سیری در شعر «آرش کمانگیر» از سیاوش کسرائی

 

  آرش کمانگیر
(شنبه 23 اسفند 1337) 
 
تحلیل واره ای از 
شین میم شین
·         برف می بارد
·         برف می بارد به روی خار و خاراسنگ
·        کوه ها خاموش
·         دره ها دلتنگ
·         راه ها چشم انتظار کاروانی با صدای زنگ
·         
·        بر نمی شد گر ز بام کلبه ها دودی
·        یا که سوسوی چراغی، گر پیامی مان نمی آورد،
·         رد پا ها گر نمی افتاد روی جاده ها لغزان ،
·        ما چه می کردیم در کولاک دل آشفته دمسرد؟

·        آنک آنک کلبه ای روشن
·        روی تپه، روبروی من
·         در گشودندم
·        مهربانی ها نمودندم
·        زود دانستم که دور از داستان خشم برف و سوز
·        در کنار شعله ی آتش
·        قصه می گوید برای بچه های خود، عمو نوروز:
 
·        «گفته بودم، زندگی زیبا ست
·        گفته و ناگفته ای بس نکته ها کاینجا ست
·        آسمان باز
·         آفتاب زر
·        باغ های گل
·        دشت های بی در و پیکر

·        سر برون آوردن گل از درون برف
·        تاب نرم رقص ماهی در بلور آب
·         بوی عطر خاک باران خورده در کهسار
·         خواب گندمزارها در چشمه ی مهتاب
·        آمدن، رفتن، دویدن
·        عشق ورزیدن
·        در غم انسان نشستن
·        پا به پای شادمانی های مردم، پای کوبیدن

·        کار کردن، کار کردن
·         آرمیدن
·        چشم انداز بیابان های خشک و تشنه را دیدن
·         جرعه هایی از سبوی تازه آب پاک نوشیدن

·         گوسفندان را سحرگاهان به سوی کوه راندن
·        همنفس با بلبلان کوهی آواره، خواندن
·        در تله افتاده آهوبچگان را شیر دادن
·         نیمروز خستگی را در پناه دره ماندن
·        گاهگاهی
·        زیر سقف این سفالین بام های مه گرفته
·        قصه های در هم غم را ز نم نم های باران ها شنیدن
·         بی تکان گهواره رنگین کمان را
·         در کنار بام دیدن
·        یا شب برفی
·        پیش آتش ها نشستن
 
·        دل به رؤیاهای دامنگیر و گرم شعله بستن 
·        آری آری زندگی زیبا ست
·         زندگی آتشگهی دیرینه پا برجا ست

·        گر بیفروزیش رقص شعله اش در هر کران پیدا ست
·        ورنه خاموش است و خاموشی گناه ما ست!» 

·        پیر مرد آرام و با لبخند
·        کنده ای در کوره افسرده جان افکند

·         چشم هایش در سیاهی های کومه، جست و جو می کرد
·         زیر لب آهسته با خود گفتگو می کرد:
·        «زندگی را شعله باید برفروزنده
·        شعله ها را هیمه سوزنده
·        جنگلی هستی تو ای انسان
·        جنگل ای روییده آزاده
·        بی دریغ افکنده روی کوه ها دامان
·        آشیان ها بر سر انگشتان تو جاوید
·        چشمه ها در سایبان های تو جوشنده،
·         آفتاب و باد و باران بر سرت افشان
·        جان تو خدمتگر آتش،
·        سر بلند و سبز باش ای جنگل انسان!»   
·        « زندگانی شعله می خواهد!»،  صدا سر داد عمو نوروز
·        « شعله ها را هیمه باید روشنی افروز
·        کودکانم، داستان ما ز آرش بود
·         او ـ  به جان ـ  خدمتگزار باغ آتش بود
·        روزگاری بود
·        روزگار تلخ و تاری بود
·        بخت ما چون روی بدخواهان ما تیره
·        دشمنان بر جان ما چیره
·        شهر سیلی خورده هذیان داشت
·         بر زبان، بس داستان های پریشان داشت

·        زندگی سرد و سیه چون سنگ
·         روز بدنامی
·        روزگار ننگ

·        غیرت اندر بندهای بندگی پیچان
·         عشق در بیماری دلمردگی بیجان

·         فصل ها فصل زمستان شد
·         صحنه گلگشت ها گم شد، نشستن در شبستان شد
·        در شبستان های خاموشی
·         می تراوید از گل اندیشه ها عطر فراموشی

·         ترس بود و بال های مرگ
·        کس نمی جنبید، چون بر شاخه، برگ از برگ

·        سنگر آزادگان خاموش
·        خیمه گاه دشمنان پر جوش
·        مرزهای ملک
·        همچو سر حدات دامنگستر اندیشه بی سامان
·         برج های شهر
·        همچو باروهای دل، بشکسته و ویران
·        دشمنان بگذشته از سر حد و از بارو
·        هیچ سینه کینه ای در بر نمی اندوخت
·        هیچ دل مهری نمی ورزید

·        هیچکس دستی به سوی کس نمی آورد
·        هیچ کس در روی دیگر کس نمی خندید

·        باغ های آرزو، بی برگ
·         آسمان اشک ها، پر بار
·        گرمرو آزادگان دربند
·        روسپی نامردمان در کار

·        انجمن ها کرد، دشمن
·        رایزن ها گرد هم آورد، دشمن
·        تا به تدبیری که در ناپاک دل دارند
·        هم به دست ما، شکست ما بر اندیشند

·        نازک اندیشان شان بی شرم
·        که مباداشان دگر، روز بهی در چشم
·        یافتند آخر فسونی را که می جستند

·        چشم ها با وحشتی در چشمخانه، هر طرف را جست و جو می کرد
·        و این خبر را هر دهانی، زیر گوشی بازگو می کرد :
·        «آخرین فرمان، آخرین تحقیر
·        مرز را پرواز تیری می دهد سامان
·        گر به نزدیکی فرود آید
·        خانه هامان تنگ
·         آرزومان کور
·        ور بپرد دور
·        تا کجا، تا چند؟
·        آه کو بازوی پولادین و کو سر پنجه ایمان؟» 

·        هر دهانی این خبر را بازگو می کرد
·        چشم ها ـ بی گفت و گویی ـ هر طرف را جست و جو می کرد

·        پیر مرد ـ اندوهگین ـ دستی به دیگر دست می سایید
·        از میان دره های دور، گرگی خسته می نالید
·        برف روی برف می بارید
·         باد، بالش را به پشت شیشه می مالید.
·        «صبح می آمد»،  پیر مرد آرام کرد آغاز
·        «پیش روی لشکر دشمن، سپاه دوست،  دشت نه دریایی از سرباز
·         
·        آسمان الماس اخترهای خود را داده بود از دست
·        بی نفس می شد سیاهی دردهان صبح
·         باد پر می ریخت روی دشت باز دامن البرز

·         لشکر ایرانیان در اضطرابی سخت درد آور
·        دو دو و سه سه به پچ پچ گرد یکدیگر
·        کودکان بر بام
·        دختران بنشسته بر روزن
·        مادران غمگین، کنار در
·        کمکمک در اوج آمد پچ پچ خفته
·         خلق چون بحری بر آشفته
·         به جوش آمد
·        خروشان شد
·         به موج افتاد
·        برش بگرفت و مردی ـ چون صدف ـ
از سینه بیرون داد:
·        «منم آرش!»  
·        چنین آغاز کرد آن مرد با دشمن
·        «منم آرش سپاهی مردی آزاده
·        به تنها تیر ترکش آزمون تلخ تان را
·        اینک آماده

·        مجوییدم نسب
·         فرزند رنج و کار
·        گریزان چون شهاب از شب
·        چو صبح آماده دیدار

·        مبارک باد آن جامه که اندر رزم پوشندش
·        گوارا باد آن باده که اندر فتح نوشندش
·        شما را باده و جامه
·        گوارا و مبارک باد
·        دلم را در میان دست می گیرم
·         و می افشارمش در چنگ،
·        دل این جام پر از کین پر از خون را
·         دل این بی تاب خشم آهنگ،
·        که تا نوشم به نام فتح تان در بزم
·         که تا کوبم به جام قلب تان در رزم
·        که جام کینه از سنگ است
·         به بزم ما و رزم ما سبو و سنگ را جنگ است
 
 
·         در این پیکار
·         در این کار
·         دل خلقی است در مشتم
·        امید مردمی خاموش همپشتم

·        کمان کهکشان در دست
·        کمانداری کمانگیرم
·        شهاب تیز رو، تیرم
·        ستیغ سر بلند کوه، مأوایم
·        به چشم آفتاب تازه رس، جایم

·         مرا تیر است، آتشپر
·        مرا باد است، فرمانبر

·         و لیکن چاره را امروز، زور و پهلوانی نیست
·         رهایی با تن پولاد و نیروی جوانی نیست
·        در این میدان
·        بر این پیکان هستی سوز سامان ساز
·        پری از جان بباید، تا فرو ننشیند از پرواز!» 
·        پس آنگه سر به سوی آسمان بر کرد
·         به آهنگی دگر، گفتار دیگر کرد:
·        «درود، ای واپسین صبح، ای سحر بدرود
·        که با آرش تو را این، آخرین دیدار خواهد بود

·        به صبح راستین سوگند
·         به پنهان آفتاب مهربار پاک بین سوگند
·        که آرش جان خود در تیر خواهد کرد
·        پس آنگه بی درنگی خواهدش افکند

·        زمین می داند این را، آسمان ها نیز
·        که تن بی عیب و جان پاک است
·        نه نیرنگی به کار، من نه افسونی
·        نه ترسی در سرم، نه در دلم باک است.»
·         
·        درنگ آورد و یک دم شد به لب خاموش
·        نفس در سینه ها ـ بی تاب ـ می زد جوش
 
 
·        «ز پیشم مرگ
·        نقابی سهمگین بر چهره می آید
·         ـ به هر گام هراس افکن ـ
·        مرا با دیده ی خونبار می پاید
·        به بال کرکسان، گرد سرم پرواز می گیرد
·         به راهم می نشیند، راه می بندد
·        به رویم، سرد می خندد
·        به کوه و دره می ریزد طنین زهرخندش را
·        و بازش، باز می گیرد

·        دلم از مرگ بیزار است
·         که مرگ اهرمن خو آدمی خوار است
·        ولی آن دم که ز اندوهان، روان زندگی تار است
·        ولی آن دم که نیکی و بدی را گاه پیکاراست
·        فرو رفتن به کام مرگ شیرین است
·        همان بایسته آزادگی این است
·        هزاران چشم گویا و لب خاموش
·         مرا پیک امید خویش می داند
·        هزاران دست لرزان و دل پر جوش
·        گهی می گیردم، گه پیش می راند

·         پیش می آیم
·        دل و جان را به زیور های انسانی می آرایم
·        به نیرویی که دارد زندگی در چشم و در لبخند
·        نقاب از چهره ترس آفرین مرگ خواهم کند!»
·        نیایش را دو زانو بر زمین بنهاد
·        به سوی قله ها دستان ز هم بگشاد:
·        «برآ، ای آفتاب، ای توشه امید
·         برآ، ای خوشه خورشید

·        تو جوشان چشمه ای، من تشنه ای بی تاب
·        برآ، سر ریز کن تا جان شود سیراب

·        چو پا در کام مرگی تند خو دارم
·        چو در دل، جنگ با اهریمنی پرخاشجو دارم
·         به موج روشنایی، شست و شو خواهم
·        ز گلبرگ تو ای زرینه گل، من رنگ و بو خواهم

·         شما، ای قله های سرکش خاموش
·         که پیشانی به تندرهای سهم انگیز می سایید
·        که بر ایوان شب دارید، چشم انداز رؤیایی
·        که سیمین پایه های روز زرین را به روی شانه می آرید
·        که ابر ‌آتشین را در پناه خویش می گیرید،
·        غرور و سربلندی هم شما را باد!
·        امیدم را برافرازید
·        چو پرچم ها که از باد سحرگاهان به سر دارید
·        غرورم را نگه دارید
·         به سان آن پلنگانی که در کوه و کمر دارید!»
·         زمین خاموش بود و آسمان، خاموش
·         تو گویی این جهان را بود با گفتار آرش، گوش
·        به یال کوه ها لغزید ـ کم کم ـ پنجه خورشید
·        هزاران نیزه ی زرین، به چشم آسمان پاشید

·         نظر افکند آرش سوی شهر، آرام:
·        کودکان بر بام
·        دختران بنشسته بر روزن
·        مادران ـ غمگین ـ کنار در
·        مردها در راه
 
·         سرود بی کلامی با غمی جانکاه
·        ز چشمان برهمی شد با نسیم صبحدم همراه:

·        «کدامین نغمه می ریزد
·         کدام آهنگ آیا می تواند ساخت
·        طنین گام های استواری را که سوی نیستی، مردانه می رفتند؟
·         طنین گام هایی را که آگاهانه می رفتند؟»
·         
·        دشمنانش در سکوتی ریشخند آمیز
·        راه وا کردند
·         کودکان از بام ها او را صدا کردند
·        مادران او را دعا کردند
·         پیر مردان چشم گرداندند
·         دختران ـ بفشرده گردن بندها در مشت ـ
·        همره او قدرت عشق و وفا کردند
 
·         آرش اما همچنان خاموش
·        از شکاف دامن البرز بالا رفت
·         وز پی او
·         پرده های اشک ـ پی در پی ـ فرود آمد
·        بست یک دم چشم هایش را عمو نوروز
·        خنده بر لب، غرقه در رؤیا
·        کودکان با دیدگان خسته و پی جو
·        در شگفت از پهلوانی ها
 
·        شعله های کوره در پرواز
·         باد در غوغا.
·        شامگاهان
·        راهجویانی که می جستند آرش را به روی قله ها پیگیر
·         باز گردیدند
·        ـ بی نشان از پیکر آرش ـ
·        با کمان و ترکشی بی تیر. 
         
·        آری، آری، جان خود در تیر کرد آرش
·         کار صد ها صد هزاران تیغه ی شمشیر کرد آرش

·         تیر آرش را سوارانی که می راندند بر جیحون
·        به دیگر نیمروزی از پی آن روز
·         نشسته بر تناور ساق گردویی فرو دیدند
·         و آنجا را از آن پس
·        مرز ایرانشهر و توران بازنامیدند

·         آفتاب
·        درگریز بی شتاب خویش
·        سال ها بر بام دنیا ـ پا کشان ـ سر زد
·        ماهتاب  
·        ـ بی نصیب از شبروی هایش همه خاموش ـ
·         در دل هر کوی و هر برزن
·        سر به هر ایوان و هر در زد
·         آفتاب و ماه را در گشت
·        سال ها بگذشت
·         سال ها و باز
·        در تمام پهنه البرز
·         و این سراسر قله مغموم و خاموشی که می بینید
·        و اندرون دره های برف آلودی که می دانید
·         رهگذرهایی که شب در راه می مانند
·          نام آرش را پیاپی در دل کهسار می خوانند
·        و نیاز خویش می خواهند

·         با دهان سنگ های کوه، آرش می دهد پاسخ
·         می کندشان از فراز و از نشیب جاده ها آگاه
·        می دهد امید
·        می نماید راه
·        در برون کلبه می بارد
·         برف می بارد به روی خار و خارا سنگ
·         کوه ها خاموش
·        دره ها دلتنگ
·        راه ها چشم انتظار کاروانی با صدای زنگ

·         کودکان دیری است در خواب اند
·         در خواب است، عمو نوروز
·         می گذارم کنده ای هیزم در آتشدان
·        شعله بالا می رود، پر سوز.