ماتریالیسم دیالکتیکی و ماتریالیسم تاریخی
(بخش۳ و پایانی)
ماتریالیسم تاریخی

نوشته: جوزف استالین
برگردان: آمادور نویدی
۳) ماتریالیسم تاریخی
اکنون باید به این پرسش پاسخ دهیم: از دیدگاه ماتریالیسم تاریخی، منظور از «شرایط زندگی مادی جامعه» چیست؛ همان شرایطی که در تحلیل نهایی، سیمای جامعه، اندیشهها، دیدگاهها، نهادهای سیاسی و غیرهٔ آن را تعیین میکنند؟
بهراستی این «شرایط زندگی مادی جامعه» چیست و چه ویژگیهای متمایزی دارند؟
بیشک مفهوم «شرایط زندگی مادی جامعه» پیش از هر چیز، طبیعت پیرامون جامعه، یعنی محیط جغرافیایی را دربر میگیرد. محیط جغرافیایی یکی از شرایط ضروری و همیشگی زندگی مادی جامعه است و طبیعتاً بر تکامل جامعه تأثیر میگذارد.
اما محیط جغرافیایی چه نقشی در تکامل جامعه دارد؟ آیا محیط جغرافیایی نیروی اصلی تعیینکننده در شکلگیری سیمای(physiognomy) جامعه، ماهیت سیستم(نطام) اجتماعی انسان و گذار از یک سیستم به سیستم دیگر است، یا خیر؟
ماتریالیسم تاریخی به این پرسش پاسخ منفی میدهد.
محیط جغرافیایی بیتردید یکی از شرایط ثابت و اجتنابناپذیرِ تکامل جامعه است و قطعاً بر تکامل آن تأثیر میگذارد؛ بدینمعنا که میتواند روند تکامل جامعه را تسریع یا کُند سازد. اما این تأثیر، عاملی تعیینکننده نیست، زیرا تغییرات و تکامل جامعه با سرعتی بهمراتب بیشتر از تغییرات و تحولات محیط جغرافیایی پیش میرود. در اروپا، طی ۳۰۰۰ سال، سه سیستم اجتماعی یکی پس از دیگری جایگزین یکدیگر شدهاند: سیستم اشتراکی اولیه، سیستم بردهداری و سیستم فئودالی. در بخش شرقی اروپا، یعنی در اتحاد جماهیر شوروی( U.S.S.R)، حتی چهار سیستم اجتماعی جایگزین هم شدهاند. با این حال، در طول این مدت، شرایط جغرافیایی اروپا یا اصلاً تغییری نکرده و یا چنان تغییر ناچیزی داشته که که از نظر جغرافیایی به حساب نمیآید. و این امری کاملاً طبیعی است؛ زیرا تغییراتِ قابلتوجه در محیط جغرافیایی نیازمند میلیونها سال زمان است، حال آنکه برای وقوع تغییرات بسیار مهم در سیستم جامعه بشری، چند صد یا حتی یکی دو هزار سال کفایت میکند.
از این امر نتیجه میشود که محیط جغرافیایی نمیتواند علت اصلی و تعیینکننده در تکامل اجتماعی باشد؛ زیرا چیزی که در طول دهها هزار سال تقریباً بدون تغییر باقی میماند، نمیتواند علت اصلی تحولِ چیزی باشد که در طی چندصد سال دستخوش تغییرات بنیادین میشود.
افزون بر این، تردیدی نیست که مفهوم «شرایط زندگی مادی جامعه» شامل رشد جمعیت و تراکم جمعیت (در سطوح مختلف) نیز میشود؛ زیرا انسانها عنصر اساسی در شرایط زندگی مادی جامعه هستند و بدون حداقلِ تعداد معینی از جمعیت، زندگی مادی جامعه امکانپذیر نخواهد بود. حال آیا رشد جمعیت نیروی اصلی تعیینکنندهی ماهیت نظام اجتماعی بشر است یا خیر؟
ماتریالیسم تاریخی به این پرسش نیز پاسخ منفی میدهد.
البته رشد جمعیت بر توسعه جامعه تأثیر میگذارد و میتواند توسعه جامعه را تسهیل یا کُند سازد، اما نمیتواند نیروی اصلیِ توسعه جامعه باشد و تأثیر آن بر توسعه جامعه نیز نمیتواند تأثیری تعیینکننده محسوب شود؛ زیرا رشد جمعیت بهتنهایی پاسخی برای این پرسش فراهم نمیآورد که چرا یک سیستم اجتماعیِ مشخص، دقیقاً با فلان سیستم جدید معین جایگزین میشود و نه با سیستمی دیگر؛ چرا سیستم اشتراکی اولیه دقیقاً جای خود را به سیستم بردهداری میدهد، سیستم بردهداری به سیستم فئودالی، و سیستم فئودالی به سیستم بورژوایی(سرمایهداری)، و نه به سیستمی دیگر.
اگر رشد جمعیت نیروی تعیینکننده در تحول اجتماعی بود، آنگاه تراکم بیشتر جمعیت لزوماً میبایست به پیدایش نوعی سیستم اجتماعیِ بهمراتب پیشرفتهتر میانجامید؛ اما واقعیت چنین نیست. تراکم جمعیت در چین چهار برابرِ آمریکا است، با این حال آمریکا(U.S.A) در مقیاس تحول اجتماعی جایگاه بالاتری نسبت به چین دارد؛ زیرا در چین هنوز سیستمی نیمهفئودالی حاکم است، حال آنکه آمریکا مدتها پیش به عالیترین مرحلهی توسعه سرمایهداری رسیده است. تراکم جمعیت در بلژیک ۱۹ برابرِ ایالات متحده و ۲۶ برابرِ اتحاد جماهیر شوروی( U.S.S.R) است؛ ا اینحال، آمریکا در مقیاس توسعه اجتماعی در جایگاه بالاتری از بلژیک قرار دارد. در مورد اتحاد جماهیر شوروی نیز باید گفت که بلژیک یک دوران کامل تاریخی از آن عقبتر است، زیرا که در بلژیک سیستم سرمایهداری حاکم است، حال آنکه اتحاد جماهیر شوروی بساط سرمایهداری را برچیده و سیستم سوسیالیستی برقرار کرده است.
بنابراین، از این امر نتیجه میشود که رشد جمعیت، نیروی اصلیِ توسعهی جامعه — یعنی نیرویی نیست که ماهیت سیستم اجتماعی و سیمای جامعه را تعیین میکند و نمیتواند باشد.
الف) نیروی تعیینکننده اصلی کدام است؟
پس، آن نیروی اصلی در مجموعه شرایط زندگی مادی جامعه که سیمای جامعه، ماهیت سیستم اجتماعی و سیر تحول جامعه از یک سیستم به سیستم دیگر را تعیین میکند، چیست؟
از دیدگاه ماتریالیسم تاریخی، این نیرو همان شیوهٔ تهیه وسایل مورد نیاز برای بقای انسان و شیوهٔ تولید ارزشهای مادی– نظیر خوراک، پوشاک، کفش، مسکن، سوخت، ابزار تولید و غیره است که برای زندگی و توسعه جامعه ضروریاند.
انسانها برای زیستن نیازمند غذا، پوشاک، کفش، مسکن، سوخت و غیره هستند؛ برای برخورداری از این ارزشهای مادی، باید آنها را تولید کنند؛ و برای تولید آنها، باید ابزارهای تولیدی را در اختیار داشته باشند که بهوسیلهٔ آنها خوراک، پوشاک، کفش، مسکن، سوخت و غیره را تولید کرد؛ و همچنین باید قادر به تولید و بهکارگیری این ابزارها باشند.
ابزارهای تولید که بهوسیلهٔ آنها ارزشهای مادی تولید میشوند؛ به همراهِ کسانی که این ابزارها را به کار میگیرند و به یاری تجربهٔ معین در تولید و مهارتهای کاری، ارزشهای مادی را تولید میکنند؛ همهٔ این عناصر در مجموع نیروهای مولد جامعه را تشکیل میدهند.
اما نیروهای مولد تنها یک جنبه از تولید و تنها یک جنبه از شیوه تولید هستند؛ جنبهای که بیانگر رابطه انسانها با اشیاء و نیروهای طبیعت است که آنها را برای تولید ارزشهای مادی به کار میگیرند. جنبهٔ دیگر شیوه تولید، یعنی رابطه انسانها با یکدیگر در پروسه تولید، یعنی همان مناسبات تولیدی انسانهاست.
انسانها در مبارزه با طبیعت و بهرهگیری از آن برای تولید ارزشهای مادی، نه بهصورت جداگانه و همچون افراد منفرد، بلکه بهطور مشترک، در قالب گروهها و در درون جوامع عمل میکنند. بنابراین، تولید همواره و تحت هر شرایطی، یک «تولید اجتماعی» است. در جریان تولید ارزشهای مادی، انسانها در چارچوب تولید، وارد روابط متقابلی با یکدیگر میشوند؛ یعنی وارد انواع گوناگونی از «مناسبات تولیدی» میگردند. این روابط ممکن است مبتنی بر همکاری و یاری متقابل میان انسانهای فارغ از استثمار باشد؛ یا ممکن است روابطی مبتنی بر سلطه و تبعیت باشد؛ و یا حتی میتوانند ماهیتی گذرا داشته باشند، بهگونهای که از یک شکلِ مناسبات تولیدی به شکل دیگری تحول یابند. اما ماهیت این مناسبات تولیدی هرچه که باشد، در هر سیستم اقتصادی، این مناسبات نیز درست به اندازهٔ نیروهای مولد جامعه، عنصری بنیادین و ضروری در تولید محسوب میشوند.
مارکس میگوید:
«انسانها در جریان تولید، نه تنها بر طبیعت، بلکه بر یکدیگر نیز تأثیر میگذارند. آنها فقط با همکاری به شیوهای خاص و مبادلهی متقابل فعالیتهایشان دست به تولید میزنند. آنها برای تولید، وارد پیوندها و مناسبات معینی با یکدیگر میشوند و تنها در چارچوب همین پیوندها و مناسبات اجتماعی است که کنش آنها بر طبیعت — یعنی همان تولید — صورت میپذیرد.» (مارکس و انگلس، جلد پنجم، ص ۴۲۹.)
بنابراین، تولید، یعنی شیوهٔ تولید، هم نیروهای مولد جامعه و هم مناسبات تولیدی انسانها را دربرمیگیرد و در نتیجه، تجسم وحدت این دو در پروسه تولید ارزشهای مادی است.
ب) نخستین ویژگی تولید
نخستین ویژگی تولید این است که هرگز برای مدتی طولانی در یک نقطه ثابت نمیماند و همواره در حال تغییر و تحول است؛ بهعلاوه، تغییرات در شیوه تولید ناگزیر موجب تغییراتی در کل سیستم اجتماعی، اندیشههای اجتماعی، دیدگاههای سیاسی و نهادهای سیاسی میشود؛ به عبارت دیگر، این تغییرات منجر به بازسازیِ کل نظم اجتماعی و سیاسی میگردند.
انسانها در مراحل گوناگونِ تکامل، شیوههای تولید متفاوتی را به کار میگیرند، یا به بیان سادهتر، شیوههای زندگی متفاوتی را در پیش میگیرند. در جامعه اشتراکی اولیه یک شیوه تولید وجود دارد، در سیستم بردهداری شیوهای دیگر، در سیستم فئودالی شیوهای سوم، و به همین ترتیب و متناسب با آن، سیستم اجتماعی، زندگی معنوی، دیدگاهها و نهادهای سیاسی انسانها نیز دگرگون میشوند.
شیوه تولیدِ حاکم بر یک جامعه، تعیینکننده ماهیت کلی آن جامعه، ایدهها و تئوریها، و دیدگاهها و نهادهای سیاسی آن است.
یا به بیانی سادهتر: هرگونه که انسان زندگی میکند، همانگونه نیز میاندیشد.
این بدین معناست که تاریخ تکامل جامعه، پیش از هر چیز، تاریخ تکامل تولید است؛ تاریخِ شیوههای تولیدی که در گذر قرنها یکی پس از دیگری جایگزین یکدیگر شدهاند، و تاریخِ تکامل نیروهای مولده و مناسبات تولیدی میان انسانهاست.
بنابراین، تاریخِ تکاملِ اجتماعی، در عینحال تاریخِ خودِ تولیدکنندگانِ ارزشهای مادی است؛ تاریخِ تودههای زحمتکش که نیروی اصلی در پروسه تولید به شمار میروند و تولیدِ ارزشهای مادیِ لازم برای بقای جامعه را بر عهده دارند.
بنابراین، اگر قرار است علم تاریخ، علمی واقعی باشد، دیگر نمیتواند تاریخِ تکامل اجتماعی را به اقدامات پادشاهان و ژنرالها، یا به اقدامات «فاتحان» و «سُلطهگران» کشورها تقلیل دهد؛ بلکه باید پیش از هر چیز، خود را وقفِ تاریخِ تولیدکنندگانِ ارزشهای مادی، تاریخِ تودههای زحمتکش و تاریخِ خلقها کند.
بنابراین، کلید شناخت قوانین تاریخِ جامعه را نباید در اذهان انسانها یا در دیدگاهها و اندیشههای حاکم بر جامعه جستجو کرد، بلکه باید آن را در شیوهٔ تولیدِ رایج در هر دورهٔ تاریخیِ مشخص، یعنی در زندگی اقتصادی جامعه یافت.
ازاینرو، وظیفهٔ اساسی علم تاریخ، مطالعه و کشف قوانین تولید، قوانین تکامل نیروهای مولد و مناسبات تولیدی، و قوانین تکامل اقتصادی جامعه است.
از این رو، اگر حزبِ پرولتاریا بخواهد حزبی واقعی باشد، باید پیش از هر چیز قوانین تکامل تولید و قوانین تکامل اقتصادی جامعه را بشناسد.
بنابراین، حزب پرولتاریا برای آنکه در خطمشی(سیاستگذاری) دچار خطا نشود، باید هم در تدوین برنامهٔ خود و هم در فعالیتهای عملیاش، در درجهٔ نخست، قوانین تکامل تولید و قوانین توسعهٔ اقتصادی جامعه را مبنای کار خود قرار دهد.
ج) دومین ویژگی تولید
ویژگی دوم تولید این است که تغییرات و تحول آن همواره با تغییرات و تحول نیروهای مولد، و در وهلهٔ نخست، با تغییر و تحول ابزارهای تولید، آغاز میشود. بنابراین نیروهای مولد پویاترین و انقلابیترین عنصر تولید به شمار میروند. نخست نیروهای مولد جامعه تغییر میکنند و توسعه مییابند و سپس، متناسب با این تغییرات و در انطباق با آنها، مناسبات تولیدی انسانها، یعنی همان مناسبات اقتصادی میان انسانها دگرگون میشود. البته این بدان معنا نیست که مناسبات تولیدی بر توسعه نیروهای مولد تأثیر نمیگذارند یا اینکه نیروهای مولد به مناسبات تولیدی وابسته نیستند. اگرچه توسعه مناسبات تولیدی به توسعه نیروهای مولد وابسته است، اما این مناسبات نیز به نوبه خود بر روند توسعه نیروهای مولد تأثیر متقابل میگذارند و میتوانند آن را تسریع یا کُند نماید. در این زمینه باید خاطرنشان کرد که مناسبات نمیتوانند برای مدتی طولانی از رشد نیروهای مولد عقب بمانند و با آن در تضاد باشند؛ زیرا نیروهای مولد تنها زمانی میتوانند به طور کامل شکوفا شوند که مناسبات تولیدی با ماهیت و وضعیت نیروهای مولد مطابقت داشته و فضای لازم را برای توسعهی آنها فراهم آورند.
بنابراین، مناسبات تولیدی هرچقدر هم که از توسعه نیروهای مولد عقب بمانند، دیر یا زود باید با سطح توسعه و ماهیت نیروهای مولد هماهنگ شوند — و در عمل نیز چنین میشود. در غیر اینصورت، وحدت میان نیروهای مولد و مناسبات تولیدی در درون سیستم تولید دچار گسستی بنیادین میشود؛ امری که به اختلال در کلِ پروسه تولید، بروز بحران تولید و نابودی نیروهای مولد میانجامد.
نمونهای که در آن مناسبات تولید با ماهیت نیروهای مولد مطابقت ندارد و با آنها در تضاد است، بحرانهای اقتصادی در کشورهای سرمایهداری است؛ جایی که مالکیت خصوصی سرمایهداری بر ابزار تولید، با ماهیت اجتماعیِ روند تولید و ماهیت نیروهای مولد، تضادی آشکار دارد. این امر به بحرانهای اقتصادی میانجامد که خود موجب نابودی نیروهای مولد میشوند.
بهعلاوه، همین عدم مطابقت، شالوده اقتصادیِ انقلاب اجتماعی را تشکیل میدهد؛ انقلابی که هدف آن، از میان بردن مناسبات تولیدیِ موجود و ایجاد مناسبات تولیدیِ جدیدی است که با ماهیت نیروهای مولد مطابقت داشته باشد.
در مقابل، نمونهای که در آن مناسبات تولیدی کاملاً با ماهیت نیروهای مولد مطابقت دارد، اقتصاد ملی سوسیالیستی اتحاد جماهیر شوروی(U.S.S.R) است؛ جایی که مالکیت اجتماعی بر ابزار تولید، کاملاً با ماهیت اجتماعیِ پروسه تولید همخوانی دارد و به همین دلیل، بحرانهای اقتصادی و نابودی نیروهای مولد در آن وجود ندارد.
در نتیجه، نیروهای مولد نه تنها پویاترین و انقلابیترین عنصر در تولید هستند، بلکه عنصر تعیینکننده در تکامل تولید نیز به شمار میروند.
یا مناسبات تولید باید متناسب با ماهیت نیروهای مولده باشد.
در حالیکه وضعیت نیروهای مولد پاسخگوی این پرسش است که «انسانها با چه ابزارهای تولیدی، ارزشهای مادی مورد نیاز خود را تولید میکنند؟»، وضعیت مناسبات تولیدی به پرسش دیگری پاسخ میدهد: چه کسی مالک وسایل تولید (زمین، جنگلها، آبها، منابع معدنی، مواد خام، ابزارهای تولید، تأسیسات تولیدی، وسایل حملونقل و ارتباطات و غیره) است و چه کسی مالک ابزار تولید است؟ آیا کل جامعه مالک و حاکم بر این ابزارهاست، یا افراد، گروهها یا طبقاتی خاص از این ابزارها برای استثمار سایر افراد، گروهها یا طبقات بهره میبرند؟
در اینجا تصویری کلی از سیر تحول نیروهای مولد، از دوران باستان تا به امروز، ارائه میشود. گذار از ابزارهای سنگیِ ابتدایی به تیر و کمان، و به تبع آن، گذار از شیوه زندگی شکارگری به اهلیسازی حیوانات و دامداریِ اولیه؛ گذار از ابزارهای سنگی به ابزارهای فلزی (مانند تبر آهنی، خیش چوبی مجهز به تیغه آهنی و غیره) که با گذار به زراعت و کشاورزی همراه بود؛ تکامل بیشتر ابزارهای فلزی برای کار بر روی مواد، اختراع دمِ آهنگری و صنعت سفالگری که با توسعه صنایع دستی همراه شد؛ تفکیک صنایع دستی از کشاورزی، شکلگیری صنعتِ دستیِ مستقل و متعاقباً پیدایش سیستم تولید کارگاهی (Manufactory)؛ گذار از ابزارهای دستی به ماشینآلات و تبدیل تولید صنایع دستی و کارگاهی به صنعت ماشینی؛ و سرانجام، گذار به سیستم ماشینی و ظهور صنعت مدرنِ ماشینی در مقیاس بزرگ و پیدایش صنعت بزرگ و مدرن ماشینی؛ این تصویری کلی و البته ناتمام از سیر تکامل نیروهای مولد جامعه در طول تاریخ بشر است.
روشن است که توسعه و بهبود ابزارهای تولید توسط انسانهای درگیر در پروسه تولید صورت گرفته، نه مستقل از آنها؛ و در نتیجه، تغییر و تکامل ابزارهای تولید با تغییر و تکامل خودِ انسانها، بهعنوان مهمترین عنصر نیروهای مولد، همراه بوده است؛ یعنی تغییری که شامل تجربیات تولیدی، مهارت کاری و توانایی آنها در بهکارگیری ابزارهای تولید میشود.
همگام با تغییر و تکامل نیروهای مولد جامعه در بستر تاریخ، مناسبات تولیدی و روابط اقتصادی انسانها، نیز دستخوش تغییر و تحول شد.
انواع اصلی مناسبات تولیدی
در تاریخ، پنج نوع اصلی از مناسبات تولیدی شناخته شده است: اشتراکی اولیه(primitive communal)، بردهداری(slavery)، فئودالی(feudalism)، سرمایهداری(capitalism) و سوسیالیستی(socialism).
اساس مناسبات تولیدی در سیستم اشتراکیِ اولیه بر این پایه استوار بود که ابزارهای تولید، مالکیت اجتماعی(جمعی) داشتند.
این وضعیت، در اساس، با ماهیت نیروهای مولدِ آن دوره مطابقت داشت. ابزارهای سنگی و بعدها تیر و کمان، امکان نمیدادند که انسان بهتنهایی با نیروهای طبیعت و حیوانات درنده مقابله کند.
برای جمعآوری میوههای جنگلی، صید ماهی و ایجاد نوعی سرپناه برای زندگی، انسانها ناچار بودند به صورت اشتراکی کار کنند؛ وگرنه، یا از گرسنگی میمردند و یا طعمهی جانوران درنده و یا جوامع همسایه میشدند.
کارِ مشترک به مالکیتِ اشتراکیِ ابزارهای تولید و همچنین محصولاتِ حاصل از تولید انجامید. در این مرحله، مفهوم مالکیت خصوصی بر ابزارهای تولید هنوز وجود نداشت؛ مگر در مورد مالکیتِ شخصیِ برخی ابزارهای تولید که همزمان بهعنوان وسیلهای برای دفاع در برابر جانوران درنده ایفا میکردند. در اینجا نه استثماری در کار بود و نه طبقات اجتماعی.
شالودهٔ مناسبات تولیدی در سیستم بردهداری این بود که بردهدار، مالک ابزار تولید بود و کارگرِ تولید، یعنی برده، نیز در مالکیت او قرار داشت؛ و بردهدار میتوانست برده را مانند یک حیوان بفروشد، بخرد یا حتی بکشد. این مناسبات تولیدی، در کلیتِ خود، با سطح نیروهای مولدِ آن دوران مطابقت داشت. در آن دوران انسانها به جای ابزارهای سنگی، ابزارهای فلزی در اختیار داشتند؛ و به جای کشاورزی ناچیز و ابتداییِ شکارچیای که نه دامداری میدانست و نه کشاورزی، اینبار شاهد پیدایش دامپروری، زراعت، صنایع دستی و تقسیم کار میان این شاخههای تولید هستیم. در این شرایط، امکان مبادلهٔ محصولات میان افراد و جوامع، انباشت ثروت در دست عدهای معدود، تمرکز واقعیِ ابزار تولید در دست اقلیتی خاص، و همچنین امکانِ سُلطهٔ اقلیت بر اکثریت و تبدیل اکثریت به بردگان فراهم شد. در اینجا دیگر خبری از کارِ اشتراکی و آزادانهی تمام اعضای جامعه در روند تولید نیست؛ بلکه کارِ اجباریِ بردگان حاکم است، بردگانی که از سوی بردهدارانِ غیرکارگر استثمار میشوند. بنابراین، در اینجا مالکیت اشتراکی بر ابزار تولید یا محصولات تولیدی وجود ندارد و مالکیت خصوصی جایگزین آن شده است. در این سیستم، بردهدار به معنای کامل کلمه، به عنوان مالکِ اصلی و عمدهٔ دارایی ظاهر میشود. ثروتمندان و فقرا، استثمارگران و استثمارشوندگان، کسانی که از حقوق کامل برخوردارند و کسانی که هیچ حقی ندارند، و یک مبارزه طبقاتی شدید میان آنها؛ این تصویریست از سیستم بردهداری.
اساس مناسبات تولیدی در سیستم فئودالی بر این اصل استوار بود که ارباب فئودال، مالک ابزار تولید بود، اما مالکیت کاملی بر نیروی کار، یعنی «سرف»(Serf) یا رعیت) نداشت. رعیت کسی بود که ارباب دیگر نمیتوانست او را بکشد، اما میتوانست او را خرید و فروش کند. در کنار مالکیت فئودالی، مالکیت فردی دهقان و پیشهور بر ابزارهای تولید خود و همچنین فعالیت اقتصادی خصوصی آنها وجود داشت که مبتنی بر کار شخصیشان بود،
اینگونه مناسبات تولیدی، در کلیت خود با سطح نیروهای مولدِ آن دوره مطابقت داشت. پیشرفتهای بیشتر در فنون ذوب و کار با آهن؛ رواج خیش آهنی و دستگاههای بافندگی؛ توسعهی کشاورزی، باغداری، شرابسازی و تولید لبنیات؛ و پیدایش «مانوفاکتورها» (کارگاههای تولیدی بزرگ) در کنار کارگاههای پیشهوریِ کوچک، همگی از ویژگیهای بارزِ سطح نیروهای مولد در این دوران هستند.
نیروهای مولد جدید ایجاب میکردند که کارگر در جریان تولید، نوعی ابتکار عمل، تمایل به کار و علاقه به آن را از خود نشان دهد.
از این رو، ارباب فئودال از فردی که بهعنوان نیروی کار هیچگونه علاقه یا ابتکار عملی نسبت به کار نداشت، صرفنظر میکرد و ترجیح میداد با سرفی(رعیتی) کار کند که کشتوکار و ابزارهای تولید خودش را داشت و برای کار کردن علاقهای معین داشت؛ علاقهای که برای کشت زمین و پرداخت بخشی از محصولِ برداشتشده (به صورت کالا) به ارباب فئودال، ضروری بود.
در سیسم فئودالی، مالکیت خصوصی توسعه بیشتری مییابد. استثمار تقریباً به همان شدتِ دوران بردگی است – تنها اندکی تعدیل شده است. مبارزه طبقاتی میان استثمارگران و استثمارشوندگان، ویژگی اصلی سیسم فئودالی به شمار میرود.
اساس مناسبات تولید در سیستم سرمایهداری بر این اصل استوار است که سرمایهدار، مالک ابزار تولید است، اما مالک کارگران، یعنی کارگران مزدبگیر نیست. کارگرانی که سرمایهدار نه میتواند آنها را بکشد و نه بفروشد، زیرا آنها از نظر شخصی آزادند، اما از آنجا که از ابزار تولید محروماند، برای آنکه از گرسنگی نمیرند، ناچارند نیروی کار خود را به سرمایهدار بفروشند و یوغ استثمار را تحمل کنند.
در کنار مالکیت سرمایهداری بر ابزار تولید، نخست در مقیاسی وسیع، مالکیت خصوصی دهقانان و صنعتگران بر ابزار تولید را میبینیم، این دهقانان و صنعتگران دیگر رعیت(سرف) نبودند و مالکیت خصوصی آنها بر کار شخصی خودشان استوار بود. به جای کارگاهها و کارخانههای صنایع دستی، آسیابها و کارخانههای عظیمی مجهز به ماشینآلات ظاهر میشوند. به جای املاک اربابی که با ابزارهای اولیه تولید دهقانان کشت میشدند، اکنون مزارع بزرگ سرمایهداری ظاهر میشوند که با روشهای علمی اداره میشوند و به ماشینآلات کشاورزی مجهز هستند.
نیروهای مولدِ جدید ایجاب میکنند که کارگرانِ شاغل در عرصه تولید، نسبت به سرفهای (رعایای) ستمدیده و ناآگاه، از تحصیلات بهتر و هوش بیشتری برخوردار باشند و بتوانند ماهیت ماشینآلات را درک کرده و بهدرستی با آنها کار کنند. از اینرو، سرمایهداران ترجیح میدهند با کارگرانِ مزدبگیر سروکار داشته باشند؛ کسانی که از قیدوبندهای سیستم سِرفداری آزادند و آنقدر آموزش دیدهاند که بتوانند ماشینآلات را بهدرستی به کار گیرند.
اما سرمایهداری با توسعه عظیم نیروهای مولد، دچار تضادهایی شده است که قادر به حل آنها نیست. سرمایهداری با تولید هرچه بیشتر کالا و کاهش قیمت آنها، رقابت را تشدید میکند، تودهٔ مالکان خصوصی کوچک و متوسط را ورشکست میسازد، آنها را به پرولتر((طبقه کارگر) تبدیل میکند و قدرت خریدشان را کاهش میدهد؛ و در نتیجه، فروش کالاهای تولیدشده غیرممکن میشود. از سوی دیگر، سرمایهداری با گسترش تولید و متمرکز کردن میلیونها کارگر در کارخانهها و واحدهای تولیدی عظیم، به پروسه تولید ماهیتی اجتماعی میبخشد و بدینسان بنیان خود را متزلزل میسازد؛ زیرا که ماهیت اجتماعی روند تولید، مستلزم مالکیت اجتماعی بر ابزار تولید است، حال آنکه ابزار تولید همچنان در مالکیت خصوصی سرمایهداران باقی میماند؛ وضعیتی که با ماهیت اجتماعی پروسه تولید ناسازگار است.
این تضادهای آشتیناپذیر میان ماهیت نیروهای مولد و مناسبات تولیدی، خود را در قالب بحرانهای ادواریِ «تولید مازاد»(بیشتولیدی) نشان میدهند؛ در این بحرانها، سرمایهداران، به دلیل ورشکستگی و فقر تودهٔ مردم (که خود سرمایهداران مسبب آنند)، دیگر تقاضای مؤثری برای کالاهایشان نمییابند و ناچار میشوند محصولات را بسوزانند، کالاهای تولیدشده را نابود کنند، تولید را متوقف سازند و نیروهای مولد را از بین ببرند. این همه در شرایطی رُخ میدهد که میلیونها انسان گرفتار بیکاری و گرسنگیاند؛ نه به این دلیل که کالا به اندازه کافی وجود ندارد، بلکه دقیقاً به این دلیل که کالا بیش از حد تولید شده است.
این بدان معناست که مناسبات تولیدی سرمایهداری دیگر با وضعیت نیروهای مولدِ جامعه مطابقت ندارد و دچار تضادی آشتیناپذیر با آنها شده است.
این بدان معناست که سرمایهداری آبستن انقلابی است که مأموریتش، جایگزین کردن مالکیت سرمایهداریِ موجود بر ابزار تولید با مالکیت سوسیالیستی است.
این بدان معناست که ویژگی اصلی سیستم سرمایهداری، مبارزه طبقاتی بسیار شدید میان استثمارگران و استثمارشوندگان است.
شالودهٔ مناسبات تولیدی در سیستم سوسیالیستی، که تا آن زمان فقط در اتحاد شوروی(U.S.S.R) برقرار شده بود، مالکیت اجتماعی بر ابزار تولید استوار بود. در شوروی دیگر نه استثمارگری وجود داشت و نه استثمارشوندهای. کالاهای تولیدشده بر اساس کارِ انجامشده و طبق این اصل توزیع میشدند: «آنکه کار نمیکند، نباید بخورد.» در شوروی، روابط متقابل انسانها در پروسه تولید، با همکاری رفیقانه و کمک متقابلِ سوسیالیستیِ کارگرانی مشخص میشود که از قید استثمار رها شدهاند. در شوروی، مناسبات تولیدی کاملاً با وضعیت نیروهای مولده مطابقت دارد؛ زیرا که ماهیت اجتماعیِ روند تولید، با مالکیت اجتماعی بر ابزار تولید تقویت میشود.
به همین دلیل است که تولید سوسیالیستی در اتحاد جماهیر شوروی، بحرانهای ادواریِ تولید مازاد و پیامدهای نامعقولِ همراه با آن را تجربه نمیکند.
به همین سبب، نیروهای مولد در شوروی با شتابی فزاینده توسعه مییابند؛ زیرا که مناسبات تولیدیِ متناسب با آنها، بستر کاملاً مساعدی را برای چنین توسعهای فراهم میآورد.
این است تصویری از تکامل مناسبات تولیدی انسانها در طول تاریخ بشر.
چنین است وابستگیِ تکاملِ مناسباتِ تولیدی به تکاملِ نیروهای مولدِ جامعه، و پیش از همه، به تکاملِ ابزارهای تولید؛ وابستگیای که بر اساس آن، تغییر و تکاملِ نیروهای مولد، دیر یا زود به تغییر و تکاملِ متناسب در مناسباتِ تولیدی منجر میشود.
مارکس میگوید:
«استفاده و ساختِ ابزارهای کار، اگرچه به صورت ابتدایی در میان برخی گونههای جانوری نیز دیده میشود، اما ویژگیِ خاصِ، روند کارِ انسانی است؛ و از همین رو، فرانکلین(Franklin) انسان را «جانوری ابزارساز» تعریف میکند. بقایای ابزارهای کارِ متعلق به دورانهای گذشته، برای بررسیِ صورتبندیهای اقتصادیِ منقرضشدهی جامعه، همان اهمیتی را دارند که استخوانهای فسیلشده برای شناخت گونههای منقرضشدهٔ حیوانات دارند. آنچه ما را قادر میسازد تا دورههای اقتصادیِ گوناگون را از یکدیگر تشخیص دهیم، نه خودِ اشیاءِ ساختهشده، بلکه شیوهی ساخت آنهاست. ابزارهای کار نه تنها معیاری برای سنجش سطح توسعهای است که کارِ انسانی به آن دست یافته، بلکه نشاندهندهی شرایط اجتماعیای است که آن کار در بستر آن صورت گرفته است..» (مارکس، سرمایه، جلد اول، ۱۹۳۵، ص ۱۲۱.)
و در ادامه میگوید:
– «مناسباتِ اجتماعی پیوندی تنگاتنگ با نیروهای مولد دارند. انسانها با دستیابی به نیروهای مولدهی جدید، شیوهی تولید خود را تغییر میدهند؛ و با تغییر شیوهی تولید، یعنی تغییر شیوهی تأمین معاش زندگی خود، همهٔ مناسباتِ اجتماعی خود را نیز تغییر میدهند. آسیاب دستی، جامعهای مبتنی بر ارباب فئودال را پدید میآورد؛ و آسیاب بخاری، جامعهای مبتنی بر سرمایهدار صنعتی را.» (مارکس و انگلس، جلد پنجم، ص ۵۶۴.)
و باز میگوید:
– «حرکتی پیوسته در کار است: رشد نیروهای مولد، انهدام مناسبات اجتماعی، و شکلگیری ایدهها؛ تنها امر تغییرناپذیر، انتزاعِ خودِ این حرکت است.» (همانجا، ص ۳۶۴.)
انگلس در توضیح ماتریالیسم تاریخی، آنگونه که در «مانیفست کمونیست» فرمولبندی شده است، میگوید:
«تولید اقتصادی و ساختار اجتماعیِ هر دورهٔ تاریخی که بهناگزیر از آن ناشی میشود، شالودهٔ تاریخ سیاسی و فکری آن دوره را تشکیل میدهند؛ … در نتیجه (از زمان فروپاشی مالکیت اشتراکیِ اولیه بر زمین)، تمام تاریخ، تاریخِ مبارزات طبقاتی بوده است؛ مبارزه میان استثمارشوندگان و استثمارگران، میان طبقات تحتسُلطه و طبقات سلُطهگر در مراحل گوناگونِ تکامل اجتماعی؛ … اما با اینحال، این مبارزه اکنون به مرحلهای رسیده است که در آن، طبقهٔ استثمارشده و تحتستم (پرولتاریا) دیگر نمیتواند خود را از چنگ طبقهای (بورژوازی) که او را استثمار میکند و تحتستم قرار میدهد رها سازد، مگر آنکه همزمان، کلِ جامعه را نیز برای همیشه از استثمار، ستم و مبارزات طبقاتی آزاد کند…» (پیشگفتار انگلس بر نسخهٔ آلمانی «مانیفست».)
د) سومین ویژگی تولید
ویژگی سوم تولید این است که پیدایش نیروهای مولدِ جدید و مناسبات تولیدیِ متناسب با آنها، نه بهصورت جداگانه از سیستم قدیمی و پس از زوال آن، بلکه در درونِ همان سیستم کهنه شکل میگیرد؛ این پروسه نه در نتیجهی فعالیتِ سنجیده و آگاهانهی انسان، بلکه بهصورت خودبهخودی، ناخودآگاه و مستقل از ارادهی انسان صورت میگیرد. این امر به دو دلیل بهطور خودبهخودی و مستقل از ارادهی انسان صورت میگیرد.
نخست، از آن رو که انسانها در انتخاب این یا آن شیوه تولید آزاد نیستند؛ زیرا که هر نسل جدید با ورود به عرصه زندگی، با نیروهای مولد و مناسبات تولیدیای مواجه میشود که پیشاپیش وجود دارند، و حاصل کار نسلهای پیشین است. از همین رو، انسانها ناگزیرند برای تولید ارزشهای مادی، آنچه را که در حوزه تولید بهصورت آماده و موجود مییابند، بپذیرند و خود را با آن سازگار کنند.
دوم اینکه، هنگامی که انسانها ابزار تولیدی یا عنصری از نیروهای مولد را بهبود میبخشند، متوجه نیستند، یا درک و تأملی نمیکنند که این بهبودها چه پیامدهای اجتماعیای به دنبال خواهد داشت؛ بلکه تنها به منافع روزمره خود، سبک کردن بار کارشان و کسب مزیتی مستقیم و ملموس برای خویش میاندیشند.
هنگامی که برخی از اعضای جامعهی اشتراکیِ اولیه، بهتدریج و با آزمون و خطا، از ابزارهای سنگی به ابزارهای آهنی روی آوردند، مسلماً نمیدانستند و درنگ هم نکردند تا بیندیشند که این نوآوری چه پیامدهای اجتماعیای به دنبال خواهد داشت؛ آنان درک نمیکردند که گذار به ابزارهای فلزی، انقلابی در تولید محسوب میشود و در درازمدت به پیدایش سیستم بردهداری میانجامد. آنها صرفاً میخواستند از دشواری کار خود بکاهند و به مزیتی فوری و ملموس دست یابند؛ فعالیت آگاهانهی آنها در محدودهٔ تنگِ همین منافع شخصی و روزمره قرار داشت.
هنگامی که در دوران سیستم فئودالی، بورژوازی نوپای اروپا در کنار کارگاههای کوچک صنفی، به ایجاد کارخانههای تولیدی (مانوفاکتورهای) بزرگ پرداخت و بدینسان نیروهای مولدِ جامعه را توسعه داد، طبیعتاً نمیدانست و درنگ نمیکرد تا بیندیشد که این نوآوری چه پیامدهای اجتماعیای به دنبال خواهد داشت؛ این بورژوازی درک نمیکرد که این نوآوریِ «کوچک»، منجر به بازآرایی نیروهای اجتماعی خواهد شد که سرانجام به انقلابی هم علیه قدرت پادشاهان (که بورژوازی برای لطف و جلب حمایت آنها ارزش بسیار زیادی قائل بود) و هم علیه اشرافیت میانجامد(اشرافیتی که برجستهترین نمایندگان بورژوازی اغلب آرزوی پیوستن به صفوف آنان را داشتند). آنها فقط میخواستند هزینهٔ تولید کالاها را کاهش دهند، مقدار بیشتری کالا به بازارهای آسیا و آمریکای تازه کشفشده عرضه کنند و سود بیشتری به دست آورند. فعالیت آگاهانهٔ آنها نیز در محدودهٔ تنگ همین هدف معمولی قرار داشت.
هنگامی که سرمایهداران روس، با همکاری سرمایهداران خارجی، با جدیت تمام به استقرار صنعت ماشینیِ مدرن و کلان در روسیه پرداختند، آن هم در حالی که حکومت تزاری را دستنخورده باقی گذاشتند و دهقانان را به دستِ بیرحمِ ملاکان سپردند، طبیعتاً نمیدانستند و حتی تأملی هم نکردند که این رشدِ گستردهی نیروهای مولده چه پیامدهای اجتماعیای به دنبال خواهد داشت؛ آنها درک نمیکردند که این جهش بزرگ در عرصهی نیروهای مولدِ جامعه، به بازآرایی نیروهای اجتماعی میانجامد؛ بازآراییای که پرولتاریا را قادر میسازد تا با دهقانان متحد شود و انقلابی سوسیالیستی و پیروزمند را به ثمر رساند. آنها صرفاً میخواستند تولید صنعتی را تا نهایتِ ممکن گسترش دهند، کنترل بازار بزرگ داخلی را به دست آورند، به انحصارگران تبدیل شوند و تا حداکثر سود را از اقتصاد ملی استخراج کنند.
فعالیت آگاهانهی آنها از دایرهی منافعِ عادی و کاملاً عملگرایانهشان فراتر نمیرفت.
بر این اساس مارکس میگوید:
«انسانها در تولید اجتماعیِ زندگیِ خود (یعنی در تولیدِ ارزشهای مادیِ لازم برای زندگیِ بشر- ژ. استالین)، واردِ مناسبات مشخصی میشوند که اجتنابناپذیر و مستقل از ارادهی آنهاست؛ مناسباتِ تولیدی که متناسب با مرحلهی مشخصی از تکاملِ نیروهای مولدِ مادیِ آنها مطابقت دارد..» (مارکس، منتخب آثار، جلد اول، ص ۲۶۹).
با این حال، این بدان معنا نیست که تغییر در مناسبات تولیدی و گذار از مناسبات تولیدی کهنه به مناسبات تولیدی نوین، به شکلی هموار، بدون تضاد و بدون دگرگونیهای بنیادین (تلاطمها) صورت میگیرد. برعکس، چنین گذاری معمولاً از راه سرنگونی انقلابیِ مناسبات تولیدی کهنه و استقرار مناسبات تولیدی نوین تحقق مییابد. تا مقطع زمانی خاصی، توسعهی نیروهای مولده و تغییرات در عرصهی مناسبات تولیدی، بهطور خودبهخودی و مستقل از ارادهی انسانها پیش میرود. اما این وضعیت تنها تا لحظهای معین ادامه مییابد؛ یعنی تا زمانی که نیروهای مولدِ جدید و در حال رشد، به حد مناسبی از بلوغ برسند. پس از آنکه نیروهای مولده جدید به بلوغ رسیدند، مناسبات تولیدیِ موجود و حامیان آن، یعنی طبقات حاکم، به همان مانع «غلبهناپذیری» تبدیل میشوند که تنها با اقدام آگاهانهٔ طبقات جدید، از راه اقدامات قهرآمیز این طبقات و به واسطهی انقلاب میتوان آن را برچید. در اینجا، نقش عظیمِ ایدههای اجتماعیِ نو، نهادهای سیاسیِ جدید و قدرت سیاسیِ تازهای که مأموریتش برچیدن قهرآمیز مناسبات تولیدیِ کهنه است، بهشکلی کاملاً برجسته و آشکار نمایان میشود. از دلِ تضاد میان نیروهای مولدِ نو و مناسباتِ تولیدیِ کهنه، و از دلِ مطالباتِ اقتصادیِ جدیدِ جامعه، ایدههای اجتماعیِ تازهای سر بر میآورند؛ این ایدههای جدید تودهها را سازماندهی و بسیج میکنند؛ تودهها به شکلِ ارتشی سیاسی و جدید متحد میشوند، قدرتی انقلابی و تازه پدید میآورند و از آن بهره میجویند تا سیستم کهنِه مناسباتِ تولیدی را با توسل به زور درهمشکنند و سیستم نوینی را جایگزین سازند. بدینسان، پروسه خودبهخودیِ تحول، جای خود را به کنشهای آگاهانهی انسانها میدهد، تحولِ مسالمتآمیز جای خود را به دگرگونیهای قهرآمیز میسپارد، و تکامل به انقلاب تیدیل میشود.
مارکس میگوید:
«پرولتاریا در جریان مبارزهاش با بورژوازی، بر اثر فشار اوضاع و احوال، ناچار میشود که خود را به مثابهی یک طبقه متشکل سازد… و از طریق انقلاب، خود را به طبقهی حاکم تبدیل کند؛ و بدینسان، مناسبات تولیدی کهنه را با توسل به زور از میان بردارد..» (مانیفست حزب کمونیست، ۱۹۳۸، ص ۵۲.)
و در ادامه میگوید:
– «پرولتاریا از سُلطه سیاسی خود بهره خواهد گرفت تا بهتدریج تمام سرمایه را از چنگ بورژوازی بیرون کشد، همه ابزارهای تولید را در دست دولت، یعنی همان پرولتاریای متشکل در هیئت طبقه حاکم متمرکز سازد، و مجموع نیروهای مولد را با بیشترین سرعت ممکن افزایش دهد.» (همانجا، ص ۵۰)
– «قهر، قابلهٔ هر جامعهٔ کهنهای است که آبستن جامعهای نو است.» (مارکس، سرمایه، جلد اول، ۱۹۵۵، ص ۶۰۳.)
در سال ۱۸۵۹، مارکس در پیشگفتار تاریخی خود بر کتاب معروفش، مقدمهای بر نقد اقتصاد سیاسی، جوهر ماتریالیسم تاریخی را با این فرمولبندی ــ فرمولبندیای نبوغآمیز ــ بیان کرد:
«انسانها در تولید اجتماعی زندگی خود، وارد مناسبات معینی میشوند که ضروری و مستقل از ارادهٔ آنهاست؛ مناسبات تولیدیای که با مرحلهٔ معینی از تکامل نیروهای مولدِ مادی آنها مطابقت دارد. مجموع این مناسبات تولیدی، ساختار اقتصادی جامعه را تشکیل میدهد؛ که بر فراز آن، یک روبنای حقوقی و سیاسی بنا میشود و اشکال معینی از آگاهی اجتماعی با آن مطابقت دارد.».
شیوهٔ تولید زندگی مادی، بهطور کلی، پروسه زندگی اجتماعی، سیاسی و فکری را مشروط میکند. این آگاهی انسانها نیست که هستی آنها را تعیین میکند، بلکه برعکس، این هستی اجتماعی آنها است که آگاهیشان را تعیین میکند..
در مرحلهٔ معینی از تکامل خود، نیروهای مولدِ مادی جامعه با مناسبات تولیدی موجود ــ که بیان حقوقی همین واقعیت است ــ با مناسبات مالکیتیای که نیروهای مولد تا آن زمان در چارچوب آنها فعالیت کردهاند، وارد تضاد میشوند. این مناسبات تولیدی، که پیش از این اشکالی برای توسعهٔ نیروهای مولد بودند، دیگر به زنجیرهای دستوپاگیر آنها تبدیل میشوند. آنگاه دوران انقلاب اجتماعی آغاز میشود.
با تغییر شالوده اقتصادی، تمام روبنای عظیم نیز کموبیش بهسرعت دگرگون میشود. در بررسیِ چنین دگرگونیهایی، همواره باید میان دگرگونی مادیِ شرایط اقتصادی تولید ــ که میتوان آن را با دقت علوم طبیعی تعیین کرد ــ و اشکالِ حقوقی، سیاسی، مذهبی، هنری -زیباشناختی(aesthetic) یا فلسفی، (بهطور خلاصه: اشکال ایدئولوژیک) که انسانها در قالبِ آنها نسبت به این تضاد آگاه میشوند و آن را به مبارزه میکشند، تمایز قائل شد.
همانطور که نظر ما درباره یک فرد مبتنی بر آنچیزی نیست که وی درباره خودش میاندیشد، درباره چنین دوران دگرگونی نیز نمیتوان بر اساس آگاهیِ خودِ آن دوران قضاوت کرد؛ برعکس، این آگاهی را باید بر پایه تضادهای زندگی مادی، یعنی تضاد موجود میان نیروهای مولدِ اجتماعی و مناسبات تولیدی، توضیح داد.
هیچ سیستم اجتماعیای پیش از آنکه تمام نیروهای مولدی که در چارچوب آن مجال رشد دارند توسعه یابند، از میان نمیرود؛ و مناسبات تولیدیِ جدید و برتر، هرگز پیش از آنکه شرایط مادیِ هستیِ آنها در بطنِ همان جامعهی کهنه به بلوغ رسیده باشد، پدیدار نمیگردند. ازاینرو، بشر همواره فقط وظایفی را در برابر خود قرار میدهد که قادر به حل آنهاست؛ زیرا اگر موضوع را دقیقتر بررسی کنیم، همیشه معلوم خواهد شد که خودِ آن وظیفه تنها زمانی پدید میآید که شرایط مادی لازم برای حل آن از پیش فراهم شده، یا دستکم در حال شکلگیری باشد.» (مارکس، منتخب آثار، جلد اول، صص ۲۶۹-۲۷۰.)
این همان ماتریالیسم مارکسیستی است که بر زندگی اجتماعی و تاریخ جامعه اعمال شده است..
اینها ویژگیهای بنیادین ماتریالیسم دیالکتیکی و تاریخی هستند.
برگردانده شده از:
Dialectical and Historical Materialism
J. V. Stalin September 1938










