ملکه ثریا نخستین فیمینست افغانستان
ملکه ثریا نخستین فیمینست افغانستان، و ادامهٔ راه؛ از دربار، اصلاحات تا مبارزهٔ سیاسی ، از نخستین چهره‌های اثرگذار در دفاع از حقوق زنان در تاریخ معاصر افغانستان بود. او در جامعه‌ای که زنان از آموزش، حضور اجتماعی و حقوق مدنی گسترده محروم بودند، پرچم آگاهی و اصلاح را برافراشت. اقدامات برجستهٔ ملکه ثریا شامل این موارد بود: تأسیس مکاتب دخترانه در کابل؛ حمایت از اعزام دختران برای تحصیل به خارج از کشور؛ پشتیبانی از نشر مجلهٔ «ارشاد النسوان» به عنوان نخستین نشریهٔ ویژهٔ زنان؛ تلاش برای اصلاح برخی قوانین خانواده و محدودسازی ازدواج‌های اجباری؛ حضور فعال در مجامع رسمی داخلی و خارجی و دفاع آشکار از آموزش و مشارکت اجتماعی زنان. با سقوط حکومت اصلاحات در سال ۱۹۲۹ و به قدرت رسییدن حبیب الله کلکانی مشهور به بجه سقو ، بسیاری از این دستاوردها متوقف شد و کشور وارد مرحله‌ای تازه از کشمکش‌های سیاسی گردید. با این حال، اندیشهٔ برابری و آموزش زنان که در آن دوره مطرح شد، در حافظهٔ تاریخی جامعه باقی ماند. انا هیتا راتب‌زاد؛ چهرهٔ سیاسی مبارزه برای برابری چند دهه پس از ملکه ثریا، انا هیتا راتب زاد به عنوان یکی از شاخص‌ترین زنان سیاست‌مدار افغانستان، مبارزه برای حقوق زنان را در عرصه‌ای متفاوت ادامه داد. او طبیب، فعال سیاسی و از اعضای برجستهٔ حزب دموکراتیک خلق افغانستان بود و در دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی به عنوان نمایندهٔ مردم کابل وارد شورای ملی شد؛ اقدامی که در زمان خود گامی مهم در حضور سیاسی زنان به‌شمار می‌رفت. نقش و فعالیت‌های مهم انا هیتا راتب‌زاد عبارت‌اند از: دفاع از حق آموزش و کار برای زنان در نهادهای قانون‌گذاری؛ تأکید بر مشارکت برابر زنان در ساختار دولت؛ تلاش برای گسترش سوادآموزی زنان در دورهٔ جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان و پس از آن؛ ایفای نقش در وزارت امور اجتماعی و تعلیم و تربیه ان زمان و از بنیان گزاران سازمان دموکراتیک زنان افغانستان پس از تحولات سیاسی سال ۱۳۵۷ و به قدرت رسیدن حزب دموکراتیک خلق، سیاست‌های رسمی دولت بر گسترش آموزش دختران، منع برخی رسوم زیان‌بار و حضور زنان در اداره‌ها تأکید داشت. با این حال، این دوره نیز با جنگ‌های داخلی، مداخلهٔ خارجی و خشونت‌های گسترده همراه شد که روند اصلاحات اجتماعی، از جمله در حوزهٔ حقوق زنان، را با چالش‌های عمیق روبه‌رو ساخت. تداوم یک آرمان در میان تحولات سیاسی از ملکه ثریا تا انا هیتا راتب‌زاد، مبارزه برای حقوق زنان در افغانستان شکل‌های گوناگونی به خود گرفته است: گاهی از دربار و اصلاحات قانونی آغاز شده و گاهی در قالب فعالیت حزبی و پارلمانی ادامه یافته است. تاریخ معاصر افغانستان نشان می‌دهد که هر موج پیشرفت در عرصهٔ حقوق زنان، با مقاومت‌های اجتماعی و سیاسی نیز روبه‌رو بوده است. با وجود فرازونشیب‌های یک قرن اخیر—از پادشاهی و جمهوری گرفته تا جنگ‌های داخلی، حکومت های جهادی و بازگشت طالبان—زنان افغانستان همواره برای آموزش، کار، مشارکت اجتماعی و کرامت انسانی مبارزه کرده‌اند. نام‌هایی چون ملکه ثریا و انا هیتا راتب‌زاد، نماد دو مرحلهٔ مهم از این تلاش تاریخی‌اند: یکی آغازگر گفتمان نوگرایی در سطح سلطنت، و دیگری پیشگام حضور گسترده‌تر زنان در سیاست معاصر. این مبارزه، با همهٔ دشواری‌ها، همچنان بخشی زنده از تاریخ و هویت اجتماعی افغانستان باقی مانده است. حبیب الله فتاح
