د غبرګولي، اتمه،‌ د پښتو خوږه ژبه، د ورځې په…

لیکونکۍ: محمدعثمان نجیب ژبه،‌ او مورنۍ ژبه، د څښټن تعالیٰ له…

دفاع از جمهوریت یعنی دفاع از خون هزاران سرباز و…

نویسنده: مهرالدین مشید دفاع از جمهوریت به معنای دفاع از ارزش…

مختصری درباره تاریخچه احیای مجدد و باز ساز ی…

جهان درویرانی افغانستان دست داشت درین شکی نیست و اظهر…

ازمثالهای زشت ونامیمون فدرالیزم

برګرفته برخی از مقاله تحقیی تحت عنوان (سیستم ونظام های…

تجمع گروه های تروریستی در شمال؛ بستر سازی برای جنگ…

نویسنده: مهرالدین مشید جغرافیای شمال زیر پاشنه های تروریسم و سکوی…

پاکستان و ایران حاميان اصلی طالبان و عاملان فاجعه در…

نویسنده: مهرالدین مشید ابراز نگرانی پاکستان و ایران از گروه‌ های…

چند شعر از دارین_زکریا

برگردان چند شعر از #دارین_زکریا شاعر سوریه‌ای خانم "دارین زکریا" (به…

چهار هایکو

ترجمه‌ی چهار هایکو از #توروالد_برتلسن هایکوسرای دانمارکی* توسط #زانا_کوردستانی  آقای "توروالد…

فلسفه هایدگر میان تبلیغ فاشیسم و آنتی کمونیسم

Martin Heidegger(1889-1976)  آرام بختیاری کج فهمی فیلسوفان مذهبی دانشگاهی وطن از هایدگر. چرا…

سفر ملاهبت الله به کابل ؛ نشانه های زوال یا…

نویسنده: مهرالدین مشید نبض زمان و رقم خوردن شمارش معکوس در…

جامعه دین زده چگونه است؟

عبارت از جامعه می باشد٬ که دیندار از دین٬ چون…

نوای خلقِ غمدیدهء بغلان!

امین الله مفکر امینی       2024-13-05 آسمـان گرفته سخت برما، زمیــــن از سوی…

تنهایی و غربت شناخت نامه ی تبعید

نویسنده: مهرالدین مشید روایت دیگری از تنهایی و غربت روایت تبعید یعنی…

دست یاری 

بر بلای سیل بغلان مبتلا است  ساکنان اش زین مصیبت در…

تجلیل از روزمادردرکشورشاهی هالند

بتاریخ 12می سالجاری درشهرارنهم کشورشاهی هالند محفل باشکوهی ازسوی شوراي…

بجنبید ایکه خود ها، حامییان حقوق بشرخوانید!

امین الله مفکر امینی       2014-13-05! ندانم چطور گویم ویا به تصویر کشمدردوناله…

اینجا بغلان است، آدمیت را سیل برده است!

سیامک بهاری “ما نه غذا داریم، نه آب آشامیدنی، نه سرپناه،…

خشم سیلاب

رسول پویان خانه و باغ و زمین و روستا ویران گشت خـشـم…

 قاضی ی شهر شرف

محمد عالم افتخار مال تاجـر غرق دریا گشـته بود تاجر آنجا محوِ…

خیزش های مردمی نشانه های شکست طلسم وحشت طالبانی

نویسنده: مهرالدین مشید تبعیض، حرمت شکنی و استبداد کار نامه ی…

«
»

   از علویان تا ابن رشد در فلسفه اسلامی

                        (بخش پایانی )

 

نصرت شاد

مورخین غربی ، مذهب علوی را جنبشی فلسفی دینی در اسلام میدانند . یک چهارم مسلمانان ترکیه امروزی پیرو این مذهب هستند که از زمان آتاتورک مورد سرکوب و تحلیل قرار گرفته اند و مجبور شده اند همچون رواقیون یونان ، نیمه مخفی زندگی کنند  .تاکنون تعدادی از نوآوران فلسفه اسلامی که فقط فروتنانه و دست به عصا، خواهان اصلاحاتی در اسلام بوده اند بجرم کفر و شک جان خود را در این راه از دست داده اند .

پایه گذار مذهب علوی در قرن 13 میلادی حاجی بکتاش اهل سغد است که اجدادی ترکمن و ترک داشت . در قرن 16 میلادی فردی بنام بلیم سلطان کوشید تا در تفکر علوی نوگرایی را رواج دهد . در قرن 16 شاعر معروف علوی یعنی پیر سلطان عبدال به خلق آثاری ادبی موفق شد . جنبش علوی که در قرن 13 میلادی شروع شده بود در قرن 16 رسمیت یافت . علویان مخالف سیاست و برقراری جمهوری دینی اسلامی هستند . آنها به مسجد خود تکه میگویند . آرامگاه حاجی بکتاش در شرق آنکارا هرسال محل دیدار زوار علوی است .

علویان تنها عبادت را شناخت طبیعت و پیروی از اخلاق انسانی میدانند . در مورد پرواز روح آنان به پدیده تناسخ باور دارند . اسلام شناسان غربی مدعی هستند که مذهب علوی دارای یک سیستم فلسفی است . علویان کائنات را لباس خدا میدانند و نظرشان از جهان مثل نظر هگل است . امروزه اشاره میشود که هفت قرن ادبیات ترکیه زیر تعثیر مستقیم مذهب و فلسفه علوی بوده است .

 – هنری کوربین مدعی است که فلسفه مذهب یا فرقه علوی همیشه از جنبش های اجتماعی دفاع کرده است . این فلسفه در ترکیه زیر حاکمیت و خفقان سنی ها همیشه تمایلات لائیک و سوسیالیستی داشته . بخش مهمی از فلسفه علوی را میتوان در اشعار یونس امره شاعر قرن 14 میلادی در ترکیه مشاهده نمود . او نه تنها میان سنی ها بلکه میان چپهای فعال اجتماعی نیز محبوبیت خاصی دارد گرچه یونس امره یک جهانبینی پانته ایستی طبیعت خدایی ایده آلیستی را نمایندگی میکند .

یک شاخه مهم فلسفه اسلامی ایرانی ، فلسفه اشراق است که شامل راسیونالیسم عرفانی و سنت فلسفی ابن سینا است . در این عرفان ایرانی ، راسیونالیسم و عناصر عرفانی الهام با هم ذوب و ترکیب شده اند . استاد مکتب اشراق یک ایرانی بنام سهروردی معروف به شیخ اشراق یعنی استاد نور و روشنی است . شهروردی بعد از اعدام و شهادت ، در فلسفه اسلامی لقب المقتول گرفت . او تنها فیلسوف اسلامی نیست که دچار سرنوشت سقراط و جردانو برونو و عیسی مسیح شد . سلطان صلاح الدین ایوبی که در مقابل مسیحیان ، دمکرات و آزادمنش بود ، در مقابل منتقدین اسلامی خودی بیرحم بود و در سال 1191 میلادی در شهر حلب امر به اعدام سهروردی داد .

سهروردی در سال 1153 میلادی در غرب ایران در روستای سهرورد بدنیا آمد . سیستم فکری او بر اساس سنتز دوئالیسم ایرانی یعنی عرفان و راسیونالیسم افلاتونی ابن سینا بنا شده بود . محمد اقبال متفکر پاکستانی (1937-1871) در کتاب خود ” رشد و تحول متافیزیک در ایران ” مدعی است که خصوصیت بارز شخصیت ایرانی اینست که عشق به خیالپردازی و فرضیه متافیزیک دارد . سهروردی متکی به متافیزیک دین زردشت بود که در قرن ششم پیش از میلاد فلسفه نورانی را تبلیغ کرده بود . طبق نظر هنری کوربین سهروردی خالق ” فنومنولوگی نور عرفانی ” است . در آثار او تغییر نظرات ارسطو به نفع فلسفه افلاتون صورت گرفته . در آنجا از انواع سنت فرشته و ملائک دین زردشت استفاده میشود . فلسفه اشراق و نور سهروردی ترکیبی است از آموزشهای زردشتی ایران باستان ، فلسفه یونان باستان ، و فرهنگ اسلامی عربی .

ابن عربی (1240-1165) یکی از خدادوستان عرب فلسفه اسلامی در اندلس بدنیا آمد و در دمشق درگذشت . او دارای یک سیستم الهیاتی عرفانی و فلسفه اش پانته ایستی ایده آلیستی اگزیستنزیستی است . ابن عربی در خدا و جهان یک وحدت بدون فرق می بیند و تنها رابطه منطقی بین آندو اینست که خذا پیش از جهان وجود داشته . فلسفه ابن عربی افلاتونی است . فلسفه آفرینش جهان او متکی به نظرات فیثاغورث است یعنی عشق خدا به انسان موجب آفرینش جهان شد و عشق خدا به انسان موجب شد که خدا برای او ابتدا جهان را خلق کند چون انسان تنها موجودی است که قادر به شناخت است . این نظر عشق خدا به انسان شباهتی به نظرات اسپینوزا (1677-1632) دارد . بعید نیست که نظرات ابن عربی از طریق ابن میمون (1204-1138) یهودی تبار در سدههای میانه به اسپینوزای یهودی رسیده باشند .

تئوری انسان کامل ابن عربی زیر تعثیر نظرات فیلو و رواقیون یونان است . شاگرد ابن عربی در ایران متفکر صوفی عین القدر همدانی در سال 1132 اعدام شد . ابن عربی که فیلسوف شاعر یا شاعر فیلسوف نیز است ، یک صوفی است ولی صوفیسم او یک فلسفه معمولی نیست بلکه ترکیبی است از عشق و شناخت . تمام شاگردان ابن عربی خواهان فلسفه متافیزیکی خدا بعلاوه جهان و اخلاق عشق بودند . هنری کوربین ؛ مورخ تاریخ فلسفه اسلامی ، شاگردان و هواداران ابن عربی در ایران را محفل مکتب اصفهان مینامید .

 ملا صدرای شیرازی، متوفی 1640 میلادی ، شاگرد میرداماد ، رهبر فلسفه زمان صفویان است . او خالق نوعی مکتب اسکولاستیک است که در آن افکار فارابی ، ابن سینا ، سهروردی ، و ابن عربی با هم گره خورده اند . ملا هادی سبزواری (1878-1798) حتی در قرن 19 میلادی این سنت فلسفه ملاصدرا را ادامه داد که تا امروز در ایران معتبر است .

مورخین غربی به غزالی ، متولد 1058 میلادی در تونس ، لقب آسیابان داده اند چون او به خردکردن خیلی از موضوعات و مفاهیم فلسفی پیش از خود پرداخت . این کار او شباهتی با کانت (1804-1724 ) دارد که در سال 1781 با کمک تئوری شناخت و کتاب ” نقد عقل مطلق ” خود متافیزیک در فلسفه غرب را داغان کرد گرچه او خود یک متافیزیک گرا ماند و ایده خدا ، آزادی ، زندگی ابدی ، را در تمام عمر نمایندگی میکرد . بیوگرافی غزالی و کانت شباهتهایی دارند گرچه غزالی متهم شد که راسیونالیسم را در اسلام نابود کرده .

برای اینکه در بغداد خلیفه عرب با کمک وزیرش یعنی نظام الملک به مبارزه با باطنین و اسمائیلیان بپردازد از غزالی دعوت کرد تا در این مورد کمک کند . سرانجام طرفداران حسن صباح که علیه عباسیان مبارزه میکردند ، توانستند نظام الملک را ترور کنند . بعد از آن مغولان بعد از اشغال ایران در سال 1256 میلادی سازمان حسن صباح را منهدم کردند .

غزالی گرچه خود بنیادگرا نیست ولی از فیلسوفان دیگر انتقاد میکند که آیا تفسیر قرآنی آنان به پاسخ موضوعات فلسفی میپردازد . او با طرح بیست تز و سئوال خود مخصوصا از ابوعلی سینا در این زمینه انتقاد میکند . غزالی خود تحت تعثیر مکتب اشعری بود و در کتاب ” کیمیای سعادت ” عرفان را اساس سعادت انسان معرفی میکند . او سالوس و ریا و مرام گرایی را تقوایی فرمالیستی میداند . و گرچه به مبارزه علیه باطنی ها پرداخت ولی بنیادگرا نیست بلکه بطور مدرن خواهان آزادی نامحصور تفکر است . و گرچه غزالی همچون نیچه با پتک خود به درهم کوبیدن فلسفه پیش از خود پرداخت نباید او را مسئول بحران فلسفه اسلامی بعد از او دانست .

ابن رشد ( 1198- 1126  میلادی) ، عرب اندلسی در غرب و شرق از قرن 13 میلادی تا پایان دوره رنسانس مورد توجه بود . او میگفت که دو نوع حقیقت متضاد هم وجود دارد ؛ حقیقت دینی و حقیقت فلسفی . ابن رشد اصرار داشت که ایمان و شناخت با هم تضادی ندارند . به ادعای مورخین غربی فلسفه اسلامی او خواهان برابری صد در صد زن و مرد در اسلام بود . در جهان اسلامی غرب آن زمان آثار او اوج و پایان فلسفه اسلامی بودند . در سال 1492 میلادی کلمبوس آمریکا را کشف کرد و آخرین اعراب و مسلمانان از اندلس و اروپای جنوبی خارج شدند . در اندلس آنزمان غیر از ابن رشد دو فیلسوف مهم اسلامی دیگر به نامهای ابن طفیل و ابن بدجه در جهان اسلام فعال بودند .

 

  ++ د ر اینجا در مورد علویان چند سطری بعنوان مقدمه از مقاله پیشین  آورده  شده .

 

منبع .

wolfgang günter lerch, denker des propheten.2002, s.94-100 und 130-138