ټکنالوژي، سیاست او د عدالت پوښتنه
نور محمد غفوری
ایا د نوې زمانې په راتګ سره ټولنیز فکرونه زاړه شوي؟
ځینې کسان ځای ځای داسې نظر وړاندې کوي چې د نویې زمانې په راتګ سره چې نړۍ د نانوتکنالوژۍ (Nanotechnology) او روباټونو پر لور روانه او له حکومتونو سره د مستقیمو معاملو رول زیاتیږي، نور د شعارونو او ټولنو دوران تېر او دا د تاریخ کندو ته سپارل شوي دي . په دې مختصره لیکنه کې په نوې زمانه کې د ټکنالوژۍ او ټولنیزو فکرونو د اړیکو په اړه یو ځغلند نظر اچوو.
بلې، نړۍ د بېساري تخنیکي بدلونونو له پړاو څخه په چټکۍ تېریږي. مصنوعي ځیرکتیا، نانوتکنولوژي، روباټیک او ډیجیټلي شبکې نه یوازې د تولید، کار او اقتصاد بڼه بدله کړې، بلکې د سیاست، دولت او ټولنیزو اړیکو بنسټونه یې هم تر اغیز او پوښتنې لاندې راوستي دي. په داسې حال کې، دا پوښتنه راولاړیږي چې ایا د عدالت، ټولنیزې برابرۍ او دیموکراتیک مشارکت هغه فکري چوکاټونه چې د شلمې پېړۍ محصول ګڼل کېږي، لا هم د نن او سبا له پاره ارزښت لري که نه؟
تاریخي تجربه ښيي چې ټکنالوژیک پرمختګ هېڅکله د ټولنیزو ستونزو پای نه دی اعلان کړی، بلکې ډېر ځله یې نابرابري، د قدرت تمرکز او اخلاقي ننګونې لا ژورې کړې دي. د معلوماتي اقتصاد په عصر کې، شتمني او واک تر پخوا ډېر په محدودو لاسونو کې راټولېږي، او دا وضعیت د دولت د رول، ټولنیز عدالت او د بازار د کنټرول بحثونه لا پسې مهم ګرځوي. له همدې امله، په هغو هېوادونو کې چې تر ټولو پرمختللې ټکنالوژي لري، د رفاهي دولت، سوسیال دیموکراسۍ او ټولنیز مسئولیت بحثونه نه دي ختم شوي، بلکه په نوې بڼه راژوندي شوي دي.
دا رښتیا ده چې د ګوندونو او دودیزو تشکیلاتو نفوذ په ډېرو ټولنو کې کم شوی، خو دا د ټولنیز فکر د زوال معنا نه لري. برعکس، دا بدلون د موضوعمحوره اکټیویسم (Issue-based Activism) او د نوو، انعطافمنو ټولنیزو او مدني جوړښتونو اړتیا څرګندوي: شبکوي حرکتونه، مدني ائتلافونه، موضوعمحوره اکټیویسم، او ډیجیټلي مشارکتونه. ستونزه په ایډیالوژۍ کې نه ده، بلکې په هغې بڼې کې ده چې له زمانې سره نه ده عیاره شوې.
په نړیوال سیاست کې د دولتمحورې معاملې زیاتېدل هم د دې مانا نه لري چې ټولنې او مدني ځواکونه بېاهمیته شوي دي. تاریخ ښيي چې هغه دولتونه چې له داخلي ټولنیز فشار، فکري بدیلونو او حسابورکوونې پرته عمل کوي، ژر یا وروسته د مشروعیت له بحران سره مخ کېږي. دوامدار ثبات تل له دننه راولاړیږي، نه یوازې د بهرنیو معاملو له لارې.
له همدې امله، د نوې زمانې اصلي ننګونه دا نه ده چې «پخواني فکرونه پرېښودل شي»، بلکې دا ده چې څنګه د عدالت، ازادۍ، انساني کرامت او ټولنیز مسئولیت مفاهیم د ټکنالوژیک عصر له واقعیتونو سره بیا تعریف شي. راتلونکی نه یوازې د روباټونو او الگوریتمونو دی، بلکې د انسان، اخلاقو او ټولنې د نوې پوهاوي غوښتنه هم کوي. هغه ټولنه به بریالۍ وي چې هم له ټکنالوژۍ ګټه واخلي او هم د انسان ارزښتونه خوندي وساتي.
۲۰/۱/۲۰۲۶
