آمریکا از کوبا چه میخواهد؟
لئونید ساوین (Leonid SAVIN)، دانشمند علوم سیاسی، کارشناس مسائل بینالملل
ا. م. شیری: «کمونیسمهراسی»، بیماری مزمن فسیلهای عهد باستانی دولت پنهان آمریکا، که این بار در قد و قوارۀ یک قمارباز عربدهکش بنام دونالد ترامپ عود کرده، قصد دارد ثروت و داراییهای کوبای انقلابی را به داشتههای سرقتی قمارخانههای سرمایهداری امپریالیستی اضافه کند. و گرنه، جزیرۀ کوچک آزادی که قریب هفت دهه تحت محاصرۀ کانگسترهای لات و لمپن به سر میبرد، چه خطری میتواند برای دولت مخفی آمریکا ایجاد کند.
*-*-*
علاوه بر مؤلفۀ ایدئولوژیک، یک زمینه و انگیزۀ اقتصادی نیز در اقدامات دولت ترامپ وجود دارد.
پس از اظهارات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، دربارۀ ضرورت انجام کودتای ضد دولتی در کوبا تا پایان سال ۲۰۲۶ و اعمال محدودیتهای جدید، از جمله، لغو تمامی پروازهای هوایی از آمریکا به کوبا، این اقدامات در «جزیرۀ آزادی» (و نه فقط در آنجا) بهعنوان مداخلۀ آشکار و خشن در امور حاکمیتی یک کشور مستقل و جلوۀ دیگری از واپسین تقلاهای نئوامپریالیسم واشنگتن تلقی شد.
با اینکه تاریخ روابط آمریکا و کوبا پس از انقلاب ۱۹۵۹ همواره با دشمنی مستمر از سوی «یانکیها» همراه بوده است، مرحلۀکنونی در متن عملیات ژانویه برای ربودن نیکولاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا و همسرش سیلیا فلورس، و همچنین تهدید ایران به بمباران، موجب نگرانی عمیق جامعۀ جهانی شده است.
علاوه بر این، مارکو روبیو، وزیر امور خارجۀ آمریکا، نسبت به دولت انقلابی کوبا، دولتی که دههها متوالی الگوی سیاسی جایگزین به جهان عرضه کرده است، خصومت شخصی دارد. همچنین شکست آمریکا در خلیج خوکها در سال ۱۹۶۱ ضربۀ جدی به اعتبار واشنگتن بود و عملاً نخستین پیروزی بر «یانکیها» در نیمکرهٔ غربی به شمار میرفت. این کینه علیه کوبا با درخواستهای واشنگتن به پرداخت غرامت برای الیگارشهای فراری که اموالشان پس از انقلاب ملی شد، تشدید شده است. تحریمهای آمریکا در خصوص ورود کشتیها، از جمله کشتیهای تفریحی کروز، نیز با همین موضوع مرتبط است.
اما کوبا ثروتهایی نیز دارد که تاجرانی مانند ترامپ مایل به تصاحب آنها هستند. این شامل نه تنها حوزۀ گردشگری، که بخش قابل توجهی از درآمد خزانهداری دولت را تشکیل میدهد، بلکه معدن، تولید مواد شیمیایی و صنایع مرتبط نیز میشود. اگرچه در سالهای اخیر شاهد کاهش تولید نفت خام، آهک، سیمان، اسید سولفوریک و سایر بخشها بودهایم، اما بخشهای خاصی نیز شایستۀ توجه ویژه هستند.
در ماه مه ۲۰۲۳، کارخانۀ فولاد خوزه مارتی (آنتیلانا دِ آسرو)، به عنوان بخشی از همکاری کوبا و روسیه، فاز اول تولید کورۀ قوس الکتریکی ساخت روسیه را راهاندازی کرد. ظرفیت تولید کورۀ قوس الکتریکی ۲۲۰ تا ۲۳۰ هزار تن فولاد مایع در سال است.
نوسازی کارخانۀ فولاد هاوانا با وام از روسیه آغاز شد. واضح است که این بخش با منافع روسیه پیوند دارد.
روی و سرب در رتبههای بعدی قرار دارند. در سال ۲۰۲۳، تولید روی کوبا با ۱۲ درصد افزایش، از ۵۲۰۰۰ تن در سال ۲۰۲۲ به ۵۸۰۰۰ تن رسید که این رشد به لطف افزایش تولید در معدن کاستلانوس، متعلق به شرکت «Empresa Minera del Caribe Santa Lucía S.A. Emincar»، تنها شرکت تولیدکنندۀ سرب و روی در کوبا، حاصل شد. روی و سرب نیز در بخشهای مختلف تولیدی کاربرد دارند.
با وجود این، نیکل و کبالت سودآورترین مواد معدنی کوبا هستند که در حال حاضر تقاضای زیادی برای آنها وجود دارد.
مؤسسۀ «Cubaníquel»، یک سازمان پیشرو مسئول استخراج، فرآوری و فروش نیکل است، که شامل ۱۴ شرکت، از جمله دو تولیدکنندۀ این مادۀ کانی بنامهای فرمانده پدرو سوتو آلبا و فرمانده ارنستو چهگوارا میباشد.
اولین کارخانه در اواخر دهۀ ۱۹۵۰ تأسیس شد و تولید خود را در سال ۱۹۵۹ آغاز کرد. در آوریل ۱۹۶۰، شرکت آمریکایی که آن را اداره میکرد، از پرداخت مالیات تحت امتیازات اعطاشده توسط دیکتاتور فولخنسیو باتیستا خودداری کرد و متعاقباً کشور را ترک کرد و تمام اسناد فنی را با خود برد. اما تا آوریل ۱۹۶۱، انقلابیون کوبایی توانستند خودشان تولید را از سر بگیرند.
در دسامبر ۱۹۹۴، در دورۀ دشوار پس از انحلال اتحاد جماهیر شوروی، یک سرمایهگذاری مشترک با شرکت کانادایی «Sherritt International» تأسیس شد که در تولید و بازاریابی مخلوطهای سولفید نیکل-کبالت و همچنین تولید، فروش و عرضۀ اسید سولفوریک به شرکتهای ملی تخصص دارد.
کارخانۀ دوم بطور کامل به کوبا تعلق دارد. این کارخانه با همکاری اتحاد جماهیر شوروی احداث شد و تولید خود را در سال ۱۹۸۴ آغاز کرد.
لازم به ذکر است که علیرغم مشکلات تأمین انرژی و تداوم محاصرۀ اقتصادی، تجاری و مالی از سوی آمریکا، معادن کوبا نوسازی شدند و بهرهوری افزایش یافت؛ امری که امکان داد در سال ۲۰۲۴ حجم کل تولید به ۳۲ هزار تن برسد و از شاخصهای سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ فراتر رود. در سال ۲۰۲۵ شرکت «Sherritt International» در کارخانۀ ترکیبی «Moa Nickel S.A.» واقع در استان اولگین، ۲۵۲۴۰ تن نیکل و ۲۷۲۹ تن کبالت تولید کرد.
خود کاناداییها نیز اذعان میکنند که عدم قطعیت ژئوپلیتیکی در منطقه بر صنعت تأثیر میگذارد. وخامت فعلی روابط بین آمریکا و کانادا نیز یک عامل است. در ماه مارس ٢٠٢۵، داگ فورد، نخست وزیر انتاریو، هشدار داد که اگر آمریکا تعرفههای جدید وضع کند، این استان صادرات برق به ایالتهای هممرز با ایالات متحده را کاهش داده و حملونقل نیکل را متوقف خواهد کرد.
بر اساس گزارش گمرک و حفاظت مرزی ایالات متحده و آژانس خدمات مرزی کانادا، طی سه سال گذشته، تقریباً نیمی از واردات نیکل آمریکا از کانادا بوده است. باز هم دقیقتر، مقصد ۴۰ تا ۵۰ درصد از صادرات نیکل کانادا، ایالات متحده بوده است.
با توجه به فعالتر شدن همکاری کانادا با چین، نمیتوان این احتمال را منتفی دانست که صادرات نیکل به همانسو هدایت شود. دونالد ترامپ در ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۲۶ پیشاپیش تهدید کرد که در صورت امضای توافق تجاری جدید میان کانادا و چین، تعرفههای ۱۰۰ درصدی اعمال خواهد کرد.
در این ارتباط این پرسش مطرح میشود که ایالات متحده نیکلی را که برای تولیدات دانش پیشرفته و فناوریمحور به آن نیاز دارد، از کجا تأمین خواهد کرد؟
علاوه بر این، ضرابخانۀ آمریکا و یکی از تأمینکنندگان آن، «Artazn»، در اواخر سال ۲۰۲۵، بررسی راههای کاهش هزینۀ تمامشدۀ تولید سکۀ نیکل را تا سطح کمتر از ۵ سنت آغاز کردند. زیرا، نیکلهای ایالات متحده از ٪۷۵ مس و ٪۲۵ نیکل تشکیل شدهاند و قیمت این فلزات در ۱۰ سال گذشته تقریباً دو برابر شده است.
تنها در سال گذشته، قیمت نیکل بیش از ٪۱۵ افزایش یافته است. و قیمت کبالت نیز بیش از ٪۱۶۰ رشد داشته است. در ژانویۀ ۲۰۲۶، قیمت نیکل ۱۸۵۰۰ دلار به ازای هر تن بود.
و اگر در گرینلند ذخایر منابع طبیعی هنوز باید استخراج شوند و پیش از آن لازم است اکتشافات زمینشناسیِ به عمل آید، در کوبا همهٔ محلهای فعلی و بالقوهٔ ذخایر از پیش شناخته شدهاند.
بر اساس گزارش ادارهٔ کل صنایع معدنی کوبا، با نرخ کنونی استخراج، امکان استخراج و صادرات نیکل برای مدت ۱۷ تا ۲۰ سال دیگر وجود خواهد داشت. البته، کوبا از نظر میزان ذخایر نیکل در رتبهٔ پنجم جهان و از نظر ذخایر کبالت در رتبهٔ سوم قرار دارد
بنابراین، لفاظیهای سیاسی آمریکا در مورد «خطر کمونیستی» از جانب کوبا، انگیزههای اقتصادی کاملاً زمینی نیز وجود دارد. فراتر از مثال نیکل، میتوانیم به مجتمع پالایشگاه نفت در سینفوئگوس نیز اشاره کنیم که در زمان حیات هوگو چاوز و فیدل کاسترو ساخته شد. قرار بود این مجتمع به یک قطب اصلی برای کل منطقه تبدیل شود، اما اکنون در حالت تعلیق قرار دارد. واضح است که واشنگتن نیز به آن چشم دوخته است…
١۶ بهمن- دلو ١۴٠۴
