نویسنده: مُوَدّه اسکندر ــ 

رویارویی دوبارهٔ عربستان سعودی با یمن محدودیت‌های توان دفاعی این کشور را آشکار می‌کند و بلندپروازی‌های اقتصادی‌ای را، که ریاض به‌سختی می‌تواند از آن‌ها چشم‌پوشی کند، به خطر می‌اندازد.

عربستان سعودی بهای جنگ‌های خود را در فاصله‌ای دور از میدان نبرد می‌پردازد. حملات به تأسیسات نفتی، فرودگاه‌ها، و پایگاه‌های نظامی این کشور توان دفاعی و اقتصاد پادشاهی را زیر فشار قرار داده است؛ آن هم در شرایطی که ریاض با چشم‌انداز حمله‌ای دیگر از سوی آمریکا و اسرائیل به ایران روبه‌رو است.

در چنین شرایطی، تهران در ۲۶ اکتبر مقاماتی از ایران، عربستان سعودی، پاکستان، و ترکیه را گرد هم آورد تا دربارهٔ امنیت منطقه‌ای گفت‌وگو کنند. این نشست در حالی برگزار شد که رویارویی ریاض با یمن همچنان حل‌نشده باقی مانده است، و حملات به زیرساخت‌های حیاتی، عملیات هوانوردی و پالایش نفت را مختل کرده و بر فشارهای اقتصادی پادشاهی افزوده است.

تهران هشدار داده است که در صورت ازسرگیری جنگ علیه ایران، پاسخی شدیدتر خواهد داد؛ موضوعی که احتمال گسترش حملات به تأسیسات انرژی، مراکز داده، کابل‌های ارتباطی زیردریایی، منابع آب و دیگر زیرساخت‌های حیاتی در سراسر خلیج فارس را مطرح می‌کند. ریاض اکنون باید هزینهٔ فزایندهٔ سیاست‌های منطقه‌ای خود را در برابر گزینهٔ کاهش تنش‌ها بسنجد.

ایران شریان‌های حیاتی را هدف قرار می‌دهد

کشورهای خلیج فارس که میزبان تأسیسات نظامی آمریکا هستند، از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۶ تا توقف حملات متقابل در اواخر ژوئیه، بر اثر حملات به قلمرو و زیرساخت‌های حیاتی خود متحمل خسارت‌های سنگین مادی و اقتصادی شدند.

خسارت‌ها تنها به پایگاه‌های نظامی آمریکا، که قرار بود از این کشورها محافظت کنند، محدود نماند، بلکه تأسیسات اقتصادی و مراکز مرتبط با تولید، انتقال، و صادرات انرژی را نیز دربر گرفت. تحقیقی از خبرگزاری رویترز، که در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، دست‌کم ۱۳۵ حملهٔ موشکی و پهپادی به ۸۴ مرکز زیرساختی در هفت کشور منطقه را مستند کرد.

در عربستان سعودی، این حملات محدودیت‌های چتر حمایتی نظامی آمریکا را آشکار ساخت. پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در الخرج بارها هدف حملات ایران قرار گرفت.

تحقیقی که از سوی میداس‌تاچ (MeidasTouch) با همکاری شبکهٔ والور (VALOR) منتشر شد، از آسیب دیدن یک هواپیمای هشدار زودهنگام هوابرد E-3 Sentry و هواپیماهای سوخت‌رسان KC-135 پرده برداشت؛ هواپیماهایی که نقش مهمی در نظارت بر حریم هوایی، هماهنگی عملیات، و پشتیبانی از مأموریت‌های هوایی دارند. تأسیسات مورد استفادهٔ نیروهای نظامی آمریکا نیز آسیب دیدند. حملات همچنین اهداف دیپلماتیک، از جمله سفارت آمریکا در ریاض، را دربر گرفت.

بیشترین فشار بر بخش انرژی عربستان سعودی وارد شد و حملات، میدان‌های نفتی، ایستگاه‌های پمپاژ، پالایشگاه‌ها، و تأسیسات صادراتی را هدف قرار دادند. حملات به تأسیسات منیفه و خریص تولید نفت را حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داد، در حالی که حمله به یک ایستگاه پمپاژ در مسیر خط لولهٔ شرق ـ غرب، جریان انتقال نفت را حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داد.

این خط لوله اهمیتی ویژه‌ دارد، زیرا نفت را از شرق عربستان سعودی به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند و به پادشاهی امکان می‌دهد در زمان اختلال در تردد دریایی از تنگهٔ هرمز، نفت خود را بدون عبور از این تنگه صادر کند. حملات همچنین میدان نفتی شیبه در ربع‌الخالی، یکی از میدان‌های بزرگ تولید نفت عربستان، را هدف قرار دادند.

پالایشگاه‌ها و کارخانه‌های فرآورش گاز نیز هدف حمله قرار گرفتند؛ از جمله رأس تنوره، ساتورپ (SATORP) در جبیل، سامرف (SAMREF) در ینبع و پالایشگاه ریاض، به‌همراه تأسیسات فرآورش گاز در جعیمه، و تأسیسات پتروشیمی و برق.

وزارت انرژی عربستان سعودی گزارش داد که این حملات بر عملیات پالایش و صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده، همچنین گاز مایع نفتی و مایعات گاز طبیعی، تأثیر گذاشته است. مجتمع پتروشیمی جبیل نیز هدف قرار گرفت؛ از جمله شرکت صداره، سرمایه‌گذاری مشترک آرامکو و داو، و دیگر تأسیسات واقع در منطقهٔ صنعتی.

در ینبع، حملهٔ پهپادی ۱۹ مارس به پالایشگاه سعودی آرامکو موبیل، تولید آن را تا ۹ آوریل به حدود ۷۰ درصد ظرفیت عملیاتی کاهش داد. تردد دریایی نیز تحت تأثیر قرار گرفت و نفتکش‌های ویدیان و سدر هنگام عبور از تنگهٔ هرمز هدف حمله قرار گرفتند.

یمن جنگ را به داخل عربستان می‌کشاند

حتی در حالی که پادشاهی در حال ارزیابی خسارت‌های خود بود، ریاض به‌جای اجرای مفاد نقشهٔ راه یا رفع محاصره، تشدید رویارویی با یمن را انتخاب کرد.

از ۱۳ ژوئیه تا ۲۶ اکتبر، و پس از هشدارهای قبلی، نیروهای مسلح یمن (YAF) همسو با انصارالله، حملاتی را علیه هوانوردی، تأسیسات نظامی، و مراکز انرژی اعلام کردند و دامنهٔ عملیات خود را به کشتیرانی نیز گسترش دادند. تعداد این حملات و همچنین گسترهٔ تأثیر آن‌ها به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت.

مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، بین ۱۳ ژوئیه تا ۲۵ اکتبر، ۸۲ حمله علیه عربستان سعودی ثبت کرد که شامل ۱۲ حمله به فرودگاه‌ها و ۱۰ حمله به تأسیسات انرژی بود. تعداد حملات از چهار مورد در ژوئیه و هفت مورد در اوت به ۱۷ مورد در سپتامبر افزایش یافت و سپس بین اول تا ۲۵ اکتبر به ۵۴ مورد جهش کرد، که تقریباً دوسوم کل حملات ثبت‌شده را تشکیل می‌داد.

کارزار حملات به بخش هوانوردی بر فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض متمرکز بود که بارها با موشک و پهپاد هدف قرار گرفت. فرودگاه‌های ابها، نجران، فرودگاه بین‌المللی ملک فهد در دمام و فرودگاه ملک عبدالله در جازان نیز هدف حمله قرار گرفتند.

نقشهٔ حملات عمدهٔ انصارالله به زیرساخت‌های عربستان سعودی

اهداف همچنین شامل تأسیسات راداری در کوه الحصن و کوه الرحمه و مواضعی در پایگاه هوایی ملک خالد ــــ از جمله آشیانه‌های هواپیما، انبارهای مهمات و مراکز کنترل پهپادها ــــ‌در خمیس مشیط بود. ساختمان وزارت دفاع عربستان سعودی در ریاض نیز در میان اهداف اعلام‌شده قرار داشت.

ابعاد اختلال در داده‌های شرکت تحلیل هوانوردی سیریوم (Cirium) آشکار است: بین ۸ تا ۲۵ اکتبر، حدود ۴۵ درصد پروازهای برنامه‌ریزی‌شده لغو شدند، و میزان لغو پروازها در ۱۲ اکتبر به بیش از ۶۰ درصد رسید.

فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض با لغو حدود ۸۶ درصد پروازهای برنامه‌ریزی‌شده، بالاترین میزان لغو پرواز را ثبت کرد؛ در مقایسه با ۴۲ درصد در دمام و ۴۶٫۷ درصد در ابها. پروازهای برنامه‌ریزی‌شده در نجران نیز لغو شدند.

اختلالات از خود فرودگاه‌ها فراتر رفت. پروژهٔ داده‌های مکانی و رویدادهای درگیری‌های مسلحانه (ACLED) گزارش داد که فرودگاه‌های ریاض، جازان، نجران، دمام و ابها دست‌کم در شش روز جداگانه هدف حمله قرار گرفتند و این امر شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی را به تعلیق پروازها به پایتخت واداشت.

اگرچه فرودگاه بین‌المللی ملک خالد پس از تعطیلی‌ای که از ۱۰ اکتبر آغاز شده بود، در ۲۵ اکتبر به‌طور جزئی بازگشایی شد، اختلالات ادامه یافت؛ تعلیق پروازهای بین‌المللی تا ماه نوامبر تمدید شد و شرکت دلتا آغاز پروازهای خود به ریاض را تا مارس ۲۰۲۷ به تعویق انداخت.

شرکت هواپیمایی ریاض‌ایر نیز هواپیماهای خود را از پایتخت خارج و به جده منتقل کرد. برنامه‌های ازسرگیری عملیات شامل انتقال مسافران به فرودگاه قصیم و سپس ادامهٔ مسیر زمینی به ریاض بود؛ سفری که حدود چهار ساعت و نیم طول می‌کشد.

نیروهای مسلح یمن همچنین اهدافی در بخش انرژی را نام بردند؛ از جمله تأسیسات آرامکو در جازان، ینبع، نجران، ابها و ظهران؛ پالایشگاه رابغ و پالایشگاهی در ریاض؛ کارخانهٔ گاز شدقم؛ تأسیسات نفتی تناجیب؛ میدان نفتی شیبه؛ و همچنین ایستگاه‌های پمپاژ نفت خام و خط لولهٔ شرق ـ غرب.

بیانیه‌های نظامی یمن از وقوع آتش‌سوزی در چندین مورد از این تأسیسات، از جمله مراکزی در ینبع، میدان نفتی شیبه، و ایستگاه‌های پمپاژ، خبر دادند.

حملات و گلوگاه‌های لجستیکی همچنین عملیات پالایش نفت را مختل کردند. روزنامهٔ وال‌استریت ژورنال گزارش داد که حملات، پالایشگاه جازان متعلق به آرامکو را که ظرفیتی حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز دارد، از مدار خارج کرده‌اند.

تصاویر ماهواره‌ای که ستون‌های دود را در نزدیکی تأسیسات بقیق نشان می‌دادند، نگرانی‌هایی دربارهٔ امنیت یکی از مهم‌ترین مراکز فرآورش نفت عربستان سعودی ایجاد کردند؛ مرکزی که نفت خام میدان غوار را دریافت و سپس به سوی تأسیسات صادراتی رأس تنوره و جعیمه هدایت می‌کند.

یک حملهٔ پهپادی همچنین موجب تعطیلی ۱۱روزهٔ خط لولهٔ راهبردی شرق ـ غرب شد و اختلال بیشتری در صادرات نفت عربستان ایجاد کرد.

در جبههٔ نظامی، نیروهای مسلح یمن از حمله به مواضع و اردوگاه‌های نظامی در شروره، جازان، و عسیر خبر دادند؛ از جمله اردوگاه‌های الدغاریر، عکیفه، و الموسم، و همچنین انبارهای تسلیحات، اتاق‌های فرماندهی و کنترل و تجمعات نظامی در مناطق مختلف.

آن‌ها همچنین حمله به اردوگاه یک نیروی عملیاتی دریایی عربستان، انهدام یک تأسیسات راداری در بئر عسکر و حملهٔ بعدی به پایگاه دریایی جنوبی گارد مرزی عربستان در جازان را اعلام کردند. دربارهٔ تلفات هوایی، نیروهای یمنی از سرنگونی یک جنگندهٔ F-15 عربستان بر فراز مأرب، و همچنین انهدام پهپادهای شناسایی مسلح از انواع CH-4، وینگ لونگ ۲، بایراکتار آکینجی و کاریال خبر دادند.

در سراسر دریای سرخ، باب‌المندب و خلیج عدن، نیروهای مسلح یمن حملاتی را علیه نفتکش‌های سعودی ENCELIA و LAYLA با استفاده از موشک‌های بالستیک، موشک‌های کروز و پهپادها اعلام کردند و مدعی اصابت مستقیم و وقوع آتش‌سوزی در هر دو شناور شدند.

مقامات سعودی تأیید کردند که نفتکش ENCELIA هدف قرار گرفته و در بخش دماغهٔ آن آتش‌سوزی رخ داده است. آن‌ها همچنین حملاتی به کشتی‌های دیگر، از جمله نفتکش‌های NCC GHAZAL، Wafa، Daisy و Amzan، و نیز یک شناور نظامی پیاده‌سازی نیرو در نزدیکی ساحل مخا را اعلام کردند؛ حملاتی که دیگر کشتی‌ها را نیز وادار به تغییر مسیر کرد.

پروژهٔ ACLED حملات به ۱۰ کشتی تجاری، که بیشتر آن‌ها نفتکش بودند، را ثبت کرد و گزارش داد که دست‌کم شش فروند مستقیماً هدف قرار گرفته‌اند. هفت فروند با پرچم عربستان تردد می‌کردند یا متعلق به شرکت‌های سعودی بودند، در حالی که گزارش شد دو فروند دیگر نیز با عربستان ارتباط داشتند.

جدول زیر مهم‌ترین تأسیسات و شناورهای سعودی هدف قرارگرفته در جریان کارزارهای ایران و یمن را همراه با پیامدهای گزارش‌شدهٔ آنها خلاصه می‌کند.

هزینه‌های اقتصادی

ضربات واردشده به فرودگاه‌ها و زیرساخت‌های عربستان سعودی با فشار فزاینده بر بازارهای مالی و بخش انرژی همراه بوده است. در ۲۵ اکتبر، شاخص بورس عربستان حدود ۲٫۷ درصد سقوط کرد که بدترین عملکرد روزانهٔ آن در ۱۸ ماه گذشته بود. این افت پس از هشت هفته کاهش پیاپی رخ داد. ارزش بازار سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس نیز در هفتهٔ منتهی به ۲۲ اکتبر حدود ۱۱۴٫۶ میلیارد ریال سعودی کاهش یافت؛ آن هم در شرایط فشار فروش که سرمایه‌گذاران نهادی خارجی نیز در آن نقش داشتند.

در بخش انرژی، صادرات نفت عربستان در ماه اوت به حدود ۳٫۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافت که پایین‌ترین سطح در بیش از ۱۳ سال گذشته بود. سپس در سپتامبر، با تغییر مسیرهای صادراتی به سوی دریای سرخ، حجم محموله‌های صادراتی افزایش یافت.

جنگ همچنین با افزایش فشارهای مالی بر دولت و بالا رفتن هزینه‌های زندگی هم‌زمان شده است. برآورد کسری بودجهٔ سال ۲۰۲۶ از ۱۶۵ میلیارد ریال به حدود ۲۴۵ میلیارد ریال افزایش یافت، در حالی که اعتبارات دفاعی به حدود ۸۳ میلیارد دلار رسید.

عربستان سعودی همچنین تغییراتی را در تعرفه‌های برق و آب اعلام کرد که قرار است از ژانویهٔ ۲۰۲۷ اجرا شوند. این تغییرات شامل افزایش قیمت برق و افزایش حتی بیشتر قبوض آب است که بار مالی بیشتری بر دوش شهروندان خواهد گذاشت.

جنگ همچنین برنامه‌های سرمایه‌گذاری و تنوع‌بخشی اقتصادی را که ریاض آیندهٔ خود را بر آن‌ها بنا کرده است، تهدید می‌کند. صندوق بین‌المللی پول (IMF) هشدار داده است که تنش‌های طولانی‌مدت منطقه‌ای می‌توانند اعتماد سرمایه‌گذاران را تضعیف کنند، پروژه‌ها را به تأخیر بیندازند و تلاش‌ها برای ایجاد اشتغال در چارچوب برنامهٔ «چشم‌انداز ۲۰۳۰» پادشاهی را پیچیده‌تر سازند.

محدودیت‌های پدافند هوایی عربستان سعودی

با پراکنده بودن اهداف در سراسر پادشاهی، ریاض باید ضمن حفاظت از تأسیسات حیاتی خود، در مصرف مهمات رهگیر نیز صرفه‌جویی کند؛ چالشی که سامانه‌های پدافند هوایی موجود آن برای مقابله با آن با دشواری روبه‌رو بوده‌اند. فاصلهٔ زیاد میان فرودگاه‌ها، تأسیسات نفتی، و پایگاه‌های نظامی، این معضل را تشدید می‌کند.

بر اساس تحلیلی از فایننشال تایمز، پدافند عربستان در مقابله با حملات یمن به‌دلیل تنوع تسلیحات و اهداف مورد استفاده با مشکل روبه‌رو است. پهپادها برای شناسایی موقعیت و محدودهٔ پوشش سامانه‌های پدافند هوایی به کار گرفته می‌شوند، در حالی که شناسایی و رهگیری موشک‌های کروز در ارتفاع پایین دشوارتر است.

سامانه‌های پاتریوت و تاد (THAAD) عربستان سعودی نمی‌توانند رهگیری تمامی پرتابه‌های ورودی را تضمین کنند. این چالش با گذشت ماه‌ها حملات ایران و یمن و کاهش ذخایر موشک‌های رهگیر حادتر شده است و ریاض را ناچار ساخته با منابعی که هرچه بیشتر تحت فشار قرار می‌گیرند، از تأسیسات پراکنده در مناطق وسیع دفاع کند.

در حالی که حملات یمن همچنان توان دفاعی عربستان را تحلیل می‌برند، ریاض برای دریافت پشتیبانی نظامی به شرکای خارجی روی آورده است. عربستان سعودی همچنین به «توافق‌نامهٔ دفاع مشترک مکه»، که با پاکستان و ترکیه امضا شده است، متوسل شده و مفاد دفاع جمعی آن در واکنش به حملات یمن فعال شده‌اند. در همین حال، مصر به عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور این کشور، اجازه داده است برای دفاع از پادشاهی کمک نظامی ارائه کند.

ریاض اکنون با انتخابی روبه‌رو است: یا طولانی کردن جنگی که محدودیت‌های توان دفاعی نظامی آن را آشکار کرده است، یا بازگشت به توافقی با صنعا. هرچه این رویارویی طولانی‌تر شود، خسارت واردشده به بلندپروازی‌های اقتصادی‌ای که پادشاهی آیندهٔ خود را بر آن‌ها بنا کرده است، بیشتر خواهد شد.

منبع: کریدل، ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶
https://english.10mehr.com/riyadhs-costly-road-to-war/

Share on Facebook

Tweet

Follow us