هانا آرنت؛ توتالیتاریسم ابتذال شر
Arendt, Hanna (1906-1975)
آرام بختیاری
نقل قول های سیاسی یک زن برای لیبرالها و اصلاحگرایان.
توتالیتاریسم یا سلطه کامل سیاسی، حکومت اتوریته خودسر ایدئولوژیک تک حزبی است؛ که از طریق ممنوعیت آزادی بیان و رسانه های آزاد، اعمال خشونت، ترور، قتل، آدم ربایی، حبس، گرفتن اعترافات اجباری، و شکنجه حکومت میکند. انواع آن تاکنون در نظامهای فاشیستی، دینی الاهی، و استالینیستی مشاهده شده است. رژیم توتالیتر انسان ستیز انحصارگر، در بخش های: فرهنگ، تربیت، امنیت، و اقتصاد نیز به مغزشویی و دستکاری روان و نظر عوام میپردازد. در اروپای قرن 20، موسولینی پیش از هیتلر؛ در ایتالیای فاشیست به حکومت توتالیتر خود نه تنها اعتراف نمود، بلکه به آن افتخار نیز میکرد.
هانا آرنت (1975-1906.م) فیلسوف، جامعه شناس، نظریه پرداز سیاسی، روشنفکر شجاع متعهد، هومانیست یهودی تبار آلمانی میگفت حکومت توتالیتر خالق جامعه ایست که در آن مرگ، خشونت، و خفقان حاکم است. در آنجا بدلیل پوچی ایدئولوژیک یا ارتجاع مذهبی، فضا و فرهنگ فاقد هرگونه امید، هدف، و معنی اخلاقی و انسانی میباشد. نابودی مکانیکی انسانهای معترض و غیرخودی اغلب بشکل ترور یا با کمک مدیریت اداری و هرمی انجام میگیرد. برای بیان جنایت، زبان ناتوان و تفکر دچار ضعف میشود.سلطه، انحصار، و زورگویی پدیده ای معمولی بشمار می آیند. تجزیه و تحلیل مقوله توتالیتاریسم توسط آرنت در نیمه دوم قرن 20 حتا امروزه مورد استفاده و توجه علاقمندان تئوری سیاسی است. توتالیتاریسم مورد نظر آرنت شکل سازماندهی شده سرکوب و ترور در فاشیسم بود و موجب جنایت بیشمار علیه بشریت گردید.
هومانیسم آرنت در مقابل این پدیده موضوع زمان حال نیز میتواند باشد. آرنت در سال 1955 میلادی کتابی با حجم 1000 صفحه و با عنوان ” عناصر و منابع توتالیتاریسم” منتشر کرد. او دلیل توتالیتاریسم را از نظر تاریخی گوناگون میدید؛ از جمله: شکست دولت ملی در قرن 19، رشد اقلیت ستیزی از جمله یهودی ستیزی در قرون 18 و 19 میلادی، و رشد جنبش های توده ای کور شبه آنارشیستی. وی در کتاب فوق به دو موضوع امپریالیسم و صهیونیسم نیز میپردازد. هانا آرنت در غالب آثارش به فاجعه ابتذال شر در جامعه و نظام توتالیتر اشاره میکند و میگوید انسان دارای 3 حوزه فعالیت مانند: کار،تولید، و عمل است، ولی از آغاز دوره مدرنیته حوزه کار و مصرف بر حوزه آزادی عمل سیاسی سبقت گرفته. وی به تقلید از مارکس میگفت انسان غیر از خودبیگانگی دچار بیگانگی با جهان و طبیعت نیز شده است. اکنون شهروند جهان بودن بشکل یک اتوپی غیرقابل دسترس در آمده.
خانم آرنت که خود را از نظر ایدئولوژیک نه چپ و نه راست میدانست،در نظر لیبرالها و نیروهای ضد فاشیست، او یک تئوریسن سیاسی مهم است. او همچنین آنزمان مخالف سیاست راست صهیونیستی دولت جدید اسرائیل در فلسطین بود. وی مدعی بود که ایده انسانی در پیش از رشد فاشیسم را نه جهانوطنی جنبش روشنگری و نه انواع فلسفه تاریخ در قرن 19 توانستند درک کنند یا عملی سازند. آثار و اندیشه های آرنت نتیجه خشونتی است که توسط فاشیسم در نیمه اول قرن 20 علیه بشریت در اروپا مخصوصن علیه یهودیان، علیه کمونیست ها و علیه اقلیت های دیگر انجام گرفت. در نظر آرنت رشد ناسیونالیسم شونیستی در قرون 18 و 19 میلادی بی تاثیر در پدیده توتالیتاریسم نبود. او در دفاع از آزادی انسان میگفت: فرد در مکان حقیقت در فلسفه اگزیستنسیالیستی آلمان قرار دارد. سارتر میگفت اگزیستنسیالیسم فرانسوی موجب تعهد اجتماعی روشنفکران شده، و هایدگر مدعی بود در فلسفه اگزیستنسیالیستی بشکل عام، فرد و آزادی انسان جانشین و وارث خدا شده اند!
از جمله مهمترین کتابها و مقاله های بلند آرنت 9 اثر زیر هستند: فلسفه وجود چیست؟ – عناصر و منابع توتالیتاریسم پیرامون زندگی عملی- خانم راحل فارنهاگن- میان گذشته و آینده- محاکمه آیشمن در اورشلیم- درباره انقلاب- نیروی سلطه و خشونت- درباره زندگی تفکر. این 9 اثر وی میان سالهای 1977-1946 میلادی منتشر شدند:
– آرنت در کتاب “فلسفه وجود” به سه فیلسوف اگزیستنسیالیست مانند کیرکگارد، هایدگر، و یاسپر اشاره میکند.
– شاهکار فلسفه سیاسی آرنت کتاب “توتالیتاریسم” است که شامل بخش های: یهودی ستیزی، امپریالیسم، جنبش توتالیتر، و حکومت توتالیتر است.
– کتاب “زندگی عملی” آرنت پیرامون انسان در عصر مدرن؛ مجموعه درسهای دانشگاهی وی در شهر شیکاگو بود
– کتاب ” راحل فارنهاگن” تاریخ زندگی یک زن یهودی برابری طلب در دوره رمانتیک آلمان است. آرنت او را معلم و پیشکسوت خود مینامد.
– کتاب ” میان گذشته و آینده” تمریناتی در تفکرات سیاسی با سه بخش: سنت فلسفی، مفاهیم اصلی سیاسی، و پرسشهای زمان نویسنده است.
– کتاب ” محاکمه آیشمن ” گزارشی است در باره ابتذال شر. آیشمن یکی از سرکردگان نازیسم آلمان بود که در سال 1963 میلادی در شهر اورشلیم محاکمه و سپس اعدام شد.
– کتاب “انقلاب” آرنت، یک پژوهش و تحقیق مفصل پیرامون دلیل و معنی و اهداف انقلابات مردمی است.
– کتاب “قدرت، سلطه، خشونت ” تجزیه و تحلیل 2 مفهوم کلیدی در جریان جنگ ویتنام توسط حمله امریکا، شامل جنگ نژادی، و جنبش دانشجویی در سال 1968 است.
– کتاب ” زندگی اندیشه ” شامل 3 جلد: اندیشیدن، خواستن، و قضاوت نمودن، است.
خانم هانا آرنت میان سالهای 1975-1906 میلادی در آلمان و در امریکا زیست. او در آلمان در خانواده ای سوسیال دمکرات و یهودی سکولار بدنیا آمد و پرورش یافت. مادرش از هواداران روزا لوکزامبورگ بود. آرنت در دانشگاه به تحصیل فلسفه، الاهیات، زبان و ادبیات کلاسیک پرداخت. آموزگارانش در دانشگاه، هوسرل، یاسپر، مخصوصن هایدگر بودند؛ که هایدگر در تربیت و زندگی وی نقش مهمی داشت. او در سال 1935 نخستین بار به فلسطین برای دیدار با اقلیت یهودیان آنجا سفر نمود. آرنت در آلمان پیش از بقدرت رسیدن نازیها، با یک بورس تحصیلی تحقیقاتی در باره دوره رمانتیسم آلمان، و زندگی راحل فارنهاگن؛ یکی از زنان رمانتیک نائل آمد. آرنت بدلیل یهودی بودن در سال 1933 میبایست آلمان نازی را ترک میکرد. وی در طول عمرش بیش از 10 دکترای افتخاری از دانشگاههای گوناگون جهان دریافت نمود. وی در سال 1928با راهنمایی کارل یاسپر پایاننامه دکترایش را با عنوان “مفهوم عشق نزد آگوستین ” به اتمام رساند. او در زمینه های ادبیات، تئوری سیاسی، تاریخ، و فلسفه اخلاق، آثاری از خود بجا گذاشت. وی میگفت در دوران کودکی و نوجوانی نمیدانست که یهودی تبار است چون خانواده اش سکولار و لیبرال بودند. او میگفت در 16 سالگی 2 کتاب مشهور فلسفی زمان خود را مطالعه کرده بود؛ کتاب “روانشناسی جهانبینی ها” اثر یاسپر، و کتاب ” نقد خرد محض ” اثر کانت. آرنت در ابتدا تحت تاثیر رمانتیسم آلمان و فلسفه وجود کیرکگارد بود.
هانا آرنت در باره محاکمه آیشمن در اسرائیل میگفت او نه منحرف بود و نه سادیستی بلکه بشکل عجیبی آدم معمولی بود؛ با این وجود یک جنایتکار قلم به مزد پشت میزنشین! آرنت پیرامون هدفش برای نشر کتاب محاکمه آیشمن میگفت هدفش تاثیر روی دیگران نبود بلکه میخواست که خودش از طریق خوانندگان درک شود چون آن مانند احساس در وطن بودن، ایجاد رضایت و خشنودی میکند. آیشمن خلاف یاگو و مکبث در نمایشنامه شکسپیر هیچ انگیزه شخصیتی برای اینهمه جنایت چندین هزار نفری نداشت. نشر کتاب ” محاکمه آیشمن در اورشلیم ” بین سالهای 2000-1963 میلادی در اسرائیل ممنوع بود! پیرامون این کتاب منتقدین نوشتند که آن سند” ابتذال شر” در قرن 20 بود. آرنت میگفت انسان خوب و انسان شر وجود ندارد چون او موجودیست نسبی و انتظار هر اقدامی از وی در طول زندگی وجود دارد. اینگونه مواضع و ادعاها باعث شد که غالب یهودیان قربانی فاشیسم و نازیسم علیه آرنت و نوشته هایش اعتراض کنند و نشرکتابش در اسرائیل ممنوع گردد.
از جمله دیگر آثار آرنت؛ مقاله ها و کتب ذیل هستند: سنت مستتر، مفهوم عشق نزد ریلکه شاعر آلمانی، شش مقاله، انقلاب مجارستان و امپریالیسم سلطه گر، قدرت و خشونت، پیرامون جنبش دانشجویی، حقیقت آزادی صلح، مکاتبه با کارل یاسپر بین سالهای 1969-1926، بحران در تربیت، زندگی والتر بنیامین، دروغ و حقیقت در سیاست، قضاوت، زمان حال، بسوی آشویتس اردوگاه مرگ، بحران صهیونیسم، بشر در عصر سیاهی، سیاست چیست؟ دیدار از وطنم آلمان، و غیره.
گرچه تشبیه فاشیسم با استالینیسم در کتاب ” تئوری توتالیتاریسم ” توسط هانا آرنت موجب نقد و مخالفت جریان چپ و بعضی اقشار یهودی و جنبش دانشجویی سال 1968 با وی شد، لیبرالها ولی نظر او را وارد تئوری سیاسی قرن 20 نمودند. آرنت میگفت بین حقیقت تاریخی و حقیقت عقلی در جنبش روشنگری و در عصر رمانتیک در اروپا همیشه اختلاف نظر و تفسیر وجود داشته.
