آن‌ها که آینده را پیش‌بینی می‌کردند، آدم‌های عجیب و غریب تلقی می‌شدند
بمناسبت سالروز پیروزی انقلاب کبیر اکتبر
ا. م. شیری
۵ دستاورد فراموش‌شدهٔ اتحاد شوروی
وقتی از زمانهٔ خود جلوتر باشی، تو را آدم عجیب‌وغریب تصور می‌کنند.
در تاریخ فناوری، قانونی وجود دارد که بارها و بارها تکرار شده است بدین معنی: اختراعی خیلی زودتر از زمان خود پدیدار می‌شود، معاصران با ناباوری و تمسخر به آن می‌نگرند، اما سی- چهل سال بعد، تمام جهان ناگهان به همان راه‌حل می‌رسد. منتها این بار با نام دیگر و با نام کشور دیگری به‌عنوان مخترع و پیشگام آن.
مکتب مهندسی شوروی چندین نمونه از این داستان‌ها را از خود به یادگار گذاشته است. بیایید پنج دستاورد فنی را بررسی کنیم که در زمان خود عجیب و غیرمعمول به نظر می‌رسیدند، اما امروزه پیشگویانه و آینده‌نگرانه شناخته می‌شوند.
۱- اکرانوپلان (ekranoplan) هواپیمایی که از ارتفاع می‌ترسید
هواپیمای بال‌اثر «غول دریای خزر» به همان اندازه که یک سلاح مخفی می‌توانست سازمان اطلاعاتی آمریکا را بترساند، آن‌ها را وحشت‌زده کرده بود. این ماشین عظیم که هم به هواپیما و هم به کشتی شباهت داشت، در ارتفاع چند متری از سطح آب پرواز می‌کرد و از اثر بالشتک هوایی میان بال و سطح آب بهره می‌برد.
سرعت آن چندین برابر کشتی‌های معمولی بود و مصرف سوخت به ازای هر تن بار، از هواپیما کمتر بود.
این فناوری در نگاه نظامیان نوعی ابتکار عجیب‌وغریب به نظر می‌رسید. حوزۀ کاربرد آن بیش از حد محدود بود و هدایتش بسیار تخصصی و دشوار. استفاده غیرنظامی از آن هزینۀ زیادی داشت.
پس از انحلال و محو اتحاد جماهیر شوروی از نقشۀ سیاسی جهان، ساخت و توسعۀ «اکرانوپلان‌ها» تقریباً کنار گذاشته شد. اما امروزه ده‌ها کشور، از جمله چین، دوباره به این ایده روی آورده‌اند و در حال طراحی و ساخت هواپیماهای بال‌اثر برای انتقال سریع کالا میان جزایر و شهرهای ساحلی هستند که حرکت کشتی‌های معمولی در آن‌ها بیش از حد کُند و حمل‌ونقل هوایی بیش از حد گران است.
۲- ارتباطات سیار، پیش از اختراع تلفن همراه
کمتر کسی می‌داند که نخستین نمونۀ عملیاتی ارتباطات رادیویی سیار خودرو در جهان را یک مهندس شوروی در اواخر دهۀ ۱۹۵۰ میلادی ساخته بود.
این دستگاه که «آلتای» نام داشت، امکان برقراری تماس تلفنی از داخل خودرو با شماره‌های معمولی تلفن شهری را فراهم می‌کرد. آن هم سال‌ها پیش از آنکه نخستین نمونه‌های اولیۀ ارتباطات تلفن همراه در کشورهای غربی پدیدار شوند.
مشکل اصلی نه در فناوری، بلکه در گسترش و استفادۀ گسترده از آن بود. این سامانه برای خودروهای سازمانی و اداری در شهرهای بزرگ راه‌اندازی شد، اما هرگز به یک محصول عمومی و همگانی تبدیل نشد. زیرا، آن را یک ابزار محدود برای مقامات دولتی و خدمات اضطراری می‌دانستند.
بیش از بیست سال بعد، کشورهای دیگری توانستند مفهوم ارتباطات سلولی را به موفقیت تجاری برسانند. درحالی‌که ایدۀ تلفن همراه داخل خودرو، پیش‌درآمد فناوریی بود که امروزه تقریباً در جیب همۀ مردم وجود دارد.
اگر به چنین داستان‌هایی علاقه‌مند هستید، به کانال ما در مَکس، با نام «او‌کا‌بِه پروریف» بپیوندید. ما در آنجا اغلب دربارۀ اختراعات محرمانه و شگفت‌انگیز اتحاد جماهیر شوروی مطالبی منتشر می‌کنیم.
۳- خودروی برقی که آن را اسباب‌بازی غیرضروری می‌دانستند
در دهۀ ۱۹۷۰ میلادی، مهندسان شوروی یک خودروی برقی عملیاتی بر پایۀ یک مینی‌بوس معمولی ساختند و آن را به باتری و موتور الکتریکی مجهز کردند که جایگزین موتور بنزینی شده بود.
این خودرو واقعاً حرکت می‌کرد و برای حمل‌ونقل داخلی کارخانه‌ها و همچنین آزمایش مسیرهای شهری مورد استفاده قرار می‌گرفت.
این پروژه به دلیل کاملاً ساده، یعنی به این سبب که باتری‌ها سنگین و گران بودند و ظرفیت ذخیرۀ انرژی آن‌ها نیز به‌سرعت کاهش می‌یافت، متوقف شد. از سوی دیگر، قیمت بنزین در اتحاد جماهیر شوروی بسیار ناچیز بود.
در نتیجه، حمل‌ونقل برقی را نوعی تجمل پرهزینه و فاقد فایده عملی تلقی کردند.
نیم قرن گذشت و خودروهای برقی به یکی از سریع‌ترین صنایع در حال رشد جهان تبدیل شدند. اما مهم‌ترین مانع گسترش استفاده همگانی از آن‌ها، هنوز دقیقاً همان مشکلی است که نیم قرن پیش وجود داشت: ظرفیت باتری و قیمت آن.
۴- سامانۀ خانگی خانه هوشمند، پیش از عصر اینترنت
در مؤسسات طراحی و مهندسی شوروی، از همان دهۀ ۱۹۸۰، مفاهیم خانه‌های مسکونی خودکار در حال توسعه بود: کنترل متمرکز دستگاه گرمایش بر اساس حسگرهای دما در هر اتاق، خاموش شدن خودکار چراغ‌ها در اتاق‌های خالی، و یک سامانۀ واحد کنترل و نظارت که وضعیت شبکه‌های تأسیساتی و مهندسی یک محلۀ مسکونی کامل را زیر نظر می‌گرفت.
این فناوری برای کشوری که اولویت اصلی‌اش ساخت تعداد کافی آپارتمان بود، نه هوشمند کردن آن‌ها، تجمل بیش از حد و غیرضروری تلقی شد. این طرح‌ها عمدتاً روی کاغذ باقی ماندند و تنها در تعداد محدودی ساختمان آزمایشی به اجرا درآمدند.
امروزه سامانه‌های «خانۀ هوشمند» مجهز به حسگرها، کنترل متمرکز دستگاه تهویه و گرمایش و تجهیزات خودکار، نماد خانه‌های پیشرفته و فناورانه محسوب می‌شوند. در حالی که ایدۀ اصلی آن‌ها دهه‌ها پیش از ورود گستردۀ چنین فناوری‌هایی به بازار، در مؤسسات طراحی شوروی مطرح شده بود.
۵- ربات‌های صنعتی برای محیط‌های کاری خطرناک
حتی پیش از آنکه واژۀ «رباتیک» به اصطلاح رایج تبدیل شود، مهندسان شوروی بازوهای مکانیکی و دستگاه‌های دستکاری از راه دور را برای فعالیت در شرایطی مانند صنایع هسته‌ای، کارگاه‌های ریخته‌گری با دمای بسیار بالا و مناطق دارای تشعشعات رادیواکتیو شدید که حضور انسان در آن‌ها ممکن نبود، طراحی کردند.
این بازوهای مکانیکی عملیات بارگیری، جوشکاری و جابه‌جایی قطعات را در مکان‌هایی انجام می‌دادند که حضور انسان در آن‌ها می‌توانست مرگبار باشد.
توسعۀ این سامانه‌ها به‌صورت کاملاً تخصصی و برای کارخانه‌ها و تأسیسات صنعتی مشخص و محرمانه انجام می‌شد و هرگز به تولید تجاری گسترده راه نیافت. این فناوری خاص برای صنایع نظامی و صنعتی ضروری به شمار می‌رفت، نه آغازگر یک صنعت بزرگ در آینده.
امروزه رباتیک صنعتی به بازاری مستقل با گردش مالی ده‌ها میلیارد دلار تبدیل شده است. اما، نخستین گام‌های عملی در این زمینه دقیقاً در همان تأسیسات صنعتی محرمانۀ شوروی، در مکان‌هایی که روزنامه‌نگاران و ناظران خارجی برای دهه‌ها اجازه ورود به آن‌ها را نداشتند، برداشته شد.
چرا این داستان‌ها بارها و بارها تکرار می‌شوند؟
وجه مشترک هر پنج طرح و دستاورد، نبوغ مهندسان منفرد نبود، بلکه یک مشکل ساختاری بود. بدین معنی که فناوری سریع‌تر از آن پیشرفت می‌کرد که اقتصاد و جامعه آمادگی پذیرش آن را داشته باشند.
نظام برنامه‌ریزی متمرکز شوروی توانایی آن را داشت که منابع را برای اجرای پروژه‌های بزرگ و پیشگامانه بسیج کند، اما در تبدیل یک ایده به محصولی عمومی و قابل استفاده در زندگی روزمره، عملکرد ضعیفی داشت.
اختراع در یک مؤسسۀ محرمانه متولد می‌شد، کارایی خود را نشان می‌داد و سپس در بایگانی‌ها به فراموشی سپرده می‌شد. زیرا، یا با برنامۀ پنج‌ساله جاری مطابقت نداشت یا یک طرح محدود و کم‌اهمیت تلقی می‌شد.
در مقابل، بازار غرب در ایجاد جهش‌های بنیادین صرفاً به‌خاطر خودِ پیشرفت علمی ضعیف‌تر عمل می‌کند، اما در تبدیل یک ایدۀ آماده به محصولی که میلیون‌ها نفر حاضر به خرید آن باشند، توانایی بیشتری دارد.
دقیقاً به همین دلیل است که حق ثبت اختراع و پیشگامی در اختراع اغلب در سایه باقی می‌ماند و شهرتِ عرضۀ گسترده به بازار نصیب کسانی می‌شود که دهه‌ها بعد با نسخه‌ای کاربردی‌تر و راحت‌تر از همان ایده وارد بازار شده‌اند.
این قاعده تنها به فناوری‌های غیرنظامی محدود نمی‌شد.
در دهۀ ۱۹۸۰، نیروی دریایی شوروی سامانۀ لیزری دریایی «آکویلون» (Aquilon) را آزمایش می‌کرد. مجموعه‌ای لیزری قادر بود تجهیزات و ابزارهای اپتیکی دشمن را از طریق بازتاب نور شناسایی کند و با ارسال پالس لیزری متمرکز، آن‌ها را از کار بیندازد.
این فناوری در آن زمان چیزی شبیه داستان‌های علمی-تخیلی به نظر می‌رسید. با این حال، این سامانه به مرحلۀ آزمایش‌های واقعی دریایی رسید.
اما پروژه هرگز به تولید انبوه و ادامه عملیاتی گسترده منجر نشد. چندین دهه بعد، سلاح‌های لیزری بار دیگر به یکی از بحث‌برانگیزترین حوزه‌های فناوری نظامی تبدیل شدند.
من (وبلاگ رفع اشکال) تاریخچۀ این پروژۀ غیرمعمول را به‌تفصیل در مقاله‌ای با عنوان زیر بررسی کرده‌ام:
این موضوع امروز چه معنایی دارد؟
تاریخچهٔ این پنج دستاورد یادآوری می‌کند که عقب‌ماندگی فناوری یک کشور همیشه به معنای نبود ایده نیست. گاهی مسئله صرفاً شکاف میان زمان اختراع و زمان مناسب برای ظهور آن است.
اندیشهٔ مهندسی می‌تواند نیم قرن از عصر خود پیشی بگیرد، اما بدون تجاری‌سازی و تبدیل شدن به محصول عملی، حتی یک دستاورد نبوغ‌آمیز نیز ممکن است در حد یادداشتی در بایگانی‌های یک مؤسسهٔ بسته تا زمانی باقی بماند، که تمام جهان آن را با نامی جدید دوباره کشف کند.
برگرفته از: «دزن.رو»
١۶ آبان-عقرب ١۴٠۵
