چرا هند نمیتواند تماشاگر نظم نوین امنیتی اوراسیا بماند؟

چهارمین کنفرانس بینالمللی مینسک دربارۀ امنیت اوراسیا، بلاروس، ۳ نوامبر ۲۰۲۶
نویسنده: راج کومار شارما
بحثهای مینسک دربارۀ چندقطبیشدن نشان داد چرا رویکرد مستقل دهلینو میتواند در شکلگیری نظم آیندۀ این پهنۀ قارهای نقش داشته باشد.
اوراسیا بار دیگر به یکی از عرصههای اصلی ژئوپلیتیک جهانی تبدیل میشود. جنگهای جاری، تشدید رقابت قدرتهای بزرگ، گسترش نهادهای منطقهای و دیدگاههای رقیب دربارۀ چندقطبیشدن، پیوندهای ارتباطی، تجارت و مسیرهای انتقال انرژی، بحث بر سر امنیت این قاره را جدیتر کردهاند. اوراسیا دیگر صرفاً پلی جغرافیایی میان اروپا و آسیا نیست؛ عرصهای است که در آن، دیدگاههای متفاوت دربارۀ نظم آینده به بحث و مذاکره گذاشته میشوند.
چهارمین کنفرانس بینالمللی مینسک دربارۀ امنیت اوراسیا، اوایل ماه جاری در چنین فضایی برگزار شد و صدها کارشناس از بیش از ۵۰ کشور را گرد هم آورد. عنوان آن، «عبور از بینظمی بینالمللی با روحیۀ همکاری؛ آیا میتوانیم معمای امنیت اوراسیا را حل کنیم؟»، بازتاب نگرانی فزایندهای بود: ترتیبات امنیتی موجود در پاسخگویی به چالشهای کنونی اوراسیا با دشواری روبهرو هستند.
برای هند، حضور در این گفتوگو اهمیتی راهبردی دارد. موقعیت جغرافیایی، روابط تاریخی، منافع اقتصادی و عضویت در نهادهای منطقهای، این کشور را به یکی از طرفهای مهم و ذینفع در آیندۀ اوراسیا بدل کرده است. گفتوگوهای مینسک همچنین فرصتی فراهم آورد تا بررسی شود استقلال راهبردی هند چگونه میتواند به رویکردی فراگیرتر در قبال امنیت قاره کمک کند؛ رویکردی که افزون بر دیپلماسی و دفاع، تابآوری اقتصادی، فناوری، نهادها و شبکههای ارتباطی را نیز در بر بگیرد.
امنیت در معنای فراگیر آن
یکی از ویژگیهای برجستۀ گفتوگوهای مینسک گنجاندن امنیت اطلاعات، همگرایی اقتصادی، همکاری مالی، و نوآوریهای فناورانه در مفهومی گستردهتر از امنیت بود؛ در کنار تهدیدهای متعارف نظامی، ثبات راهبردی و اختلافهای ارضی. این نگاه بازتاب تحولی گستردهتر در اندیشۀ امنیتی است: آسیبپذیری در زنجیرههای تأمین، فناوریهای حیاتی و شبکههای مالی میتواند پیامدهایی همسنگ تهدیدهای سنتی نظامی داشته باشد.
چنین نگرشی با منافع رو به گسترش هند در اوراسیا سازگار است. اولویتهای این کشور از همکاری دفاعی با روسیه و تعامل دیپلماتیک با جمهوریهای آسیای مرکزی فراتر رفته و امنیت انرژی، مواد معدنی حیاتی، مسیرهای حملونقل، تنوعبخشیدن به تجارت و شراکتهای فناورانه را نیز در بر گرفته است. وابستگی متقابل اقتصادی میتواند مشوق همکاری باشد، اما هنگامی که تجارت، امور مالی یا زنجیرههای تأمین به ابزار فشار ژئوپلیتیکی بدل شوند، همین وابستگی میتواند آسیبپذیری ایجاد کند.
برای هند، تنوعبخشیدن به منابع خارجی تأمین انرژی، مواد معدنی و فناوری، هم اولویتی اقتصادی است و هم ضرورتی راهبردی. تعامل گستردهتر با روسیه، آسیای مرکزی و دیگر اقتصادهای اوراسیا میتواند آسیبپذیری در برابر اختلالها را کاهش دهد و همزمان فرصتهایی برای همکاری سودمند متقابل فراهم آورد.
چندقطبیشدن و استقلال راهبردی هند
گفتوگوهای مینسک در بستر حرکت نظام بینالمللی بهسوی توزیع قدرت میان مراکز بیشتر انجام شد. توزیع گستردهتر قدرت میتواند نفوذ بازیگران منطقهای را بر نهادهای بینالمللی و ترتیبات امنیتی افزایش دهد.

با این همه، چندقطبیشدن بهخودیخود ثبات را تضمین نمیکند. اگر برای مدیریت منافع متعارض گفتوگو و تدابیر اعتمادساز وجود نداشته باشد، تعدد مراکز قدرت میتواند رقابتهای تازهای به وجود آورد. روابط پرتنش روسیه و کشورهای اروپایی نشان میدهد سازگار کردن دیدگاههای رقیب دربارۀ امنیت اروپا تا چه اندازه دشوار است. این وضعیت همچنین اهمیت گفتوگویی فراگیر و سازوکارهای نهادیای را آشکار میکند که بتوانند نگرانیهای امنیتی و حقوق حاکمیتی همۀ دولتها را در نظر بگیرند.
دقیقاً به همین دلیل است که هند از نظمی چندقطبی و فراگیر حمایت میکند. چندقطبیشدن نباید بهمعنای شکلگیری حوزههای نفوذ رقیب باشد؛ باید بر گفتوگو، برابری حاکمیتی و احترام به حقوق بینالملل، و منافع امنیتی همۀ دولتها استوار شود.
دهلینو در پی همپیمانی انحصاری با هیچ مرکز قدرتی نیست. در عوض، روابط خود را با روسیه، آمریکا، کشورهای اروپایی، جمهوریهای آسیای مرکزی، و دیگر بازیگران منطقه حفظ میکند و همزمان توان تصمیمگیری مستقل را برای خود نگه میدارد.
برای هند، چندقطبیشدن پیش از هرچیز بهمعنای حق انتخاب مستقل، استقلال راهبردی، و ظهور چندین مرکز قدرت است، نه تشکیل ائتلافی ضدغربی. این تمایز اهمیت اساسی دارد. حضور هند در سازمان همکاری شانگهای، بریکس، گروه بیست و دیگر مجامع چندجانبه، نشاندهندۀ ترجیح این کشور به حفظ مسیرهای متعدد تعامل است.
روند مینسک اهمیت چارچوبی فراگیر برای اوراسیا را برجسته میکند. ساختار امنیتی پایدار نمیتواند صرفاً شکافهای ژئوپلیتیکی موجود را بازتولید کند یا بلوک انحصاری دیگری بسازد. چنین ساختاری باید نظامهای سیاسی متفاوت، برداشتهای گوناگون از تهدید و اولویتهای ملی متنوع را در خود جای دهد. استقلال راهبردی باید به هند امکان دهد در شکلدادن به این ابتکارها مشارکت کند، بیآنکه سیاست خارجی مستقل خود را بهخطر بیندازد.
«منشور پیشنهادی تنوع و چندقطبیبودن اوراسیا در قرن بیستویکم»، که بلاروس در سال ۲۰۲۳ مطرح کرد، یکی از مهمترین دستاوردهای مرتبط با روند مینسک است. مذاکرات رسمی دربارۀ آن، در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶، در حاشیۀ مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک آغاز شد. هدف منشور، تدوین اصول امنیت و همکاری اوراسیا بر پایۀ حاکمیت، برابری، تنوع و چندقطبیبودن است. با این حال، اعتبار آن به این بستگی دارد که واقعاً گوناگونی اوراسیا را بازتاب دهد و به برداشتی محدود و صرفاً ژئوپلیتیکی از چندقطبیشدن فروکاسته نشود.
ارزش این منشور برای هند در آن خواهد بود که چارچوبی فراگیر بر پایۀ منشور سازمان ملل، برابری حاکمیتی، تمامیت ارضی، حل مسالمتآمیز اختلافها و حق دولتها برای دنبالکردن سیاست خارجی مستقل پدید آورد.
پیوندهای ارتباطی؛ بنیان اقتصادی امنیت اوراسیا
گسترش شبکههای ارتباطی یکی از محورهای مهم بحثهای کنفرانس بود. کریدورهای حملونقل، شبکههای انرژی، ترتیبات مالی و زیرساختهای دیجیتال در تابآوری اقتصادی و امنیت این پهنۀ قارهای نقشی محوری دارند. دسترسی محدود هند از راه خشکی، با وجود پیوندهای نیرومند سیاسی و تاریخی، تجارت و سرمایهگذاری این کشور با آسیای مرکزی را محدود کرده است.
کریدور بینالمللی حملونقل شمال ـ جنوب، مشارکت هند در بندر چابهار ایران، و تلاش برای تقویت پیوندها با آسیای مرکزی، روسیه، و اتحادیۀ اقتصادی اوراسیا، همگی با هدف بهبود دسترسی به بازارها و منابع اوراسیا دنبال میشوند. این ابتکارها صرفاً طرحهایی تجاری نیستند؛ برای تابآوری زنجیرههای تأمین و حضور هند در عرصۀ قارهای نیز پیامدهایی راهبردی دارند.
گفتوگوهای مینسک بر اهمیت این نگاه تأکید داشت که گسترش پیوندهای ارتباطی باید منفعتی مشترک برای منطقه تلقی شود، نه ابزاری برای رقابت ژئوپلیتیکی. احتمالاً حمایت هند از این طرحها به توجیهپذیری تجاری، پایداری سیاسی، و سازگاری آنها با حاکمیت و تمامیت ارضی کشورهای مشارکتکننده بستگی خواهد داشت.
پیوندهای گستردهتر همچنین میتواند دامنۀ همکاری در انرژیهای تجدیدپذیر، حملونقل و پشتیبانی، زیرساختهای دیجیتال، آموزش، و نوآوریهای فناورانه را افزایش دهد.
تقویت بُعد اوراسیایی سیاست هند
تعامل هند با اوراسیا بر شراکت با روسیه و روابط رو به گسترش با جمهوریهای آسیای مرکزی استوار است. روسیه همچنان شریکی مهم در دفاع، انرژی، همکاری هستهای، و دیپلماسی چندجانبه است. آسیای مرکزی نیز در تلاش هند برای تعمیق حضور قارهای و تنوعبخشیدن به روابط اقتصادی جایگاهی محوری دارد.
کنفرانس مینسک یادآور شد که امنیت اوراسیا را نمیتوان صرفاً از دریچۀ روابط روسیه و غرب دید. کشورهای آسیای مرکزی منافع ملی، اولویتهای توسعهای و نگرانیهای امنیتی خاص خود را دارند و افزایش توان کنشگری دیپلماتیک آنها از ویژگیهای مهم نظم منطقهای است.
از این رو، سیاست هند بر تعامل مستقیم با این کشورها بهعنوان شرکایی مستقل استوار است؛ بهویژه در زمینههای تنوعبخشی اقتصادی، مبارزه با تروریسم، انرژی، و توسعۀ پایدار.
افغانستان نیز همچنان بخشی جداییناپذیر از محیط امنیتی گستردهتر منطقه است. تروریسم، افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر، و شبکههای تبهکاری فراملی، هماهنگی مستمر منطقهای را ضروری میکنند. تعامل با روسیه، ایران، کشورهای آسیای مرکزی، و سازمان همکاری شانگهای به هند کمک میکند در تقویت ثبات منطقه سهیم باشد.
فراتر از امنیت بهمعنای متعارف آن، آموزش، همکاری علمی، تبادل فرهنگی، و ارتباط میان مردم میتوانند پایۀ روابطی ماندگار در سراسر منطقه باشند. هزاران دانشجوی هندی در روسیه، ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان، گرجستان، و تاجیکستان تحصیل میکنند؛ نشانهای از گسترش بُعد اجتماعی روابط هند با منطقه.
این دانشجویان پلهایی غیررسمی میان جوامع میسازند و با فرهنگها، زبانها و نهادهای محلی آشنا میشوند. تجربههای آنان، در کنار همکاریهای دانشگاهی و شبکههای حرفهای، میتواند به تفاهم متقابل در بلندمدت کمک کند و پیوندهای اجتماعی هند با اوراسیا را استوارتر سازد.
بهسوی تعاملی مؤثرتر با اوراسیا
چهارمین کنفرانس بینالمللی مینسک نشان داد که بحث امنیت اوراسیا اکنون ثبات نظامی، تابآوری اقتصادی، پیوندهای ارتباطی، فناوری، و همکاری نهادی را همزمان در بر میگیرد. این نشست همچنین روشن کرد که هنوز چارچوبی قارهای با پذیرش همگانی وجود ندارد، و سازگارکردن منافع بازیگران متنوع منطقه همچنان دشوار است.
درس اصلی برای هند این است که سیاست اوراسیاییاش باید از رویکردی عمدتاً دوجانبه و محدود به حوزههای جداگانه فراتر برود و به مشارکتی پیگیرتر در گفتوگوهای سراسر قاره تبدیل شود. این امر مستلزم نقشآفرینی بیشتر در شکلدادن به اصول، نهادها، و ترتیبات اقتصادیای است که بر آیندۀ اوراسیا اثر خواهند گذاشت.
اوراسیای باثبات در راستای منافع راهبردی هند است، اما ثبات تنها زمانی دوام میآورد که نظم منطقه فراگیر باشد. آیندۀ آن را نمیتوان به تصمیم چند قدرت بزرگ یا گروهبندیهای انحصاری سپرد؛ این آینده باید از راه گفتوگو، برابری حاکمیتی و مشارکت همۀ کشورهای تشکیلدهندۀ آن ساخته شود.
منبع: راشا تودی، ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶
https://english.10mehr.com/why-india-cannot-afford-to-be-a-bystander-in-eurasias-new-security-order/