عقل چیست ؟
د مولانا سعید افغاني : آزاده ، ټولنیزه ،علمي ، فرهنګي او نشراتي ارګان ته ښه راغلاست!
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
تاریخ نشر: 18 جنوری 2026 میلادی |
جهد کن تا پیر عقل و دین شوی ــ تا چو عقل کل تو باطن بین شوی مولانا « بلخی »
عقل : عقل در اصطلاح ادبیات « خرد ، فهم ، علم ، دانش ، شعور ، قوه تشخیص ، دریافتن ، دانستن و فهمیدن » است؛ مترادف عاقل: « باهوش، باخرد، دانا، ذکی و هوشیار »؛ متضاد عاقل: « جاهل، نادان، بی‌خرد ، بی عقل و… » و جمع آن « عقول » به معنی « خردمندان » میباشد.
عقل : عقل « خرد » مجموع « فعالیتهای ، اعمال ، قوهٔ تشخیص و ادراک » یک انسان است که به وسیله آن : « معنی » را میتوان درک و تشخیص کرد ؛ از« منطق » میتوان در« تحقیق، برسی و ارزیابی » استفاده نمود و از « واقعیت یا حقیقت » میتوان در « شناخت و قضاوت » کار گرفت.
ــ طب مدرن « علوم اعصاب »: عقل را « نیرویی درونی انسان » بخاطر شناخت: « فکر، ادراک، حافظه، قضاوت و تصمیم‌گیری» معرفی کرده و به « مغز» وابسته میداند وهمچنان: مغز را« مادی»؛ هوش را« مهارت» و ذهن را تجلی « فکرو احساس» تلقی مینماید و ضمناَ تحقیق علمی داکتر راجر « اسپری» برنده جایزه نوبل نشان داد که: عقل و هوشیاری به یک نقطه واحد مغز محدود نیست.
ــ فلاسفه یونان قدیم : ارسطو « شاگرد افلاطون »: عقل را به یک نیروی اصلی در نفس انسانی و یا « نیرویی دوگانه در انسان » معرفی کرده و آن را به دو بخش: عقل نظری : « برای شناخت حقایق جهان » و عقل عملی: « برای هدایت رفتار اخلاقی » تقسیم کرد و خاطر نشان ساخت که: عقل نظری و عقل عملی باید با هم کار کنند و اخلاق بدون عقل، ناقص است.
ــ ادیان کهن : دین زرتشت« مزدیسنا » باور دارد که انسان از طریق عقل میتواند حقایق درک کند؛ دین هندو« هندوئیسم » معتقد است که: عقل ابزار برای « درک حقیقت ، تصفیه ذهن و شناسایی توهم » است و دین بودا « بودیسم » عقل را نور حیاتی میداند که از طریق کنترول ذهن و پاکی درونی به دست میاید. و همچنان ادیان ابراهیمی باور دارند که: عقل نیروی درک برای شناخت حقیقت، تمیز حق از باطل و رسیدن به کمال است.
ــ تصوف به این عقیده است که: عقل به تنهایی برای درک حقایق عمیق هستی و معارفت الهی کافی نیست و همچنان عرفان عقل را چراغ تا پیش دروازه میداند و انطرف دروازه ضرورت به ایمان است و از جانب هم باور دارند که: عقل تا جای مفید است که ایمان را ثابت کند و…
ــ صوفیان تاکید دارند که: عقل در درک حقایق الله سبحانه و تعالی ناتوان است و تنها راه رسیدن به معرفت حقیقی، شهود و اشراق قلبی یعنی « قلب و عشق » است نه استدلال عقلی . چنانچه:
ــ خواجه عبدالله « انصاری » به این نظر است که: عقل ابزاری محدود است که توانایی درک حقیقت ذات حق را ندارد و تنها تا حد معقولات پیش میرود، اما برای رسیدن به مقام قرب الهی و وصال معشوق، نیازمند « عشق » و « جذبه » میباشد.
ــ مولانا جلال الدین محمد « بلخی » اعتقاد داشت که: عقل با عشق باعث نور و معرفت الهی میشود وبه این اساس عقل را به دو نوع: عقل جزئی « عقل حسی » و عقل کلی « عقل الهی » تقسیم کرد.
عقل : عقل در قران کریم بنام: « تعقلون ، یعقلون ، یعقلها ، نعقل ، عقلوه و لُبّ » بصورت فعل امده و همچنان با « تدبر ، فکر ، فهم ، علم و لب و ایمان و تقوا و نفس و روح و قلب » ارتباط با معنی دارد واز جانب هم رب العالمین برای سعادت و رستگاری انسان به صراحت بیان کرده که: « در آفرینش آسمانها و زمین، وآمد و رفت شب وروز، نشانه های برای خردمندان است».
چنانچه مولانا داکتر سعید افغانی در کتاب « الاشارات والتنبیهات ابن سینا » بیان کرده که : عقل قوهٔ تشخیص و ادراک لازمه دارد و میتواند خوب و بد را از هم تفکیک کند. و همچنان در « اندرزها » خویش چنین نوشته است که: خداوند تعالی؛ انسان را فاعل مختار و اشرف المخلوقات آفریده و تصرف کائینات را به آن داد ، بنآ اگر انسان هر قدر از اختیار جائز خود کـاربگیرد و هر قدر در معرفت کائینات افق ذهن خود را وسعت دهد به همان اندازه از منافع زندگی بهره مند میگرد.
الهی!
ــ نمیدانم که جایگاه اصلی عقل :« قلب » است و یا « مغز» ؟ ولی؛ یقین دارم که توعقل را منحیث « رحمت و نعمت » به آدمی عطا کردی، تا قلب را به آن تجلی دهد و با تفکرسالم به کمال برسد.
آی الله سبحانه و تعالی عزیز!
ــ آی انکه تو آفریده « عقل » آدمی هستی ! با لطف خویش برایم « عقل سلیم » ارزانی کن ؛ تا با « خرد ، تفکر ، تعقل ، عشق، جذبه و اشتیاق » فقط تو را پرستش و عبادت کنم.
ــ آی انکه تو عطا کننده « « قلب » آدمی هستی! با محبت خویش نور رحمت را تجلی قلبم بگردان، تا با عشق حقیقی؛ برای سعادت و رستگاری خود و بشریت، جد و جهد نمایم.
امین یا رب العالمین
منابع و مآخذ: ــ سوره ۱۲: يوسف ، ایه مبارکه « ۲ »: در مورد قران به زبان عربی که دران تفکر شود. ــ سوره ۲: البقرة و ایه مبارکه « ۲۴۲» : در مورد فکر و اندیشه درمورد ایات قران. ــ سوره ۲: البقرة و ایه مبارکه « ۱۶۴» : فکر و اندیشه درمورد آفرينش آسمانها و زمين و… ــ تفسیر احمد : مولف امین الدین « سعیدی» ،جزا« ۱ـ۲ـ۳»، صفحه « ۲۸۳» تفسیر ایه ۱۶۴ سوره البقره. ــ سوره ۸: الأنفال ، ایه مبارکه « ۲۲» : در مورد کسی که نمی اندیشد، بدترین هستند. ــ سوره ۳: آل عمران ، ایه مبارکه « ۱۹۰ » : در آفرينش آسمانها و زمين و آمدن شب و روز… ــ سوره ۲: البقرة ، ایه مبارکه « ۲۶۹ »: الله تعالی به هر كس كه بخواهد حكمت مى بخشد، و… ــ مثنوی معنوی ، دفتر چهارم . بخش ۸۱ : مولانا بلخی : « جهد کن تا پیر عقل و دین شوی و …» . ــ کتاب « اخلاق نیکوماخوسی » : نوشته ارسطو فیلسوف یونان. ــ اندرزها و نصایح : نوشته مولانا داکتر محمد سعید افغاني. « بخش دری ». ــ الاشارات والتنبیهات ابن سینا: تحقیق پژوهش و ترجمه از: مولانا سعید افغانی، صفحه « ۱۳۸ ». ــ تحقیقات علمی داکتران مغز و عصب: مادی گرا ، دوگانه انگار ، وایلر پنتت ، راجراسپری و مایکل گازانیگا. ــ بحث عقل ، فلسفه و تصوف از دیدگاه : خیام ، مولانا بلخی، امام محمدغزالی ، ابن عربی ، سهروردی ، ابن سینا ، خواجه عبدالله انصاری. « یوتیوب ــ هوش مصنوعی» و معلومات عزیزانم : کرنزی صاحب و نوس صاحب. ــ فرهنگ زبان فارسی : دکتر مهشید « مشیری» و فرهنگ فارسی عمید : حسن « عمید».
ــ بازگشت به صفحه اصلیwww.said-afghani.org
