ایران در مسیر ادغام هر چه بیشتر با سازمان همکاری شانگهای
یوری ماواشف (Yuri MAVASHEV)، خاور‌شناس و مدرس گروه سیاست جهانی و اقتصاد جهانی در دانشکدۀ مدیریت آکادمی اقتصاد ملی و مدیریت عمومی جنب ریاست جمهوری روسیه
ا. م. شیری- گویند: «آوازت خوش است، اگر آنچه می‌خوانی کلام قرآن باشد». جمهوری اسلامی برغم عضویت در گروه بریکس، سازمان همکاری شانگهای، مجمع اقتصادی آوراسیا، گام‌های بسیار بطئی و کند برمی‌دارد. قریب سی سال کارشکنی در احداث خط راه‌آهن رشت-آستارا در مسیر گذرگاه شما- جنوب، نمونۀ برجستۀ آن است. بنظرم، جمهوری اسلامی با دو مشکل اساسی مواجه است: اول- نفوذ عوامل و عناصر غرب، چه بصورت فکری و چه بصورت فیزیکی در نهادهای حاکمیتی، بویژه، در نهادهای تصمیم‌ساز کشور، از همان سال ۵٧، شکل سازمانیافته و ساختاری دارد؛ دوم- جناح هوادار پیوستن به جبهۀ جنوب جهانی و نظام چند محوری، هر چند بسیار ضعیف است، اما در مقابل گرایش سنتی به غرب بطور جدی مقاومت می‌کند. این جناح اگر بخواهد، می‌تواند با تکیه بر پایگاه اجتماعی قدرتمند خود، باتکای اقشار و طبقات فرودست، قاطعانه به مبارزه با فساد و نفوذ برخیزد و با تغییر اساسی سیاست اقتصادی کشور به نفع توده‌های محروم شده از شرایط زندگی سادۀ انسانی، تعادل قوا در هرم قدرت را به سود خود تغییر دهد و کشور را در سمت درست تاریخ هدایت کند. در غیر این صورت، حاکمیت در کل خود، همچنان بر اساس سیاست تاکنونی «هم این و هم آن»، «نه این و نه آن» در وضعیت پات در جا خواهد زد و با عضویت صرف در سازمان‌های فوق‌الذکر و اظهارات دیپلوماتیک معمول، هیچ‌یک از مشکلات عدیدۀ اجتماعی-اقتصادی انباشته شده در طول پنجاه سال حل نخواهد شد.
***
وزیر امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران از اعضای سازمان همکاری شانگهای خواست تمرکز بیشتری بر توسعۀ اقتصادی داشته باشند و کشور میزبان، قرقیزستان، نیز از پیشرفت در مسیر توسعۀ این سازمان خبر داد.
ایران در نشست در ۲۴ ژوئیۀ سازمان همکاری شانگهای، ۲۵ توافقنامۀ همکاری امضا کرد و با مقامات بلندپایۀ روسیه و پاکستان به گفت‌وگو پرداخت. تهران در شرایط تداوم تنش با آمریکا، در پی گسترش روابط خود با این بلوک منطقه‌ای است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجۀ ایران، به همراه دیگر وزیران امور خارجۀ کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، روز ۲۴ ژوئیه در شهر تفریحی چولپون‌آتا در قرقیزستان دیدار کردند. بر اساس گزارش خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی ایران (ایرنا)، در پایان این نشست نزدیک به ۲۵ توافقنامۀ همکاری به امضا رسید، هرچند جزئیات آن اعلام نشد.
وزارت امور خارجۀ قرقیزستان اعلام کرد که محور اصلی این نشست، تضمین امنیت در سراسر فضای آوراسیا، همکاری‌های اقتصادی و تجاری، توسعۀ ارتباطات حمل‌ونقل، انرژی، تحول دیجیتال و روابط فرهنگی و بشردوستانه بوده است. همچنین این وزارتخانه از «پیشرفت» در روند تأسیس بانک توسعۀ سازمان همکاری شانگهای خبر داد. قرار است این بانک از پروژه‌های مشترک سرمایه‌گذاری، زیرساختی و حمل‌ونقل و تدارکات حمایت کند.
عراقچی همچنین با شماری از همتایان خود، از جمله، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجۀ روسیه، دیدار و دربارۀ روابط دوجانبه و مسائل بین‌المللی گفت‌وگو کرد. وزارت امور خارجۀ روسیه اعلام کرد که دو طرف دربارۀ تنش‌های موجود در خلیج فارس نیز تبادل نظر کردند. لاوروف بر «ضرورت دستیابی هرچه سریع‌تر به توافق‌های پایدار برای توقف درگیری‌های نظامی» تأکید کرد.
بر اساس این گزارش، عراقچی همچنین با محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجۀ پاکستان، و ماکسیم ریژنکوف، وزیر امور خارجۀ بلاروس، دیدار کرد. تهران و مینسک از تقویت روابط دوجانبه در چارچوب توافق‌ها و اسناد همکاری، به‌ویژه برنامۀ همکاری میان وزارتخانه‌های امور خارجۀ دو کشور برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰، ابراز رضایت کردند.
وزیر امور خارجۀ بلاروس اظهار داشت که اروپا به منبع منازعه و رویارویی تبدیل شده است و «در چنین شرایطی، کشورهای سازمان همکاری شانگهای چاره‌ای ندارند جز ایجاد یک الگوی مستقل و خودکفا برای توسعه و امنیت در آوراسیا».
از سوی دیگر، پاکستان طی ماه‌های اخیر یکی از میانجی‌های اصلی میان آمریکا و ایران بوده است.
اسلام‌آباد از هرگونه سناریوی منفی در صورت طولانی شدن درگیری نظامی به‌شدت نگران است، زیرا چندین استان پاکستان مستقیماً با ایران هم‌مرز هستند. علاوه بر این، در دو سوی مرز، در مناطقی که در آن‌ها سارمان‌های اطلاعاتی غربی و احتمالاً اسرائیل فعالیت گسترده‌ای دارند، قبایل هم‌تبار بلوچ زندگی می‌کنند. در شرایط کنونی، هیچ کارشناس مستقلی نمی‌تواند با اطمینان عواقب احتمالی هرگونه فروپاشی یا تجزیه ایران را برای پاکستان پیش‌بینی کند.
در دیدار عراقچی با وانگ یی، وزیر امور خارجۀ چین، وزیر خارجۀ ایران حملات شدید به زیرساخت‌های حیاتی کشور و ارتکاب جنایت‌های جنگی را محکوم کرد. وی تأکید کرد که بی‌ثباتی در تنگۀ هرمز و منطقۀ گسترده‌تر، صرفاً ناشی از نقض توافق‌ها از سوی آمریکا و جلوگیری این کشور از اجرای تعهدات ایران ذیل بند پنجم توافق اسلام‌آباد است.
عراقچی ضمن تأکید بر عزم ایران برای دفاع از حاکمیت ملی و تمامیت ارضی خود در برابر هرگونه تجاوز نظامی آمریکا، یادآور شد که همۀ دولت‌ها مسئول جلوگیری از تضعیف تدریجی اصول بنیادین منشور سازمان ملل متحد و عادی‌سازی استفاده از زور در روابط بین‌الملل هستند.
در مقابل، وانگ یی اظهار داشت که برقراری دوبارۀ صلح و ثبات در غرب آسیا مستلزم تقویت اعتماد و همکاری میان کشورهای منطقه است و آمادگی چین را برای ارائۀ هرگونه کمک در این زمینه اعلام کرد.
شایان ذکر است که سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۰۱ با هدف گسترش همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی میان کشورهای آوراسیا تأسیس شد. این سازمان که در ابتدا با مشارکت چین، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی شکل گرفت، بعدها هند و پاکستان نیز به آن پیوستند. ایران تنها کشور خاورمیانه است که عضویت کامل در این سازمان دارد، در حالی که مصر، کویت، قطر، امارات متحدۀ عربی، عربستان سعودی و ترکیه به‌عنوان شرکای گفت‌وگو با این سازمان همکاری می‌کنند.
رهبران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای قرار است در پایان ماه اوت در قرقیزستان برای برگزاری نشست سران گرد هم آیند و در حال حاضر مقدمات این اجلاس با سرعت در حال انجام است.
ایران در شرایط تشدید تنش با «ائتلاف اپستین» و سال‌ها فشار اقتصادی، تلاش دارد همکاری خود با سازمان همکاری شانگهای را گسترش دهد. عراقچی در سخنرانی خود در نشست ۲۴ ژوئیه از این سازمان خواست «از همکاری عمدتاً سیاسی و امنیتی فراتر رفته و به سوی یک مشارکت جامع اقتصادی، فناورانه و توسعه‌محور حرکت کند».
آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در اواخر فوریه، هزینۀ سنگینی بر تهران تحمیل کرد. دولت ایران در ماه آوریل اعلام کرد که تا زمان برقراری آتش‌بس در همین ماه، در حدود ۲۷۰ میلیارد دلار خسارت به کشور وارد شده است. صندوق بین‌المللی پول اکنون پیش‌بینی می‌کند که تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۲۶، ۵٫۴ درصد کاهش یابد. همچنین، به گزارش فایننشال تایمز، ارزش پول ملی ایران روز یکشنبه به پایین‌ترین سطح تاریخی خود سقوط کرد و هر دلار آمریکا به یک میلیون و ۹۵۰ هزار ریال رسید.
درگیری‌های متقابل میان آمریکا و ایران از ابتدای این ماه، در پی افزایش تنش‌ها در تنگۀ هرمز، از سر گرفته شد. این امر موجب اختلال در این آبراه راهبردی، یعنی مسیر اصلی صادرات نفت ایران و کشورهای حوزۀ خلیج فارس شده است. بر اساس داده‌های شرکت پایش حمل‌ونقل دریایی «کپلر» از زمان ازسرگیری درگیری‌ها، شمار عبور کشتی‌ها از این تنگه ۷۰ درصد کاهش یافته و به طور متوسط از حدود ۴۵ عبور در روز به ۱۳ عبور رسیده است.
تهران از زمان پیوستن به سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۳، این سازمان را به‌عنوان سپر بالقوه در برابر فشارهای آمریکا می‌نگرد. در نشست سال گذشتۀ وزیران امور خارجۀ سازمان همکاری شانگهای، عباس عراقچی در درجۀ نخست بر افزایش صادرات نفت ایران به چین و کاهش پیامدهای تحریم‌ها تمرکز داشت. به نظر می‌رسد این اقدام تا حدی نتایج مثبت به همراه داشته است.
در همین حال، ساکن دفتر بیضی کاخ سفید در حال رفع آخرین تردیدها در مورد برنامه‌های واقعی واشنگتن در مورد ایران است. به گفتۀ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اگر تلاش‌های صلح‌آمیز به نتیجه نرسد، آمریکا به اقدامات نظامی خود علیه تهران ادامه خواهد داد. در شرایط کنونی، تفکیک تماس‌های دیپلماتیک از عملیات نظامی تقریباً ناممکن شده است.
١٠ مرداد- اسد ١۴٠۵
