دل « قلب » چیست؟
برهان الدین « سعیدی »
دل نباشد غیر آن دریای نور ـــ دل نظر گاه خدا و انگاه کور مولانا « بلخی »
دل: در ادبیات زبان دل دارای دو بُعد « مادی و معنوی » است. بُعد مادی: « قلب، جان، ضمیر و عضو جسمانی بدن » است. و بُعد معنوی:« مرکزعواطف و احساسات، مرکز ایمان و معرفت و مرکز سعادت و شقاوت انسان » میباشد. جمع دل: « دلها » و« دلان » است و در زبان عربی دل را بنام « قَلَبَ » و جمع آن را « قُلوب » میگویند.
ابعاد و ترکیبات رایج دل « قلب »: « دل سلیم، دل سالم، صاحب دل، اهل دل ، دل مطمئن، دل بزرگ، روشن دل، دل زنده ، دل گرم، دل رحم، دلسوز، دلجو، نازک دل، دلچسب، دلخواه، دل باخته، دلداده، دلربا، دل تنگ، دلخور، سنگ دل، سخت دل، دل چرکین، دل بیمار، سیاه دل، دل مرده …» میباشد.
دل « قلب » از دیدگاه علم طب: قلب یک عضوعضلاتی، خالیگاه دار « جوف دا ر» و مخروطی شکل است که در وسط قفس سینه « بین شش ها » قرار دارد. این عضو با انقباض وانبساط منظم، وظیفه پمپ کردن خون و رسانیدن اکسیجن و مواد غذایی را به تمامی اعضای بدن برعهده دارد . در مطالعات جدید، قلب به دو بخش: علم آناتومی « قلب مادی» وعلم اعصاب و روان شناسی « مرکز احساسات » تقسیم شده است.
ــ مصریان قدیم « کتاب مردگان »: قلب را« اِیب » نامیده و آن را « مرکز عقل، احساس و حافظه » می خواندند . همچنان آنها هنگام مومیایی کردن جسد مرده؛ تمام اعضای داخلی را از بدن خارج می‌کردند و تنها قلب را در درون جسد باقی می‌گذاشتند؛ زیرا باور داشتند که قلب در محکمه آخرت، در مکانی به نام « تالار ماعَت »، به اعمال « نیک و بد » انسان شهادت می دهد.
ــ دل « قلب » از دیدگاه دین مبین اسلام : قلب در فرهنگ اسلامی عضو بدن جسمانی ، عقل ، روح و سینه « صدر» بیان شده و از لحاظ بُعد معنوی:« محل تفکر، تعقل و مرکز عواطف و احساسات؛ تجلی گاه نزول قرآن کریم؛ مرآت « آیینه » و مرکز رحمت، هدایت، آرامش، ایمان و کفر» میباشد.
ــ مشایخ عرفان و تصوف: « شیخ محی الدین « ابن عربی »، شیخ ابوسعید « ابوالخیر »، امام محمد « غزالی »، مولانا جلال‌الدین « بلخی » و… معتقدند که: دل مخزن اسرار، آیینه و چشم برای درک حقانیت الهی است! چنانچه شیخ اکبر « ابن عربی » در « الفُتوحات المَکِّیَّة » خویش بیان کرده که: دل دو چشم « چشم تخیل » و « چشم عقل » دارد؛ از طریق چشم تخیل، بینایی باطنی و ادراک حقایق ماوراءالطبیعه « ادراک بواطن » صورت میگرد. در حالی که با چشم عقل تنها دیدن ظواهر وعالم مُلک ممکن است. بنابرین، لازم است تا هر دو چشم بشکل مشترک و در یک زمان؛ برای دیدن و درک کامل حقیقت، باز، روشن و استفاده شوند.
ــ در کتاب کشف‌الاسرار و عدةالابرار بیان شده که: « دل آدمی را چهار پرده است ، پرده اول صَدر است که مستقر الهام است ، پرده دوم قلب است که محل نور ایمان است. پرده سوم فؤاد است که سرا پرده مشاهدات حق است. پرده چهارم شَغاف است که محطّ رحل عشق است.»
ــ خواجه عبدالله « انصاری » در کتاب صد میدان « میدان هفتاد و سوم » چنین فرموده است: « زندگانی دل سه چیزست. و هر دل که در آن ازین سه چیز ، چیزی در وی نیست مردارست: یکی زندگانی بیم است با علم، و دیگر زندگانی امید با علم، سیم زندگانی دوستی با علم …».
ــ مولانا داکتر محمد سعید « سعید افغانی » در جریده النجم ننګرهار، در باره دل چنین نوشته است: « زړه د روح مرکز دې او په ټول بدن باندې ریاست لري … د زړه رڼـا ؛ زړونه روښانوي، نورانیت پیدا کـوي او پوهه مینځ ته راولــي. »
باید خاطر نشان ساخت که: بعد از کسب انوار رحمت، برکت و هدایت الهی در قلب؛ انسان به یک سلسله « حقایق معنوی » به اشکال مختلف میرسد. بنابرین، لازم است تا این رحمت با « تواضع، فروتنی، شکرگزاری و اعمال احسن و نیکو »؛ به شکل منظم و دوامدار صیقل و مراقبت شود و در کنار آن، بندگی الله تعالی توام با « اخلاص، توکل ، عشق حقیقی و سکوت » ادا گردد.
اگر انسان بنابرغفلت و مبتلا شدن دل به رذایل اخلاقی: « حسادت، کینه، تنفر، ریا، تکبر، غرور، فخرفروشی و دلبستگی به مال و منال »؛ از مسیر « حقیقت و هدایت » کسب شده، منحرف و خارج گردید؛ این عمل سبب تاریک و فاسد شدن « بدن ، خانواده و اجتماع » میشود. پیامبر بزرگوار اسلام حضرت محمد ﷺ فرموده اند:… اگر این پاره گوشت اصلاح و نیکو گردد، تمام بدن نیکو میشود و اگر فاسد شود، تمام بدن فاسد می گردد؛ آگاه باشید که آن، همان« قلب » است.
ای خالق عزیز و با حکمت! یقین دارم که دل سلیم و مخلص؛ با تقوا و پرهیزگاری و با ذکر و ياد تو، به آرامش و حقیقت میرسد. ولی سیاه دلِ و آلوده به شرک؛ در تلاش است تا زمینه و وسایل « حسادت، تنفر، تکبر، جهل و کور دلی » را هم در خود و هم در اجتماع فراهم سازد ، تا همه را با هم به فساد بکشاند.
پس؛ با مرحمت خویش، دلم را از راه حق و حقیقت منحرف مگردان؛ آن را با چراغ « ایمان، هدایت، اخلاص، عشق و محبت » روشن نگهدار، تا به آرامش، اعمال خیر، سعادت و رستگاری برسد.
امین یا رب العالمین
برهان الدین « سعیدی »
منابع و ماخذ:
ــ سوره ۲۲: الحج ، ایه« ۴۶ »:… در حقیقت چشمها کور نمی گردند، بلکه قلب که در سینه‌هاست کور می شوند.
ــ سوره ۴۹: الحجرات ، ایه « ۷ »:.. الله ايمان را در نظر تان محبوب گرداند و ان را در دل هایتان زینت بخشید …
ــ سوره ۱۳: الرعد، ایه « ۲۸ »: … اگاه باشید با ياد الله، قلب ها آرامش مى يابد.
ــ سوره ۷: الأعراف؛ ایه « ۱۷۹ »: … ایشان را دل هايى است كه با آن [حق را] نمی فهمند …
ــ سوره ۴۹: الحجرات ، ایه « ۳ »: …الله تعالی قلوبشان را براى تقوا خالص نموده و برای آنها امرزش …
ــ سوره ۳۹: الزمر، ایه« ۲۲»: … الله تعالی سينه اش را براى اسلام گشاده و فراخ ساخته است …
ــ سوره ۳: آل عمران، ایه « ۸ »: پروردگارا! دلهای ما را بعد از ان که هدایت کردی دستخوش انحراف مگردان.
ــ سوره ۲۶: الشعرا ، ایه « ۸۹ »: وتنها کسی« نجات می یابد » که با دل با اخلاص و پاک به پیشگاه الله اید.
ــ تفسیر کابلی؛ علامه شبیر احمد عثمانی: تفسیر سوره الحج ، ایه « ۴۶ » در مورد چشم دل.
ــ صحیح البخاری، جلد اول، صفحه « ۳۷ » ، حدیث « ۵۲ » : در بدن انسان گوشت پاره ای …
ــ گزیده کیمیای سعادت: امام محمد غزالی ؛ صفحات « ۵۸ تا ۶۱ » در مورد حقیقت دل.
ــ جریده النجم ، شماره سوم ، سال ۱۳۳۷ مدرسه نجم المدارس ،، مضون « زړه » نوشته مولانا « سعید افغانی ».
ــ تهیه معلومات و تصحیح: داکتر مصباح الدین «سعیدی»، حکیم « کرنزی»، حنان « نوس» و معجوبه «احمدی».
ــ فرهنگ زبان فارسی: صفحه « ۴۵۳ و ۴۵۴ » ؛ و فرهنگ عمید: صفحه « ۴۷۴ » : در مورد دل و قلب.
