموزش زنان را شناسایی کنیم، یعنی: مذهبی (23 مدرسه)، جنسیتی با تمرکز بر مسئولیت‌های خانوادگی (15 مدرسه)، تربیتی (10 مدرسه)، مدرن (5 مدرسه) و میهن‌دوستانه (6 مدرسه) [شفیعی، 1390، صص 282-283]. هر چند، بر پایه گزارش روزنامه «نامه بانوان» در ۱۱ اکتبر ۱۹۲۰، حدود ۵۰۰۰ دختر در مدارس جدید تهران مشغول به تحصیل بودند [بهشتی سرشت، پریوش، ۲۰۱۵، ص ۳۳۸]، شمار مدارس دخترانه آشکارا ناکافی بود، زیرا تا سال ۱۹۲۵ تنها ۳ درصد از زنان ایرانی باسواد بودند [سراج، ۲۰۱۳، ص ۳۸]، در حالی که واقعیت گسترش آموزش زنان هنوز به طور کامل مورد تایید همه، به ویژه اقشار سنتی جامعه، نبود. مسئله مراقبت‌های بهداشتی زنان ارتباط نزدیکی با آموزش داشت. نخستین بیمارستان دولتی زنان با زایشگاه که در سال ۱۹۱۸ در تهران افتتاح شد، به عنوان کلینیک و مرکز آموزشی برای مدرسه پزشکی زنان نیز فعالیت می‌کرد، زیرا کمبود پرسنل بسیار شدید بود. در پایان سلطنت قاجار، تنها ۲۸۳ پزشک متخصص در کل کشور وجود داشت که بیشتر آنها کارمندان سفارت، مبلغان مذهبی و نمایندگان شرکت‌های تجاری بودند [شفیعی، ۲۰۲۱، ص ۱۴۳]. تا سال ۱۹۲۱، ۱۳ دختر از ثروتمندترین خانواده‌ها در مدرسه پزشکی زنان مشغول به تحصیل بودند. پس از یک دوره تحصیلی سه ساله، آنها به عنوان دستیار پزشکی متخصص در بیماری‌های زنان و زایمان دیپلم دریافت کردند. خود بیمارستان کوچک بود و تنها ۲۰ تخت داشت، اما سالانه به نزدیک به ۶۰۰ زایمان کمک می‌کرد، بیش از ۱۰۰ بیمار تحت درمان بستری و ۱۳۴۰ بیمار دیگر تحت درمان سرپایی قرار می‌گرفتند. البته، با جمعیت پایتخت ۲۵۰ هزار نفری [شفیعی، ۲۰۲۱، ص ۱۴۹]، چنین مقیاس ناچیزی از مراقبت‌های پزشکی ارائه شده به زنان نمی‌توانست وضعیت را به سمت بهتر شدن تغییر دهد.
نتیجه‌گیری
فعالیت زنان در طول دوره انقلابی ۱۹۰۵-۱۹۱۱ ناگزیر منجر به بهبود نسبی جایگاه آنها در جامعه ایران شد. علیرغم رد طرح‌های قانونی برای ایجاد انجمن‌های زنان و اعطای حق رأی به آنها، سازمان‌های زنان نه تنها وجود داشتند، بلکه بسیار فعال بودند. در طول انقلاب مشروطه بود که روزنامه‌نگاری و آموزش زنان شکوفا شد و بعدها در تاریخ به ثمر نشست.
