فلسفه سیاسی فردوسی و روانشناسی ترس در شاهنامه
دکتر بیژن باران
نتیجهگیری. شاهنامه فردوسی چیزی بیش از یک حماسه ملی است؛ این یک راهنمای فلسفی و روانشناختی برای زندگی در میان ترس، استبداد و تغییر است. او با تبدیل ناامیدی سیاسی به استقامت شاعرانه، هویت اخلاقی و فرهنگی ایران را حفظ کرد. هیولاهای او استعارههایی برای ظلم و اضطراب هستند؛ قهرمانان او مظهر شجاعت و خرد هستند؛ اشعار او ریتم ابدی بین ناامیدی و امید را طنینانداز کند. هزار سال بعد، صدای فردوسی همچنان فراخوانی برای صداقت، شجاعت، خرد، رزم است. این صدا در سده 20 در صادق هدایت، حمید اشرف، مریم میرزا خانی، تختی تبلور یافت. او میآموزد که شعر، مانند علم و کنشگری، میتواند بشریت را هم با طبیعت و هم با تاریخ خود آشتی دهد. کلمات او هنوز هم خوانندگان را ترغیب کنند تا با تاریکی روبرو شوند – نه از طریق خشونت یا تعصب، بلکه از طریق دانش، تخیل و توان درونی.
مقدمه. شاهنامه فردوسی هم به عنوان یک وقایعنگاری حماسی از تمدن ایرانی و هم آینهای است که تنشهای سیاسی، زبانی، اخلاقی و عاطفی بغداد و خراسان زمان او را بازتاباند. این اثر هزاره اول، سرخوردگی عصری را که با استبداد، تهاجم و زوال اخلاقی مشخص شده است، به تصویر کشد. نقد فردوسی از نظم سیاسی دوران خود اغلب شبیه معضلات ایران مدرن است – مبارزهای پایدار بین عدالت و فساد، ادیان، استبداد، حملات عشایر همسایه، خرد و تعصب، آزادی و جزمیت. با این حال، فراتر از اهمیت تاریخی آن، شاهنامه عمیقاً با روان انسان درگیر شود. نبردهای اسطورهای و چهرههای هیولایی به عنوان کاوشهای نمادین ترس، تابآوری و خود شناسی بکار روند.
فلسفه سیاسی: استبداد مطلقه و زوال اخلاقی. دیدگاه فردوسی از فضای سیاسی دوران خود به روشنی در مرثیه او در مورد از دست رفتن صداقت و دلسوزی در میان حاکمان و مردم عادی تصویر شده است:
از ایران و از ترک و از تازیان/ نژادی پدید آید اندر میان
نه دهقان، نه ترک و نه تازی بود./سخنها به کردار بازی بود
همه گنجها زیر دامن نهند./ بمیرند و کوشش به دشمن دهند.
در این سطور، فردوسی از ظهور لایهای مبهم و ترکیبی از فرصتطلبان، فاقد مبانی اخلاقی و فرهنگی منش باستانی ایران، انتقاد کند. کیفرخواست او از این عصر -که با حرص و طمع، خیانت و دستکاری دین مشخص شود – در طول قرن ها طنینانداز شد.
زمینه سیاسی شاهنامه مربوط به سلطنت مطلقه محمود غزنوی است، حاکمی که تعصب مذهبی و طمع مادی او فضای فکری آن زمان را شکل داد. محمود، از پیروان سرسخت مکتب حنفی، به خاطر قتل عام شیعیان و اسماعیلیان و غارت ثروت سرزمینهای فتح شده بدنام بود. مقاومت زیرکانه فردوسی در برابر چنین استبدادی با نمادگرایی باواسطه و شاعرانه به جای شورش آشکار، خرد و شجاعت او را نشان دهد. نشانهشناسی دلالت حالتی از دانستن یک چیز، به چیز دیگری پی بردن است. نمونه: تصویر رزم گرایش فردوسی به جنگ با شرایط پست موجود بود. مفاهیم کلیدی مانند نشانه ابزار و میدان رزم، دال سرایش چون صفآرایی دشمن، کشور در اشغال دشمن در خواننده تداعی شود. پس مدلول نیاز به نبرد برای راندن دشمن است. نشانه شناسی شاهنامه را با بهرهگیری از آثار سوسور بتوان توضیح داد. معنا ثابت نیست، بلکه با قراردادهای فرهنگی، اجتماعی، تاریخی تفسیر ساخته شود.
هیولا به عنوان استعاره: ترس، روانشناسی و مبارزه اخلاقی. در شاهنامه، موجودات ترسناک و دشمنان شیطانی صرفاً خیالپردازی نیستند. آنها نمایانگر تضادهای درونی و بیرونی هستند که روح انسان و باشندگان تحت اشغال باید با آنها روبرو شود. هیولاهایی که رستم با آنها روبرو شود، نماد خود ترس هستند. فردوسی این ترسها را به فرصتهایی برای خود-تسخیری تبدیل کند. روانشناسی مدرن به روشن شدن این کارکرد وحشت کمک کند. محققان سه پاسخ رایج به ترس را شرح دهند: 1- جوینده هیجان که از خطر کنترلشده لذت میبرد. 2- «مقابلهکننده تاریکی» که از ترس برای درک واقعیت و مدیریت اضطراب استفاده میکند. 3- خودکاو که با ترس، محدودیتهای شخصی خود را میآموزد (بیبیسی فارسی، 2023). خواندن یا تماشای وحشت به ذهن اجازه دهد تا تهدیدها را با خیال راحت شبیهسازی کند؛ “موتور پیشبینی” مغز را برای اصلاح پاسخ خود به خطر فعال کند.
به طور مشابه، نبردهای حماسی شاهنامه – مبارزه بین خیر و شر – احساسات خواننده را در شجاعت و استقامت آموزش دهد. خوانندگان با پیروزیهای رستم، به طور نمادین شیاطین درونی خود را شکست دهند. این فرآیند با درمان شناختی رفتاری موازی است، جایی که مواجهه با ترس در یک محیط امن، اضطراب را کاهش دهد و تنظیم عاطفی را تقویت کند. بنابراین فردوسی وحشت خوانندگان خود را به یک تمرین اخلاقی و روانشناختی تبدیل کند.
اخلاق، عشق و “عفت قلم.” فردوسی با وجود عمق عاطفی اثرش، از تصویرسازی صریح عاشقانه یا شهوانی حذر کند. برخورد او با عشق بین زال و رودابه، رستم و تهمینه، یا بیژن و منیژه، متواضعانه و آرمانی است. محققان این خویشتنداری را «عفت قلم» خواندند، که بازتابی از هنجارهای فرهنگی و اعتقادات شخصی است (مسکوب، ۲۰۱۴).
در جامعه ایران باستان، بحث عمومی در مورد عشق، به ویژه میل زنانه، تابو بود. سرنوشت غمانگیز شاعر رابعه بلخی، این انعطافناپذیری اخلاقی را نشان داد. فردوسی، با آگاهی از خطرات چنین صراحتی، شور و اشتیاق را در نمادهای پاکی و ازدواج پنهان کند. در حالی که برخی منتقدان این را یک محدودیت دانند، برخی دیگر آن را نوعی انضباط هنری تفسیر کنند – تبدیل احساسات خصوصی به اخلاق جهانی. برخلاف ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی که عشق شهوانی را ستایش کرد، شاهنامه عشق را به عنوان یک نیروی اخلاقی در هم تنیده با وظیفه و سرنوشت ارائه دهد.
خرد، عقل و سنت شعری ایرانی. در زمان فردوسی، فلسفه و الهیات در شعر ایرانی جداییناپذیر بودند. لذا برای یافتن فلسفه ایرانی باید شعر فارسی حفاری شود. این فلسفه باید در قیاس با مکاشفات هندی و محسوسات غربی محک زده شود. نیز پویش تاریخ، سوق الجیشی کشور، شرایط جوی آفرینش های شعری، فلسفی، الهیات/ فراطبیعی را در بینهایت خلاقیت فردی و محدودیت ادراکات جهانشمول محیط در ذهنیات ایرانی را بین خرد غربی و اشراق شرقی قرار دهد. لذا در افق فرهنگی ایران پیامبران زرتشت، مانی، شامانهای میترایی، مزدک، بهاء، دراویش و قطبها پدیدار شوند.
زندگی فکری در شمال شرقی ایران، بین دربار سامانیان و غزنویان، از آزادی نسبی از کنترل روحانیون برخوردار بود. این استقلال به شاعران خردگرا اجازه داد تا فلسفه را با هنر درآمیزند. اشعار آنها هماهنگی بین عقل و تخیل، مادی و معنوی را تصویر کرد. شعر ایرانی، به عنوان یک سنت هزار ساله، شامل گرایشهای فلسفی مختلفی است:
• خردگرایان: رودکی، فردوسی، خیام.
• عارفان: حافظ، بابا طاهر، سهراب سپهری.
• حکیمان: سعدی، خاقانی، سیمین بهبهانی.
• اعترافگرایان: فروغ فرخزاد، احمد شاملو.
• کنشگران: ناصرخسرو، عشقی، سلطانپور.
این تبار چندهزارساله نشان دهد که شاعران فارسیزبان به طور جمعی به طیف کاملی از تجربه انسانی- احساس، عقل، خرد و تخیل – در طول زندگی میپردازند. نبوغ فردوسی در ایجاد تعادل بین همه این گرایشها در یک اثر تاریخی واحد تحت محدودیتهای اجتماعی نهفته است.
زبان، موسیقی و تداوم فرهنگی. فردوسی یک هنرمند زبانشناس بود. انتخاب دقیق او از کلمات فارسی به جای کلمات عربی، تسلط او بر ریتم و حساسیت او به ظرافتهای آوایی، پایه و اساس هویت ادبی مدرن فارسی را بنا نهاد. محققان همچنان به مطالعه تلفظ عبارات باستانی مانند «سخن بر زبان» (گفتار بر زبان) ادامه دهند تا گویش توس، شیراز، بوشهر، منطقهای خراسان، تغییرات تاریخی ساسانی به پسا سلطه ایران در خاورمیانه را ردیابی کنند. شاهنامه از طریق نقل قولهای شفاهی، تصاویر، تئاتر و فیلم، در فرهنگ ایرانی زنده مانده است. داستانهای آن در قهوهخانهها، کلاسهای درس ،سالنهای کنسرت بازگو شده اند. آهنگ سازانی مانند لوریس چکناواریان، بهزاد رنجبران، نقاشان چون بهزاد، فرشچیان، فیلمسازان از شکوه حماسی آن الهام گرفته؛ انتقال آن را به نسلهای آینده تضمین کردهاند.
جهانبینی فردوسی: انسان، طبیعت و تاریخ. در قلب فلسفه فردوسی، وحدت عمیقی بین انسان و کیهان نهفته است. فردوسی چندصدایی را در ادبیات با رجزخوانی پهلوانان، خودشیفتگی شاهان، تعامل حیوانات با جامعه بشری ترویج کرد. چندصدایی فردوسی را داستایفسکی و بلیک در غرب تکامل دادند. بلیک (۱۷۵۷-۱۸۲۷) شعر خود را با تصاویر و عرفان خود ترکیب کرد، که اغلب با دین سازمانیافته در تضاد بودند. آثار او مضامین معنوی، عرفانی و رؤیایی را بررسی کنند. تصویرسازیهای فردوسی از وسعت کیهان تا شکنندگی یک لاله در باغ را در بر گیرد. او با این کار، سنتهای فلسفی بعدی را که در پی پیوند طبیعت، آگاهی و تاریخ بودند، پیش بینی کنر.
فردوسی، کارناوال گرایی را شاعرانه، در روایات خود تصویر کرد. او هر سه پندار، گفتار و کردار را با هم وحدت داد. پندار اندیشه و احساس را در برگیرد. زبان شعر او وحدت زبان فارسی پهلوی و فارسی پس از اعراب در خراسان، افراشتگی فارسی در برابر عربی بغداد و درسده 20 غرور رسانه ای تهران در برابر فرهنگ غربی است. «هتروگلات» به معنای در برگیرنده چندین زبان، گویش یا دیدگاه است. نیز به ملغمهای یا ترکیبی از زبانها یا جهانبینیهای مختلف، یا در یک زمینه موسیقی خاص، به سازی با قمیش ساخته شده از مادهای متفاوت از خود ساز اشاره دارد. اصطلاح دیگر، هتروگلوسیا، تعامل گونههای زبانی، سبکها یا دیدگاههای متمایز در یک زبان واحد است. پندارهای کاراکترهای شاهنامه تلویحی بازتاب شخصیت ها با اختلالات فکری، شخصیتی، روحی آنها ست. پندار قدرت مطلقه کیکاووس، فرمانبرداری رستم، بیگناهی سیاووش نیاز به بررسی تقید، قدرت، مدارا دارد.
نظریهپرداز ادبی، میخائیل باختین، چندصدایی در آثار داستایفسکی را بررسی کرد. ارتباط بین رمانهای داستایفسکی و نظریه دیالوگ باختین، در کتاب «مسائل فن شعر داستایفسکی» دیده شود. این رمانها نمونه های «چندصدایی» بودند، جایی که نویسنده یک جهانبینی واحد و یکپارچه ارائه نمیدهد، بلکه در عوض جهانی «هتروگلات» آفریند که در آن صداها و دیدگاههای متعدد و مستقل با هم برخورد و تعامل کنند. این یک انحراف اساسی از یک رمان «مونولوژیک» است، جایی که صدای نویسنده غالب است.
قهرمانان فردوسی در تاریخ عمل کنند، اما اعمال شان با معنای اخلاقی و کیهانی طنینانداز شود. شعار شاعر – «خردمند باش و بیضرر باش» – خلاصهای از یک دیدگاه اخلاقی است که از زمان و امپراتوری فراتر رود. تاریخ فلسفه – با حرکت از اندیشه روحمحور یونان باستان افلاطون (۴۲۸-۳۴۷ پیش از میلاد) به ماتریالیسم مارکس – تأکیدات متغیر بین ذهن، جهان و جامعه را آشکار کند. ماتریالیسم هندی مکتب چارواکا یا لوکایاتا، رایح در سده 6 ق.م. فلسفه، عزیمتی رادیکال به سوی جهان فیزیکی و ملموس، ادراک حسی به عنوان منبع دانش، رد موجودات ماوراء طبیعی، زندگی پس از مرگ و کارما بود. برای این مکتب هدف زندگی “جستجوی خوشبختی” بنا به اعلامیه استقلال آمریکا 1776 است.
منابع. 2025/11/16 فاکتها از ویکی پیدیا با ویراست آورده شدند. ق.م.=قبل میلاد.
